Кіріспе

1955 жылы Уолтер Лордтың құжаттамалық кітабы – "Есте сақтауға лайық түн" 1912 жылы "RMS Титаник" кемесінің суға бату оқиғасын баяндайтын 1955 жылғы құжаттамалық кітап. Кітап үлкен сәттілікке ие болды және бүгінгі күнге дейін Титаник туралы маңызды дереккөз саналады. Лорд апаттан аман қалған 63 адаммен сұхбаттасып, олардың жазған кітаптары, естеліктері мен мақалаларын пайдаланды. 1986 жылы Лорд Роберт Баллардтың Титаниктің қалдықтарын табуынан кейін оқиғаға жаңа қызығушылық туғаннан кейін "Түн тірілейді" атты жаңа кітабын жариялады. Фильм 1958 жылы Лордтың кеңесімен экранизацияланды.

Жариялану тарихы

Лорд бала кезінде «Титаниктің» бауырласы «Олимпик» кемесімен саяхат жасады және осы тәжірибе оған жоғалған кемеге өмір бойы қызығушылық тудырды. Кейін ол «Олимпикте» өткізген уақытын «айналасымен аралап» «осындай алып нәрсе» қалай батып кеткенін елестетуге тырысты. Ол он жасында «Титаник» туралы оқу және сурет салуды бастады, көп жылдар бойы «Титаник» туралы естеліктер жинады, бұл адамдарды «оның ерекшелігіне назар аударуға» мәжбүр етті. Ол Принстон университетінде тарих мамандығы бойынша білім алып, Йель құқық мектебін бітірген соң Нью-Йорктегі J. Walter Thompson жарнама агенттігіне жұмысқа орналасты. Бос уақытында ол апаттан аман қалған 63 адаммен сұхбаттасты. «A Night to Remember» Лордтың екінші кітабы болғанымен, R & W Holt компаниясының 1955 жылдың қарашасында кітап жарық көргеннен кейін өткізген белсенді жарнамалық кампаниясының арқасында үлкен жетістікке жетті. Кітапқа 1953 жылғы «Титаник» фильмінің және сол кезде жарық көрген апат туралы басқа да материалдардың танымал болуы да әсер етті. Кітап жарық көргеннен кейін екі ай ішінде 60 000 дана сатылып, алты ай бойы бестселлерлер тізімінде тұрды. «Ladies' Home Journal» және «Reader's Digest» журналдары кітаптың қысқартылған нұсқаларын жариялады, ал 1956 жылдың маусымында «Айдың кітабы» клубының таңдауы болды. Кітаптың алғашқы жұмсақ мұқабалы басылымын 1956 жылдың қазанында Bantam Books баспасы шығарды. Содан бері кітап басылымнан шықпайды және оннан астам тілге аударылды. Оның табысы Лордқа жарнама әлемін тастап, толық уақытты жазушы болуға мүмкіндік берді. 1985 жылы «Титаник» қиратылысының табылғаны апатқа жаңа қызығушылық тудырды, содан кейін ол «Түнде өмір жалғасады» (1986) атты жаңа кітап жазды. Дэниел Аллен Батлер: «Бұл кітап «Титаникке» әуес көретін көптеген адамдар үшін қызықты болғанымен, 1998 жылға дейін елуінші рет басылған түпнұсқа кітаптың құбылысын қайталай алмады» деп мәлімдеді.

