Кіріспе

1864 жылғы Америка Азамат соғысы шайқасы
Камберленд армиясы
Огайо армиясы
Теннесси армиясы
| units2 = Теннесси армиясы
| strength1 = 16 225
| strength2 = 17 733
| casualties2 = 1 000

Грант пен Шерман бастапқыда Конфедерацияның екі бас армиясын күшпен басып алу және жою мақсатын қойған, ал жаудың маңызды қалаларын басып алуды екінші деңгейдегі, қолдаушы рөлге жіберген. Бұл стратегияны президент Абрахам Линкольн соғыс бойына қадағалап келді, бірақ Грант онымен белсенді түрде ынтымақтасқан алғашқы генерал болды. Алайда, олардың науқандары алға жылжыған сайын Ричмонд пен Атланта қалаларының саяси маңызы олардың стратегиясына үстемдік ете бастады. 1864 жылы Атланта маңызды нысанаға айналды. 20 000 тұрғыны бар қала Конфедерацияны қамтамасыз ететін төрт маңызды темір жол желісінің қиылысында құрылған және өзінің құқығында әскери өндіріс арсеналы болған. Атлантаның "Оңтүстік қақпасы" деген лақап аты лайықты болды, оны басып алу бүкіл терең Оңтүстік аймақты одақ жаулап алуына жол ашты. Грант Шерманға "Джонстон армиясына қарсы қимыл жасап, оны таратып, жау елінің ішкі аймағына мүмкіндігінше тереңірек еніп, олардың соғыс ресурстарын барынша зақымдау" деген бұйрық берді. Шерманның шамамен 100 000 адамнан тұратын күші үш бағынышты армиядан құралды: генерал-майор Джеймс Б. Макферсон басқаратын Теннесси армиясы (Гранттың және кейін Шерманның 1862–63 жылғы армиясы); генерал-майор Джордж Х. Томас басқаратын Камберленд армиясы; және майор-генерал Джон М. Скофилд басқаратын салыстырмалы түрде кішкентай Огайо армиясы (тек XXIII корпустан тұрады). Олардың басты қарсыласы генерал Джозеф Джонстон басқаратын Теннессидің Конфедерациялық армиясы болды, ол 1863 жылғы қарашада Чаттанугада жеңілгеннен кейін танымал емес Брэкстон Брэггтің орнын басты. 50 000 адамнан тұратын армияда генерал-лейтенанттар Уильям Дж. Харди, Джон Белл Худ және Леонид Полк басқаратын жаяу әскер корпустары, сондай-ақ генерал-майор Джозеф Уилер басқаратын атқыштар корпусы бар болды.

