Мали империясының Атлант мұхитындағы саяхаты туралы әңгіме

Кіріспе

1324 жылы қажылығы барысында Каирде болған Мали империясының билеушісі Манса Муса, танысқан египеттік шенеунікке өзінің ізашары Атлант мұхитын кесіп өтуге үлкен флотпен ұмтылып, ешқашан қайтып келмегенін айтты. Араб тарихшысы әл-Умари жазған осы әңгіме Колумбтан бұрынғы мұхиттар арқылы байланысқа қатысты қызығушылық пен болжамдар тудырды. Бұл сапарды Манса Әбу Бәкір II жасаған деп жиі айтылады, бірақ осындай манса билік еткен емес. Керісінше, сапарды Манса Мұхаммед ибн Ку жасаған болуы мүмкін деп есептеледі. Сапардың нақты мерзімі белгісіз, бірақ ол 1312 жылы немесе оған жақын уақытта болған деп саналады, сол жылы Муса манса болған деп болжанады. Сапардың соңы туралы нақты мәліметтер табылмады.

Мұсаның жазбалары

1324 жылы Мәнса Мұса хаж үшін Меккеге бара жатқанда Каирде үш ай болды. Сол жерде ол Ибн Әмір Хажиб есімді әмірмен танысты, ол Мұса тұрған ауданның әкімі болды. Кейіннен Ибн Әмір Хажиб ғалым әл-Умариға Мұсамен болған әңгімелерінен Мали туралы білгендерін айтып берді. Осындай әңгімелердің бірінде Ибн Әмір Хажиб Мұсадан қалай патша болғанын сұрады, ал Мұса оған былай деп жауап берді:

Әл-Умаридің осы әңгіме туралы жазбасы осы сапар туралы жалғыз мәлімет, себебі басқа ортағасырлық араб тарихшылары немесе Батыс Африка ауызша дәстүрінде бұл туралы айтылмаған. Дегенмен, бірнеше тарихшылар мұндай сапардың болу мүмкіндігін қастер тұтады.

Мұсаның бұрынғысының аты

Саяхатқа жауапты мансаның кім екендігі туралы әртүрлі пікірлер бар. Әл-Умаридің Мұсаның айтуынша жазған жазбасында мансаның есімі көрсетілмейді, ол Мұсаның алдыңғысы болғанынан басқа оның кім екенін білдірмейді. Араб тарихшысы Ибн Халдунның бірнеше онжылдықтан кейін жазған мәліметтеріне сәйкес, Мұсаның алдыңғы мансасы Мұхаммед ибн Ку болған. Сондықтан, бірнеше тарихшылар осы саяхатты Манса Мұхаммедке жатқызады. Көптеген дереккөздер бұл мансаны Әбу Бәкір II деп атайды. Дегенмен, Мали билеушілерінің тізіміне Манса Әбу Бәкір II-ні енгізу – 19 ғасырғы еуропалық тарихшы Барон де Сланның Ибн Халдун мәтінін дұрыс аудармауынан туындаған қателік. Де Слан Ибн Халдунды патшалықтың Мұхаммедтен Әбу Бәкірге, содан кейін Мұсаға көшкеніндей етіп аударған. Алайда, түпнұсқа араб мәтінінде Әбу Бәкір тек Мұсаның әулетінің бабасы ретінде ғана есімдерін табамыз, билеуші ретінде емес. Бұл Әбу Бәкір Мали империясын құрған Сунжатаның інісі болған, бірақ ол өзі билік жүргізбеген. Әбу Бәкір есімді тағы бір манса билік еткен, бірақ ол Мұса емес, Сакураның алдыңғысы болған. Сонымен қатар, кейбір тарихшылар бұл саяхатты Ибн Халдунның мәліметінше, Мұхаммед ибн Кудың әкесі және алдыңғысы болған Манса Куға жатқызуды ұсынады, бірақ оны толыққанды дәлелдемейді.

