Кіріспе

Украинаның Премьер-министрі (Прем'єр міністр України, Premier ministr Ukrainy) – Украинаның үкімет басшысы. Премьер-министр Украинаның Министрлер Кабинетіне төрағалық етеді, ол Украина үкіметінің атқару билігінің жоғары органы болып табылады. Бұл лауазым 1946 жылдың 25 наурызында құрылған Украина КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы лауазымын алмастырды. Украина 1991 жылы КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан бері он алты премьер-министр, немесе, іс жүзіндегі премьер-министрлерді есептегенде, жиырма премьер-министр болды. Юлия Тимошенко Украина тарихында премьер-министр қызметіне тағайындалған тұңғыш әйел болды. Арсений Яценюк – Батыс Украинадан шыққан алғашқы премьер-министр. Екі премьер-министр Ресейлік КСР-де дүниеге келген. Қазіргі премьер-министр – Денис Шмыхал, ол 2020 жылдың 4 наурызында Алексей Гончаруктың отставкасынан кейін қызметке кірісті.

Тағайындау

Премьер-министрді президент Жоғарғы Раданың келісімімен тағайындайды. Парламент конституциялық құрамының қарапайым көпшілігі президент ұсынған кандидатты қолдаған жағдайда, парламент келісім берген болып есептеледі. Бүгінгі күнге дейін парламенттен ең көп қолдау алған Юлия Тимошенко, ол 2005 жылдың 4 ақпанында 373 дауыспен премьер-министр болып тағайындалды. 300-ден астам дауыс алған басқа премьер-министрлер: Арсений Яценюк (371), 2014 жылы қайтадан Яценюк (341), Витольд Фокин (332) және Леонид Кучма (316). Парламенттің келісімін беру рәсіміне дейін, әдетте бірнеше күн бойы парламенттік фракциялар кандидатпен жан-жақты консультациялар мен сұхбаттасулар жүргізеді. Заң шығарушы органның мақұлдауы тек формалдық емес. Кейбір кандидаттар шағын айырмамен бекітілді, ал кандидаттардың кандидатурасы қабылданбауы да мүмкін. Мысалы, 1999 жылы президент Леонид Кучманың екінші іс-шарасында отставкасын ұсынғаннан кейін Валерий Пустовойтенконың кандидатурасын қайта бекіту үшін үш дауыс жетпеді. Кучма өзінің балама кандидаты ретінде Виктор Ющенконы таңдады. Тағы бір мысал – Юрий Ехануровтың кандидатурасын мақұлдау (ол мақұлдау үшін үш дауыс жетпеді, бірақ екі күннен кейін екінші рет расталды). 2004 жылдың соңындағы конституциялық түзетулер және 2014 жылы оның күшіне қайта енгізілуі президенттің премьер-министрді таңдау құқығын шектеді және оны парламенттік коалиция ұсынған адамды тағайындауға міндеттеді. Бірақ, егер кандидатты ұсыну рәсімі бұзылса немесе кандидат Конституция мен Украина заңдарында премьер-министрге қойылатын талаптарға сай келмесе, президенттің таңдауында шектеулер бар. Мұндай жағдайда президент парламентке ұсынылған кандидатураны ұсыну мүмкін еместігі туралы хабарлайды. Премьер-министр, атқарушы биліктің барлық мүшелері сияқты, парламент депутаты бола алмайды.

Міндеттері мен өкілеттіктері

Премьер-министр Украинаның атқару билігін, Министрлер кабинетін басқарады және Министрлер кабинеті бекіткен қаулыларға қол қояды. Премьер-министр министрлік лауазымдарына үміткерлерді Жоғарғы Радаға ұсынуға құқылы, бірақ сыртқы істер министрі мен қорғаныс министрін президент ұсынады. Премьер-министр президенттің қарауына облыс әкімдерінің лауазымдарына үміткерлерді де ұсына алады. 2013 жылы «Fokus» журналындағы өтініш бойынша, Министрлер кабинетінің хатшылығы премьер-министрдің айлық жалақысы 33 980 грн (4173,42 АҚШ доллары) құрайтынын хабарлады, бұл елдегі орташа жалақыдан он бір есе жоғары. Жеке азаматтар премьер-министрлерден өздерінің жеке мәселелерін шешуге көмек сұрайды, кейде оларға көмектеседі. 2012 жылы премьер-министр Азаров өзінің Facebook желісінде күн сайын ондаған жеке өтініш алды.

Премьер-министрдің міндетін атқарушы және вице-премьерлер

Бірінші вице-премьер, сондай-ақ бірінші орынбасар деп те аталады, премьер-министрдің отставкаға кетуі немесе қызметтен алынуы себепті қатыспаған кезде кабинетті басқарады. Ең белгілі бірінші орынбасарлардың қатарында Юхим Звяхильский және Николай Азаров болды, олар премьер-министр міндетін басқаларға қарағанда ұзақ мерзімге атқарды. Валентин Симоненко, Василий Дурдинец, Александр Турчинов және басқалар да премьер-министр міндетін атқарушы болып қызмет етті. Бірінші вице-премьерден басқа, премьер-министрге көмек көрсететін және бір немесе бірнеше министрліктерді басқаруға жауапты бірнеше вице-министрлер де бар. 1991–1992 жылдары мемлекеттік министр лауазымы да енгізілді. Дәстүрлі түрде вице-премьерлер агроөнеркәсіптік кешен, гуманитарлық мәселелер, экономикалық мәселелер немесе аймақтық саясат сияқты мемлекеттік басқару саясатының бір саласына жауапты болады. Кейде осы орынбасарларға, 2010 жылы Азаров үкіметінде болғандай, министрлік портфельдер де берілуі мүмкін.