Атлантадағы жорықтың басталуы

Шерманның науқаны 7 мамырда басталды, оның үш армиясы Чаттануга маңынан аттанды. Ол Джонстонның Рокки Фейс Ридж тауындағы ұзын, биік орналасқан позициясына қарсы демонстрациялық шабуылдар жасады, ал Макферсонның Теннесси армиясы Джонстонның сол қанатын айналып, Ресака қаласына және Джонстонның Батыс және Атлантика темір жолындағы жабдықтау жолына жасырын түрде жылды. Шерманның өкінішіне орай, Макферсон Ресака маңындағы шағын конфедерат әскеріне кездесіп, конфедерат армиясын тұзаққа түсіру мүмкіндігін пайдалана алмады және Снейк Крик Гэпке сақтықпен шегінді. Шерман бүкіл армиясын Ресакаға қарай жылдырғанда, Джонстон сол жердегі позицияны алу үшін шегінді. 14-15 мамырда Ресака шайқасы болды, бірақ шешуші нәтиже болмады, және Шерман Джонстонды екінші рет Оостанаула өзенінен өтіп, айналып өтті. Джонстон тағы да шегінгенде, 17 мамырда Адаирсвиллде, ал 18-19 мамырда Джонстонның Кассвилл желісінде шайқас болды. Джонстон Шерман күшінің бір бөлігін бірнеше бағыттан келгенде жеңуді жоспарлады, бірақ Худ ерекше сақтанды және қоршауға түсуден қорқып, бұйрыққа қарамастан шабуылға бара алмады. Худ пен Полк ынталандырғаннан кейін Джонстон тағы да шегінуге бұйрық берді, бұл жолы Этова өзенінен. Джонстон армиясы Картерсвиллдің оңтүстігіндегі Аллатуна асуында қорғаныс позициясын алды, бірақ Шерман Джонстонның сол қанатын айналып, теміржолмен жабдықтау жолын уақытша тастап, Далласқа жылды. Джонстон өзінің мықты позициясынан кетуге мәжбүр болды және Шерман армиясымен ашық жерде кездесті. 25 мамырда Нью-Хоуп шіркеуінде, 27 мамырда Пикетс-Миллде және 28 мамырда Далласта қатал, бірақ шешуші емес шайқастар болды. 1 маусымдағы қатты жаңбыр жолдарды батпаққа айналдырды және Шерман әскерін жабдықтау үшін теміржолға қайта оралуға мәжбүр болды. Джонстонның жаңа желісі (Бруши тау желісі деп аталды) 4 маусымда Мариеттаның солтүстік-батысында, Жоғалған тау, Пайн тау және Бруш тауы бойында орналасты. 14 маусымда, он бір күн бойы жаңбырдан кейін, Шерман қайтадан жылғалысуға дайын болды. Жеке барлау кезінде ол Пайн тауында конфедерат офицерлерінің тобын көріп, артиллериялық батареясының біріне оқ атуға бұйрық берді. "Жауынгерлік епископ" генерал-лейтенант Леонидас Полк қаза тапты және Джонстон өз әскерін Пайн тауынан кері шегіндіріп, Кеннесо тауынан Кіші Кеннесо тауына дейінгі доға тәрізді қорғаныс позициясында жаңа желі құрды. Худ корпусы 22 маусымда Кіші Кеннесо тауының оңтүстігінде Питер Колбтың фермасына (Колб фермасы шайқасы) сәтсіз шабуыл жасады. Майор-генерал Уильям В. Лоринг Полк корпусына уақытша басшылық етті. Шерман Атлантадан 24 шақырым жерде қиын жағдайда болды. Ол Джонстонның қанатын айналып өту стратегиясын жалғастыра алмады, себебі жолдар өтпейтіндей болды, ал оның теміржолмен жабдықтау жолы Джонстонның 691 фут (211 м) биіктіктегі Кеннесо тауындағы позициясымен басым болды. Ол Вашингтонға "Бүкіл ел - бір үлкен бекініс, ал Джонстонда кем дегенде 80 шақырымға созылған байланысқан окоптар, кедергілер мен дайын бекіністер болуы керек. Біз күн сайын алға жылжып, үнемі соғысып жатырмыз. Біздің желілеріміз қазір тығыз байланыста және шайқас үздіксіз, артиллерияның үлкен күшімен. Біз бір позицияны алғанша, жау келесі позицияны дайындап қояды. Кеннесо - бүкіл елдің кілті" деп хабарлады. Шерман Кеннесо тауындағы Джонстон позициясына шабуыл жасап, тұрақтанбауды бұзуға шешім қабылдады. 24 маусымда ол 27 маусымда таңғы сағат 8-де шабуыл жасауға бұйрық берді.