Интерпретация

Африка мен Америка арасындағы Колумбқа дейінгі байланыс туралы нақты дәлелдер ешқашан табылған жоқ. Мали кемелерінің біреуі Америкаға жеткен-жетпегеніне қарамастан, олар Африкаға қайтып оралмаған және саяхаттың ұзақ мерзімді экономикалық салдары болған жоқ. Бірінші экспедициядан аман қалған адам сипаттаған теңіздегі өзен, болжам бойынша, Канар тогы. Мұсаның осы фактіні еске алуы, оның ашық Атлантика мұхитының океанографиялық жағдайлары туралы білімі болғанын көрсетеді. Канар тогы Батыс Африкадан Америкаға қарай ағады, бұл Африкадан Америкаға саяхаттауды жеңілдеткен, бірақ кері бағытта мүмкін болмайтын еді. Иван ван Сертима және Мали зерттеушісі Гаусу Диавара осы сапардың Жаңа әлемге жеткенін ұсынды. Ван Сертима Бартоломе де лас Касастың Колумбтың кемелік күнделігінен жасаған тұжырымын келтіреді, онда Колумбтың үшінші сапарының мақсаты Португалия королі II Иоаннның «Гвинея [Батыс Африка] жағалауынан шығып, батысқа тауармен жүзіп кеткен каноэлер табылды» деген мәлімдемесін, сондай-ақ Кариб теңізіндегі Испаньола аралының жергілікті тұрғындарының «олардың найзалары гуанин деп аталатын металдан жасалған, оның құрамында 32 бөлік болған, оның ішінде 18-і алтын, 6-сы күміс, 8-і мыс» деген сөздерін тексеру болып табылды. Дегенмен, ғалымдар мұндай саяхаттың Америкаға жеткеніне қатысты дәлелдерге күмәнмен қарайды және Колумбқа дейінгі дәуірде Африка мен Жаңа әлем арасында байланыс болғанын болжауға жеткілікті негіздер жоқ екенін айтады. Haslip Viera және тағы басқалар атап көрсеткендей, «Жаңа әлемдегі бақыланатын археологиялық қазбаларда ешқандай нағыз африкалық заттар табылған жоқ». UC Riverside университетінің профессоры Карл Таубе, Колумбқа дейінгі мезоамерикалық тарихқа маманданған, «Ескі әлем мен Мезоамерика арасында испандықтардың 16 ғасырда келгеніне дейін ешқандай материалдық дәлел жоқ» деп жазады.

No uncontroversial evidence of pre Columbian contact between Africa and the Americas has ever been found. Regardless of whether any of the Malian ships ever reached the Americas, they apparently never returned to Africa and there were not any long term economic consequences of the voyage. The river on the sea described by the survivor of the first expedition is presumably the Canary Current. The inclusion of this fact in Musa's account indicates that Musa had some awareness of the oceanographic conditions of the open Atlantic. The Canary Current flows from West Africa to the Americas, which would have facilitated travel from Africa to the Americas but prevented it in the opposite direction. Ivan van Sertima and Malian researcher Gaoussou Diawara proposed that the voyage reached the New World. Van Sertima cites the abstract of Columbus's log made by Bartolomé de las Casas, according to which the purpose of Columbus's third voyage was to test both the claims of King John II of Portugal that "canoes had been found which set out from the coast of Guinea [West Africa] and sailed to the west with merchandise" as well as the claims of the native inhabitants of the Caribbean island of Hispaniola that "from the south and the southeast had come black people whose spears were made of a metal called guanín from which it was found that of 32 parts: 18 were gold, 6 were silver, and 8 copper." However, scholars dispute evidence of any such voyage reaching the Americas, and that there are insufficient evidentiary grounds to suppose there has been contact between Africa and the New World at any point in the pre Columbian era. Haslip Viera et al. noted in particular that "no genuine African artifact has ever been found in a controlled archaeological excavation in the New World". Karl Taube, a professor at UC Riverside specializing in pre Columbian Mesoamerican history writes there "simply is no material evidence of any Pre Hispanic contact between the Old World and Mesoamerica before the arrival of the Spanish in the sixteenth century".

Мұра

Мұсаның өзі бұрынғы патшаның жоспарын іс жүзіне асыру мүмкін емес деп ойлаған сияқты. Ол Ибн Әмір Хажибке бұрынғы патшаның сәтсіз саяхаты оның таққа отыруына себеп болды дегенді жеткізуге тырысқан көрінеді. Сондай-ақ, ауызша дәстүрде саяхат туралы мәліметтің аздығы мансаның саяхаты – міндеттен ұятты бас тарту деп қарастырылғанын көрсетеді деген болжам бар. Бүгінде бұл саяхатқа көбірек мән беріліп жатыр. Мали тарихшысы Гаусу Диавараның пікірінше, қазіргі саясаткерлер мансаны билікті сақтап қалудан гөрі ғылым мен жаңалықтарды бағалаған үлгілі басшы ретінде қарауы тиіс.