Сын еткен түсініктемелер

Бұл кітап заманауи сыншылардың жоғары бағасын алды. "Нью-Йорк Таймс" газеті оны "осы немесе кез келген жылдың ең қызықты кітаптарының бірі" деп атады. "Атлантик Монтли" журналы кітапты "алғашқы сөзінен соңғысына дейін қызықты, шығармашылықпен жазылған керемет еңбек" деп мақтады. Entertainment Weekly журналы оны "мүсіндей келісімді және шеберлікпен жасалған, бұл көптеген зерттеушілердің "Титаник" туралы білімі" деп сипаттады, ал USA Today оны "апаттың ең қызықты баяны" деп атады. Нью-Йорк Herald Tribune газетінің сыншысы Стэнли Уокердің пікірінше, Лордтың табысының кілті – "әдебиеттегі пуантилизм" әдісін қолдануында, яғни фактілер мен эмоцияларды қарама-қарсы қойып, оқырманға оқиғаның айқын әсерін беруде. Уокер Лордтың бұрынғы баяндардағы қалыпты стиль болған әлеуметтік топтар арқылы оқиғаны баяндаудан аулақ болғанын, оның орнына оқиғаның адамдық жағын сәтті көрсеткенін атап өтті. Американдық мәдениет тарихшысы Стивен Биль Лордтың романдық стильде әңгімелеуін баса көрсетті. Кітапта оқиғалар бірнеше адамның көзқарасымен суреттеледі, қарапайым хронология бұзылып, бір-бірімен байланысты оқиғалар тізбегі ұсынылады. Натаниел Филбрик "Есте сақтау үшін бір түн" кітабының 50 жылдық шығарылымына жазған кіріспесінде, бұл кітаптың жарық көрген кезде Титаник туралы соңғы 40 жылдағы ең маңызды кітап болғанын айтты. Оның пікірінше, кітаптың ерекшелігі – апаттың әсте-кестелік және мифологиялық аспектілерін азайтып, кемедегі адамдардың тағдырларын басты орынға қоюындағы қарапайымдық, лаконизм және оқуға қолайлылығы. Оқиғаның ширықтығын арттыра отырып, оқырманды кейіпкерлерге жақындастырып, апатты олардың көзқарасынан қайта бағалауға итермелейді. Бұл оқиғаны өте көрнекі және дыбыстық түрде баяндайды, апат болған түннің көріністері мен дыбыстарын "тікелей эфир немесе телеарнадағы деректі фильм сияқты" көрсетеді, дейді Биль. Лордтың әдісінің кілті – оқиғаның хронологиясына қатысты дәстүрден тыс көзқарас, "уақыт пен кеңістікке шығармашылықпен қарау, онда сағаттар мен минуттар өте икемді, кеме өзі шексіз күрделі, ал апат алыстан тәртіп пен біртүтастыққа ие болады". Қысқасы, бұл "модернистік оқиғаға негізделген модернистік баяндама". Рецензенттер Лордтың "Титаник" оқиғасының адамдық жағын көрсетуін атап өтті, "Нью-Йорк Таймс" оны "Лорд мырзаның баянының мәнісі және оның тартымдылығын түсіндіретін, кеменің соңғы құлауы сияқты күшті күш" деп сипаттады. "Батырлықтың аңызға айналған әрекеттері" ерекше көзге түссе де, кітап оқырмандарды кемедегілердің орнына қоюға шақырып, олардың осы жағдайда қалай әрекет ететінін ойлауға итермелейді. Newsweek журналы: "Мұхиттан батып бара жатқан кемеде болу қандай болар еді?" деп сұрақ қойды. Бильдің сөзіне сәйкес, Лордтың кітабының маңызы – "1912 жылдан бері апатты толыққанды баяндап, оны қазіргі заманғы көпшілікке және соғыстан кейінгі жаңа алаңдаушылықтарға жеткізуде". Титаник туралы аңыздың қалыптасуында екі маңызды сәт болды: әрине, 1912 жыл және 1955 жыл. Лорд Титаник апатының танымал түсіндіруін әлемдік тарихи тұрғыда, бір дәуірдің символдық және нақты аяқталуы ретінде және "жалпы сенімділіктің аяқталуын белгілеген" оқиға ретінде жаңартады. Кеменің батуымен "көңіл көтеріліс" пен "күңкіл" кезеңі басталды. Титаникке дейін бәрі тыныш еді. Содан кейін бәрі дүркіреп, шатасты. Биль Лордтың негізгі тақырыбының апат кезінде және одан кейін байқалған "асыл сезімдердің" ностальгиялық бейнесі екенін атап өтті. Мұндай идеалдар ядролық отбасының рөлін және ер адамның отбасын асыраушы, әйелдің үй шаруасын жүргізуші дәстүрлі рөлдерін мақтан тұтатын соғыстан кейінгі қоғам үшін тартымды болды. Лордтың сенім мен сенімділік дәуірін шақыруы да суық соғыстың қақпасында маңызды тақырып болды. Калифорния университетінің әлеуметтанушысы Фред Дэвис ностальгияның "соғыс, депрессия, азаматтық тәртіпсіздіктер және апатты табиғи апаттар сияқты құбылыстардың салдарынан туындайтын қиын жағдайларда гүлденетінін" айтты, "құбылыстар, көптеген адамдарды алаңдатып, әлем мен олардың өмірлері бұрынғыдай болып жатыр ма деп ойландырады". Ерте атом дәуірінің алауыздығы мен белгісіздігі және терең әлеуметтік өзгерістердің басталуы Титаник жолаушыларының мінез-құлқында көрінген ядролық отбасы және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы ескі ұғымдарды 1950 жылдардың ортасындағы аудиториямен резонансқа түсірді. Апаттың біртіндеп дамуы да кейбір жағынан, әуе апаттары сияқты қазіргі заманғы технологиялық апаттарға қарағанда көңіл көтерілді. Times газетінің рецензенты бұл туралы нақты айтты: "Бұл әуе шағы, өлім қаһармандыққа немесе куәгерлерге мүмкіндік бермейтіндей жылдам келгенде, біз әлі де кешегі күннен бұрынғы дәуірге қызығушылықпен қарап, теңізде мың адамның қазасы әлемнің басына келген ең жаман нәрсе сияқты көрінеді". Бұл, Стивен Биль айтқандай, "көне түрдегі апат" еді, онда құрбан болғандар дайындалуға және қалай өлуді таңдауға уақыт тапты.