Босату және отставкаға кету

Премьер-министр, басқа да министрлер кабинетінің мүшелері сияқты, өз еркімен парламентке отставкасын ұсыну арқылы қызметтен кетуге құқылы (Украина Конституциясына сәйкес, премьер-министрді парламенттік дауыспен ғана қызметтен босатуға болады). Парламент бұл мәселені отставка туралы өтініш алғаннан кейін 10 күн ішінде қарауы тиіс, егер парламент отставка берілген кезде сессияда болмаса, келесі кезекті сессияның алғашқы толық отырысында қарауы керек. Премьер-министрдің отставкаға кетуі бүкіл кабинеттің таратылуына әкеледі. Премьер-министрлердің қызмет мерзімі шектеулі емес, олар парламенттің мерзімі аяқталғанға дейін, отставкаға кеткенге дейін немесе қызметтен босатылғанға дейін қызмет етеді. 2004 жылғы конституциялық реформаға дейін премьер-министрді президент бір жақты тәртіппен қызметтен босататын. Реформадан кейін премьер-министрді парламент ғана қызметтен босата алады. Премьер-министрлер Виктор Ющенко мен Виктор Януковичтің кабинеттері осылайша таратылды, соңғысы бір жылдық мерзім талабы бұзылғанын айтып, президентке отставкасын ұсынбады. Юрий Ехануровтың кабинеті де ресми түрде таратылды, бірақ парламенттік акт кейіннен күштен шығарылды.

Премьер-министрлер тізімі (1991 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Украина 1991 жылы КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан бері 15 премьер-министр тағайындалды. 2012 жылдың 13 желтоқсанында Азаров премьер-министр қызметіне қайта тағайындалғаннан бастап, Тимошенконың бұрынғы рекордын бұзды. Азаров 2014 жылдың 28 қаңтарында Еуромайданнан кейін туындаған халықтың наразылығы мен шерулерге байланысты отставкаға кетті. Оның орнын 2014 жылдың 27 ақпанында Арсений Яценюк басты. Алайда, оның отставкасы 2014 жылдың 31 шілдесінде парламентте мақұлданбады, себебі оның отставкасына барлық 450 депутаттың ішінде тек 16-сы ғана дауыс берді.

Парламент мақұлдауы

N Күн Премьер-Министр Шығуы Саяси партия Парламент дауыс беруі % (450-ден) 1 14 қараша 1990 Витольд Фокин Запорожье облысы Тәуелсіз 332 73,8 2 13 қазан 1992 Леонид Кучма Чернигов облысы Тәуелсіз 316 70,2 3 16 маусым 1994 Виталий Масол Чернигов облысы Тәуелсіз 199 44,2 4 6 наурыз 1995 Евгений Марчук Кировоград облысы Украинаның Социал-демократиялық партиясы ? ? ? ? 5 28 мамыр 1996 Павло Лазаренко Днепропетровск облысы Хромада ? ? ? ? 6 16 шілде 1997 Валери Пустовитенко Миколаев облысы Халықтық Демократиялық партиясы 226 50.2 7 22 желтоқсан 1999 Виктор Ющенко Сум облысы Тәуелсіз 296 65.8 8 29 мамыр 2001 Анатолий Кинах Молдавия КСР Өнеркәсіпшілер 239 53.1 9 21 қараша 2002 Виктор Янукович Донецк облысы Өңірлер партиясы 234 52.0 10 4 ақпан 2005 Юлия Тимошенко Днепропетровск облысы Батьківщина 373 82.9 11 22 қыркүйек 2005 Юрий Ехануров Ресей СФСР Біздің Украина 289 64.2 12 4 тамыз 2006 Виктор Янукович Донецк облысы Өңірлер партиясы 271 60.2 13 18 желтоқсан 2007 Юлия Тимошенко Днепропетровск облысы Батьківщина 226 50.2 14 11 наурыз 2010 Николай Азаров Ресей СФСР Өңірлер партиясы 242 53.8 15 13 желтоқсан 2012 252 56.0 16 27 ақпан 2014 Арсений Яценюк Черновцы облысы Батьківщина 371 82.2 17 27 қараша 2014 Халық майданы 341 75.8 18 14 сәуір 2016 Владимир Гройсман Винница облысы Петро Порошенко блогы 257 57.1 19 29 тамыз 2019 Алексей Гончарук Чернигов облысы Халық қызметшісі 290 64.4 20 4 наурыз 2020 Денис Шмыгаль Львов облысы Тәуелсіз 291 64.7