Шайқас

Шерманның жоспары – Джонстонды оң жаққа қарай әскерін кеңейтуге бұйрық беру арқылы оның қатарын жұқартқызу және әлсірету болды. Содан кейін Макферсон атты әскері мен жаяу әскер бөлімдерімен сол жақтан – Мариеттаның солтүстік шетінен және Кеннесо тауының солтүстік-шығыс шетінен – алдау шабуылдарын жасап, Кіші Кеннесо тауының оңтүстік-батыс жағына негізгі шабуыл жасау керек еді. Осы уақытта Томас әскері Конфедерацияның қорғанысына қарсы негізгі шабуылды олардың желісінің ортасында жүргізуге тиіс болды, ал Скофилд Конфедерацияның сол жақ қанатында демонстрация жасап, Powder Springs Road маңында "жетістікке жету мүмкіндігі болғанда" шабуылдауға тиіс еді. 27 маусымда таңғы сағат 8-де Одақ артиллериясы 200-ден астам зеңбірекпен Конфедерацияның бекіністеріне қаһарлы оқ жаудырды, ал көтерілісшілердің артиллериясы да жауап берді. Жозеф Фуллертон: «Кеннесо түтін шығарды және отқа толы болды, бұл Этна сияқты ұлы жанартау еді». Федералды жаяу әскерлер қозғала бастаған соң, Конфедерация әскері 13 шақырымдық алға жылжудың көп бөлігі біріккен шабуылдарға қарағанда демонстрациялардан тұратынын тез анықтады. Бірінші шабуыл таңғы сағат 8:30-да басталды. Генерал Морган Л. Смит дивизиясы (генерал-майор Джон А. Логанның XV корпусы, Теннесси армиясы) Лоринг корпусына қарсы Кіші Кеннесо тауының оңтүстік жағында және Жіті Хикори жолының жанындағы Пиджон Хилл деп аталатын төбеге қарай жылжыды. Шабуыл сәтті аяқталса, Пиджон Хиллді басып алу Лоринг корпусын Кеннесо тауында оқшаулап тастайтын еді. Үш бригаданың да қиындықтары тығыз бұталар, тік және тасты беткейлер мен жерді білмеушілікпен байланысты болды. Екі полк құрамындағы 5500-ге жуық Одақ әскері 5000-ге жуық Конфедерация сарбаздарына қарсы шабуыл жасады. Смит шабуылының оң жағында бригада генералы Джозеф А. Дж. Лайтберн тізеге дейін батпақ арқылы өтуге мәжбүр болды және Пиджон Хиллдің оңтүстік жағындағы Конфедерацияның бекіністеріне жетпей тоқтатылды. Олар бекіністердің алдындағы мылтық орындарын басып алды, бірақ негізгі Конфедерация шебін бұзуға қол жеткізе алмады. Сол жағында полковник Чарльз С. Уолкатт пен бригада генералы Джайлс А. Смит Миссури бригадасына жақындау үшін тік жартастармен үзілген және үлкен тастармен шашыраған қиын жерді кесіп өтті. Генерал Фрэнсис Кокрелл. Кейбір әскерлер атаулы әскерлерге дейін жетуге мүмкіндік алды, бірақ көпшілігі жетпеді және олар ағаштар мен тастардың артында атумен тұрып қалды. Генерал Логан олардың алға жылжуын бағалау үшін алға аттанғанда, оның көптеген әскерлері «текке қаза тапқан» деп шешті және Уолкатт пен Смитке шептерді бөліп тұрған ойыстың артына шегінуге бұйрық берді. Оңтүстікке қарай 3 шақырымдай жерде Томас әскері жоспардан қалып қойды, бірақ Харди корпусына қарсы негізгі шабуылды таңғы сағат 9-да бастады. Генерал Джон Ньютон (генерал-майор Оливер О. Ховардтың IV корпусы) және бригада генералы Джефферсон С. Дэвис (генерал-майор Джон М. Палмердің XIV корпусы) майор Генстің Конфедерация дивизияларына қарсы әдеттегі кең саптық ұрысқа қарағанда бағаналық құрылымда алға жылды. Бенджамин Ф. Читам және Патрик Р. Клеберн, қазіргі «Читам төбесі» деп аталатын жерге орналасты. Ньютонның сол жағында бригада генералы Джордж Д. Вагнер тығыз бұталар арқылы шабуыл жасады, бірақ абати мен қатал мылтық атысынан өте алмады. Оң жағында бригада генералы Чарльз Г. Харкер Теннесси бригадасына қарсы шабуыл жасады. Генерал Альфред Воганға және қайтарылды. Екінші шабуыл кезінде Харкер қаза тапты. Ньютонның оң жағындағы Дэвис дивизиясы да бағаналар құрамында алға жылжыды. Мұндай қозғалыс күшті тар нүктеге қарсы топтастыру арқылы тез серпіліс жасауға мүмкіндік бергенімен, жау қаруларына үлкен шоғырланған нысананы ұсынудың кемшілігі де болды. Олардың бұйрықтары үнсіз алға жылжу, бекіністерді басып алу және кейін резервтік дивизияларға темір жолды қамтамасыз ету және Конфедерация әскерін екіге бөлу үшін алға жылжуға белгі беру үшін көтеріп айту болды. Полковник Дэниел МакКук бригадасы тау беткейінен арыққа қарай өрлеп, одан кейін бидай өсіру өрісін кесіп өтіп, Читам төбесінің беткейіне көтерілді. Олар Конфедерацияның бекіністеріне бірнеше метр қашықтықта жеткенде, қатар тоқтады, құшақтады және оқ атуды бастады. Бірақ Конфедерацияның қарсы атысы тым күшті болды және МакКук бригадасы екі командирін (МакКук пен оның орнындағы полковник Оскар Ф. Хармон), барлық дерлік офицерлерін және адамдарының үштен бірін жоғалтты. МакКук қылышымен шауып, «Тәсілім бол, сендердің опасыздықтарың!» деп айғайлағанда Конфедерацияның бекінісінде қаза тапты. МакКукке оң жақта полковник Джон Г. Митчелл бригадасы да ұқсас шығындарға ұшырады. Аса қатал қолма-қол ұрыстан кейін Одақ әскері Конфедерация әскеріне қарсы орналасты, шайқас таңғы сағат 10:45-те аяқталды. Екі тарап та осы жерді «Өлі бұрыш» деп атады. Дэвис дивизиясының оң жағында генерал-майор Джон В. Гиридің генерал-майор Джозеф Хукердің XX корпусының дивизиясы алға жылжыды, бірақ Дэвистің шабуылына қосылмады. Бірақ одан әлдеқайда оң жақта күнінің жалғыз табысы болды. Скофилд әскері Конфедерацияның сол жағына қарсы демонстрация жасауға тағайындалған еді және ол қарсылықсыз Олли ағысынан екі бригадасын өткізе алды. Бұл қозғалыс, сондай-ақ Скофилдтің оң жағында генерал-майор Джордж Стоунменнің атты әскер дивизиясының алға жылжуы Одақ әскерлерін Чаттахучи өзеніне 8 шақырымдай жақындатты, бұл Джонстон әскерінің кез келген бөлімінен Атлантаны қорғап тұрған соңғы өзенге жақын болды.

