Кіріспе

Ирландиялық кристаллограф және белсенді (1903–1971)

Кэтлин Лонсдейл ханым (Ярдли; 28 қаңтар 1903 – 1 сәуір 1971) – ирландиялық кристаллограф, бейбітшілік жақтасы және түрме реформасының белсендісі. Ол 1929 жылы гексаметилбензолдың құрылымын анықтау үшін рентгендік сәулелердің дифракциялық әдістерін пайдаланып, бензол сақинасының жазық екенін дәлелдеді.

Ерте өмір және білім

Ол Кэтлин Ярдли Ирландияның Килдэр графтығындағы Ньюбридж қаласында дүниеге келген. Ол ағылшын туған Гарри Ярдлидің, қалалық пошта бастығы, және шотланд текті баптист Джесси Кэмеронның қызы болып туған. Ол он баланың ең кішісі болған, олардың төртеуі нәресте шағында қайтыс болған. Ньюбриджте тұрған кезінде ол Сент-Патрик ұлттық мектебінде оқыды, ал оның ең алғашқы естеліктері жергілікті Ирландия шіркеуінің қызметтері мен методист жексенбілік мектебімен байланысты. Кэтлиннің әкесі алкогольге тәуелді болғандықтан, отбасында жиі қаржы тапшылығы болып тұратын. Ирландиядағы жағдай нашарлаған сайын Кэтлиннің анасы әкесінен ажырасып, қалған отбасысын Англияға көшірді. Оның отбасы ол бес жасқа толғанда Англияның Эссекс графтығындағы Севен Кингс қаласына көшіп келді. Кэтлин 1908 жылдан 1914 жылға дейін Дауншолл бастауыш мектебінде оқыды. Ол Ilford County High School for Girls мектебінде оқыды, содан кейін математика мен ғылымды оқу үшін Ilford County High School for Boys мектебіне ауысты, себебі қыздар мектебінде бұл пәндер оқытылмайтын еді. Кэтлин Лондон университетінің ең жоғары балын физикадан алған студенті болды.

Мансап және зерттеу

1924 жылы ол Корольдік институтта Уильям Генри Брэгг басқарған кристаллография зерттеу тобына қосылды. 1927 жылы тұрмысқа шыққаннан кейін Лидс университетіне көшті, бірақ Брэггпен хат алмасуын жалғастырды. 1929 жылдан 1934 жылға дейін ол отбасын құрып, құрылымдық факторларды есептеу жұмысын үйде отырып істеді. Оның күйеуі Томас Лонсдейл – тоқыма химияшысы, ол әйелінің зерттеулерін қолдады. Ол әйеліне үйден жұмыс істеуге және ұсынылғанда жұмысқа қайта оралуға кеңес берді. 1949 жылы ол UCL-де химия профессоры және кристаллография кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалды, ол 1968 жылға дейін, профессор-эмеритус атағын алғанға дейін осы лауазымды сақтап қалды. Үстел теннисімен әуестенген Лонсдейл студенттеріне молекулалық құрылымды көрсету үшін пинг-понг доптарын пайдаланды. Силикат тобының – Si2O5 – мүсіні Ғылым мұражайының қорында сақталады. Өмірінің соңғы кезеңінде ол адам денесінде пайда болатын тастар мен минералдарға, мысалы, бүйрек тастары мен өт тастарына қызығушылық танытты. Оның кейбір кристаллографиялық мүсіндері Лондонның Ғылым мұражайының коллекциясында бар.

Жеке өмір

Зерттеу жұмысын бастағаннан кейін, 1927 жылы Ярдли Томас Джексон Лонсдейлге үйленді. Олардың үш баласы болды – Джейн, Нэнси және Стивен. Стивен дәрігер болып, Ньясалендте (қазіргі Малави) бірнеше жыл жұмыс істеді. Лонсдейл вегетариандық өмір салтын ұстанды және алкоголь ішпеді. Ол Бейбітшілікке берілгендер одағының қолдаушысы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде азаматтық қорғаныс міндеттеріне тіркелуден бас тартқаны үшін, немесе тіркелуден бас тартқаны үшін айып төлемегені үшін Холлоуэй түрмесінде бір ай отырды. Осы уақыт ішінде ол түрме жүйесіндегі көптеген кемшіліктерді көріп, соңынан түрме реформасын жақтаушыға айналды және Хауард қылмыстық реформалар лигасына қосылды. "Мен күтпеген нәрсе – әкімшілік жүйенің жалпы ақылсыздығы еді, онда сегрегация идеясы мен реформаның жоғары мақсаты тек қана ауызша айтылады, бірақ іс жүзінде жұқтыру және ластану мүмкіндіктері көп, ал қайта тәрбиелеумен айналысатын адамдар жоқтың қатарынан. " 1953 жылы британдық квакерлердің жылдық мәжілісінде ол "Соғыстың себептерін жою" тақырыбында Swarthmore лекциясын оқыды. Өзін христиан бейбітшілігін жақтаушы деп есептеген ол бейбіт диалог туралы жазды және Кентербери архиепискобы Уильям Темпл оны Чиркөздердің емдеу кеңесінің алғашқы хатшысы етіп тағайындады.

Өлім

Лонсдейл 1971 жылғы 1 сәуірде 68 жасында қатерлі ісіктен қайтыс болды. 1956 жылы Британ империясы орденінің Дам-командоры атағын алды. 1966 жылы Халықаралық кристаллография одағының тұңғыш әйел президенті болып сайланды. Оның құрметіне көміртегінің аллотропты түрі – Лонсдейлит деп аталды, ол метеориттерде кездесетін алмастың сирек және қатты түрі. Бірнеше университеттер оның есімімен ғимараттарға атау берді, оның ішінде Лондон университетінің колледжінде, Лимерик университетінде, Дублин қалалық университетінде және Мейнут университетінде. 2000 жылдан бері Ирландиядағы химия бойынша үздік докторлық диссертацияға берілетін Корольдік ирландия академиясының химия сыйлығы оның құрметіне аталды. 2003 жылы, оның туғанына 100 жыл толуына орай, Ұлттық ғылым және технологиялық ескерткіштер комитеті Ньюбридждегі Лонсдейлдің отбасылық үйіне мемориалдық тақта орнатты. Оның туған кезінде пошта бөлімі болған Шарлотта үйі қазір Ньюбридж бизнес орталығы болып табылады. 2021 жылғы 1 сәуірде English Heritage оның 19 Colenso Road, Seven Kings, Лондон мекенжайындағы балалық шағының үйіне көк тақта ашты, онда ол 1911 жылдан 1927 жылға дейін, 8-ден 24 жасқа дейін өмір сүрді. Лондондағы "Достар үйі"ндегі Кэтлин Лонсдейл бөлмесі оның құрметіне аталған.