Экранға бейімделу

Кітап екі рет экранға түсірілді. Алғашқы қойылым, "A Night to Remember" (1956) NBC телеарнасы 1956 жылғы 28 наурызда тікелей эфирде көрсетілді және Kraft Foods компаниясы "Kraft Television Theatre" бағдарламасы аясында демеушілік етті. Ол "өз түріндегі ең ірі, ең сәнді, ең қымбат жоба" деп сипатталды, онда 31 декорация, 107 актер, 72 сөйлейтін рөл, 3000 галлон су жұмсалды және құны 95 000 долларға жетті (қазіргі шақтағы бағамен). Джордж Рой Хилл режиссерлік жасады, ал Клод Рейнс баяндама оқыды – бұл радиодрамалардан алынған тәжірибе, ол сол кездегі көптеген теледрамалар үшін үлгі болды. Бұл қойылым кітапқа ұқсас тәсіл қолданды, басты кейіпкерлердің болмауымен және көптеген көріністер арасында ауысу арқылы көріністерді алмастырды. Бір сыншы айтқандай, Рейнстің баяндамасы "қасіретті лайнердегі өмірдің шексіз көріністерін байланыстыру" үшін пайдаланылды және оның "Ешқашан адам баласы осылай сенімді болған емес. Бір дәуір аяқталды" деген мәлімдемесімен аяқталды. Бұл қойылым 28 миллион көрерменді қызықтырды және кітаптың сатылымын күрт арттырды. Ол 1956 жылғы 2 мамырда, алғашқы көрсетілімнен кейін бес апта өткен соң киноскоп арқылы қайта көрсетілді. Екінші бейімдеу – Кеннет Мордың басты рөлде ойнаған 1958 жылғы британдық драмалық фильмі "A Night to Remember", ол әлі күнге дейін "оқиғаның ең толыққанды кино түсірілімі" деп есептеледі. Фильмнің болашақ режиссері Рой Уорд Бейкер мен продюсері, Белфаст тумасы Уильям Маккуити екеуі де кітаптың бірнеше данасын сатып алды – Бейкер өзінің сүйікті кітап дүкенінен, ал Маккуити әйелінен – және фильмге құқық алуға шешім қабылдады. Маккуити 1911 жылғы 31 мамырда "Титаниктің" теңізге түсірілуін тікелей көрген және сол оқиғаны әлі күнге дейін жақсы есте сақтайды. Ол Лордпен танысып, оны кеңесші ретінде өндіріске шақырды. Фильм кітаптан да, NBC теледидарынан да өзгешеленеді, өйткені ол Мор ойнаған екінші офицер Чарльз Лайтолер сияқты басты кейіпкерге назар аударады. Фильмнің соңы Лордтың "әлем мәңгілікке өзгерді" деген тақырыбын көрсетеді, лайнердегі құтқару шалкегінде отырған Лайтолер мен полковник Арчибальд Грейси арасындағы ойдан шығарылған әңгіме арқылы: Лайтолер апаттың "бұрынғыдан өзгеше екенін, өйткені біз өте сенімді болдық. Ол болғанмен де, оған сену қиын. Мен енді ешқашан еш нәрсеге сенімді бола алмаймын" дейді.

Жинақ

Лорд 1997 жылы Джеймс Кэмеронның "Титаник" фильміне консультант ретінде қызмет етті. 2002 жылы Лорд қайтыс болғаннан кейін, өмірі бойы жинаған және "Есте сақтауға лайық түн" кітабын жазу үшін пайдаланған қолжазбалардың, түпнұсқа хаттардың және "Титаник" естеліктерінің мол жинағын Англияның Гринвич қаласындағы Ұлттық теңіз мұражайына сыйлады. Маккуити өзінің фильмге қатысты материалдар жинағынан да заттарды мұражайға берді. Жинақтан алынған бұйымдар мұражайда көрсетіліп тұр және зерттеушілерге қолжетімді.