Салдары

Шерманның әскері Джонстонның 1000-ға қарағанда шамамен 3000 қаза тапты. Кеннесо Маунтині Шерманның соғыстағы алғашқы ірі шабуылы болмаған, бірақ соңғысы болды. Ол Атланта кампаниясындағы сәтті айналып өту маневрлерін жоғарыда айтылған логистикалық себептермен тоқтатты, сонымен қатар Джонстонның болашақта қандай тактика қолданатынын болжауын жалғастыру үшін. Шерман шайқас есебінде былай деп жазды: «Мен жау мен біздің офицерлеріміз нығайтылған бекіністерге шабуыл жасамаймын деген сенімге келгенін байқадым. Барлығы мені айналып өтуді күтті. Әскер тиімді болу үшін, шабуылдың бір ғана тәсіліне тоқтамай, табысқа жету мүмкіндігі бар кез келген жоспарды орындауға дайын болуы керек. Сондықтан мен моральдық әсер үшін жаудың бекіністерінің артында сәтті шабуыл жасағым келді және оны сәттілік ең көп нәтиже беретін жерде жасауға шешім қабылдадым». Кеннесо Маунтині көбінесе Одақтың маңызды тактикалық жеңілісі деп есептеледі, бірақ Ричард М. Макмерри былай деп жазды: «Тактикалық тұрғыдан Джонстон Лоринг пен Харди желілерінде шағын қорғаныс жеңісіне қол жеткізді. Алайда, Шкофилдтің табысы Шерманға үлкен артықшылық берді және Одақтың командирі оны дереу пайдалануға көшті». Екі жақ әскері бес күн бойы жақын аралықта қарама-қарсы тұрды, бірақ 2 шілдеде, жазғы абатты ауа-райы болғанда, Шерман Теннесси армиясын және Стоунменнің кавалериясын Конфедерацияның сол жақ фланкінен айналып өтті, ал Джонстон Кеннесо Маунтинінен Смирнадағы дайын позицияларға шегінуге мәжбүр болды. 8 шілдеде Шерман Джонстонды оң жағынан айналып өтті – бірінші рет, Шофилдті Соп Крик сағасына жақын Чаттахучи өзенінен өтуге жіберді. Атлантаға кіруге кедергі келтіретін соңғы географиялық тосқауел еңсерілді. Атланта қаласына төнген қауіптен алаңдаған және үнемі шегіну стратегиясынан көңілі толмаған Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис 17 шілдеде Джонстонды қызметінен босатып, оның орнына уақытша толық генерал атағын алған агрессивті Джон Белл Худты тағайындады. Худ Шерманға Пичтри Крик (20 шілде), Атланта/Декатур (22 шілде) және Эзра Черч (28 шілде) шайқастарында шабуыл жасады, олардың барлығында тактикалық артықшылықсыз ауыр шығынға ұшырады. Шерман тамыз айында Атлантаны қоршап алды, бірақ қаланың соңғы теміржол байланысын кесу үшін күшінің көбін оңтүстікке жіберді. Джонсборо шайқасында (31 тамыз және 1 қыркүйек) Худ теміржолын сақтап қалу үшін қайтадан шабуыл жасады, бірақ сәтсіз болды және Атлантаны эвакуациялауға мәжбүр болды. Шерманның әскері 2 қыркүйекте қалаға кірді, ал Шерман президент Линкольнге телеграмма жіберді: «Атланта біздікі, және лайықты түрде жеңіске жеттік». Бұл оқиға Линкольннің қарашада қайта сайлануына ықпал еткен маңызды факторлардың бірі болды.

Әскердің көзқарасы

Бұл шайқас Конфедерация армиясының 1-ші Теннесси жаяу әскер полкінің еріктісі Сэм Уоткинстің көзқарасынан "Компания Айтч" кітабында баяндалған ("Кеннесо желісіндегі өлі бұрыш" бөлімін қараңыз).

Бүгінгі соғыс алаңы

Соғыс болған жер қазір Кеннесо тауы ұлттық шайқас алаңының бөлігі болып табылады, онда таудың үстіндегі Конфедерация әскерінің мұқият қазылған окоптары мен бірқатар Одақ әскерінің мылтық орындары бүгінге дейін көрініп тұр. Америка шайқас алаңдарының қоры және оның серіктестері 2023 жылдың ортасына дейін парк шегінен тыс шамамен төрт акр шайқас алаңын сақтап қалды.