Кіріспе

Ашық аспан астындағы мұражай – ғимараттар мен заттар коллекцияларын ашық ауада көрсететін мұражай. Ол көбінесе ғимараттар мұражайы немесе халық мұражайы деп те аталады.

Анықтама

Ашық ауа – ғимараттардың сыртындағы шексіз кеңістік. Ашық ауадағы мұражай – өзінің коллекциясына бір немесе бірнеше ғимараттарды, оның ішінде шаруа қожалықтарының мұражайларын, тарихи үй-мұражайларын және археологиялық ашық ауа мұражайларын қосатын кез келген мекеме. Көбінесе «ашық ауа мұражайы» термині ірі аумақтарда көптеген ескі ғимараттарды жинап, қайта орнатуға маманданған мұражайға қолданылады, бұл мұражайлар әдетте өткеннің қалпына келтірілген ландшафттарында орналасқан және көбінесе тұрмыстық тарихты қамтиды. Сондықтан оларды құрылыс мұражайлары деп атауға болады. Еуропалық ашық ауа мұражайлары көбінесе ағаш архитектурасы басым болған аймақтарда құрылған, себебі ағаш құрылыстарды шынайылығын жоғалтпай көшіруге болады. Барлық ашық ауа мұражайларында, тіпті 19 ғасырдағы ең алғашқы мұражайларда да, қоғамның барлық топтарының адамдарының күнделікті өмірінің тарихы оқытылады.

Шығу тегі

Ашық аспан астындағы мұражай идеясы 1790 жылдары туды. Бұл идеяны алғаш швейцариялық ойшыл Шарль де Бонстеттен ұсынды, оған Даниядағы Фреденсборг сарайының "Скандинавтар аңғары" саябағында жергілікті киімдердегі норвегиялық шаруалардың мүсіндерінен алған әсері себеп болды. Ол дәстүрлі шаруа үйлерін қазіргі заманнан сақтау қажет деп есептеді, бірақ бұл идеяны қолдау таппады. Ашық аспан астындағы мұражайлар құруға алғашқы қадамдар 1881 жылы Норвегияда жасалды, король Оскар II төрт тарихи шаруа шаруашылығы мен Голдан келген шіркеуді Ослоға (Христиания) жақын Бигдойдағы патшалық сарайға жұртқа көрсету үшін көшірді. Бұл, 1884 және 1885 жылдары Стокгольмдегі Солтүстік мұражайының (Nordic Museum) негізін қалаушы Артур Хазелиусты Скансен ашық аспан астындағы мұражайын құруға шабыттандырды, ол Солтүстік мұражайының қасында орналасқан. 1891 жылы ашылған Скансен бұрынғыдан гөрі ауқымды жоба болды, оған бүкіл Швециядан әкелінген шаруашылық ғимараттары, халықтық киімдер, тірі жануарлар, халық музыкасы және халық қолөнерінің демонстрациялары кірді. Әлемдегі есігін ашқан екінші ашық аспан астындағы мұражай да Швецияда болды: 1892 жылы Лундтағы Kulturen. 1894 жылы Ханс Аалл Скансеннен шабыттанған Норвегия мәдени тарих мұражайын (Norsk Folkemuseum) Ослода құрды. Аалл король Оскардың патшалық коллекциясына жақын үлкен жер учаскесін сатып алды, мүмкін оларды біріктіруді көздеген болуы мүмкін. Ашық аспан астындағы Норск фольклорлық мұражайы 1902 жылы Бигдойда ашылды. 1907 жылы король Оскардың қайтысынан және Швециямен одақтың таратылуынан кейін корольдік коллекциялар қосылды. Көптеген ашық аспан астындағы мұражайлар ауылдық мәдениетке назар аударады. Алайда, 1914 жылы Данияның Орхус қаласында алғашқы қалалық мұражай – "Ескі қала" ашылғаннан бері қалалық мәдениет те ашық аспан астындағы мұражайлардың қамтылу аймағына кірді. Көп жағдайда, қазіргі ауылдық мәдениет мұражайларында жаңа қалалық аудандар салынуда.

Тірі тарих мұражайлары

Тірі тарих мұражайлары, оның ішінде тірі шаруашылық мұражайлары мен тірі мұражайлар – ашық аспан астындағы мұражайлар, онда костюм киген түсіндірушілер бұрынғы дәуірдегі өмірді көрсетеді. Түсіндірушілер өзге уақытта және өзге жерде өмір сүргендей әрекет етеді, сондай-ақ күнделікті шаруалық жұмыстарды, қолөнерді және кәсіптерді орындайды. Мақсаты – ежелгі өмір салтын және қызығушылықтарын қазіргі заманғы көрермендерге көрсету. Шаруалық жұмыстарға ашық ошақта тамақ пісіру, май айыру, жүн илеу, тоқу және заманауи техникасыз егін шаруашылығы жүргізу кіруі мүмкін. Көптеген тірі мұражайларда дәстүрлі шеберлер жұмыс істейді, мысалы, темірші, қалайышы, күмісші, тоқымашы, теріші, қару жасаушы, шелекші, қыш құмырашы, диірменші, ағаш кесуші, жиһаз жасаушы, ағаш оюшы, баспагер, дәрігер және дүкен сатушы.

Солтүстік Америка инновациялары

Солтүстік Американың ашық аспан астындағы мұражайы, көбінесе тірі тарих мұражайы деп аталады, еуропалық мұражайлардан сәл кейінірек пайда болды, сонымен қатар келушілердің әсері де ерекше. Алғашқысы – Генри Фордтың Мичиган штатының Дирборн қаласындағы Гринфилд ауылы (1928), онда Форд өзінің жинағын «Американың қалталық нұсқасы» деп ойлаған. Бірақ, Колониалды Уильямсбург (1934 жылы ашылды) Солтүстік Америкадағы мұражайлардың дамуына зор ықпал етті. Ол континенттегі Мистик теңіз порты, Плимут плантациясы және Луисбург бекінісі сияқты жобаларға әсер етті. Түсіндіруге қатысты тәсіл Солтүстік Американы еуропалық үлгіден ерекшелендіреді. Еуропада көбінесе ғимараттарға назар аударылады. Солтүстік Америкада көптеген ашық аспан астындағы мұражайларда кезеңдік киім киген және сол дәуірдегі қолөнер мен күнделікті жұмыстарды көрсететін түсіндірушілер бар.