Сулы жәндіктерді зерттеу ғылымы

Кіріспе

Фикология – балдырларды зерттейтін ботаника саласы. Алгология деп те аталатын фикология – өмір туралы ғылымның бір саласы. Балдырлар су экожүйелеріндегі негізгі өндірушілер ретінде маңызды. Балдырлардың көпшілігі ылғалды ортада тіршілік ететін, фотосинтез процесін жүзеге асыратын эукариоттық организмдер. Олар нағыз тамырлары, сабақтары мен жапырақтары болмауымен жоғары сатыдағы өсімдіктерден ерекшеленеді. Гүлдейтін түрлері жоқ. Көптеген түрлері бір жасушалы және микроскопиялық (оның ішінде фитопланктон және басқа да микробалдырлар); ал көптеген түрлері әртүрлі дәрежеде көпжасушалы, кейбіреулері үлкен өлшемге жетеді (мысалы, ламинария және саргассум сияқты теңіз балдырлары). Фикология көк-жасыл балдырлар немесе цианобактериялар деп аталатын прокариоттық формаларды зерттейді. Көптеген микроскопиялық балдырлар лишайларда симбионттар ретінде кездеседі. Фикологтар көбінесе тұщы су балдырларын немесе мұхит балдырларын зерттейді, сондай-ақ олар диатомиялық немесе жұмсақ балдырларға да назар аударады.

Фикология тарихы

Ежелгі гректер мен римдіктер балдырлар туралы білген, ал ежелгі қытайлықтар тіпті кейбір түрлерін тағам ретінде өсірген. Балдырларды ғылыми тұрғыдан зерттеу 18 ғасырдың соңында Pehr Osbeck-тің 1757 жылы Fucus maximus (қазір Ecklonia maxima) сипаттап, атауымен басталды. Бұған Доусон Тернер мен Карл Адольф Агард сияқты ғалымдардың сипаттамалық жұмыстары ілесіп келді, бірақ 19 ғасырдың соңында ғана Дж. В. Ламуроу мен Уильям Генри Харви балдырлар ішіндегі маңызды топтарды құруға күш салды. Харви «заманауи фикологияның әкесі» деп аталды, өйткені ол балдырларды пигментациясына сүйене отырып, төрт негізгі топқа бөлді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында фикология жеке ғылыми сала ретінде мойындалды. Фридрих Трауготт Кюцинг сияқты ғалымдар сипаттамалық жұмысты жалғастырды. Жапонияда 1889 жылдан бастап Кинтаро Окамура жапондық жағалау балдырларын егжей-тегжейлі сипаттап қана қоймай, олардың таралуын жан-жақты талдады. Р. К. Гревилл өзінің «Algae Britannicae» еңбегін 1830 жылы жарияласа да, 1902 жылы Эдвард Артур Лайонел Баттерстің «Британдық теңіз балдырларының каталогы» жарық көргеннен кейін ғана жазбаларды жүйелі түрде салыстыру, кеңінен таралу картасын жасау және анықтама кілттерін жасау жұмысы қарқынды жүрді. 1899–1900 жылдары голланд фикологы Анна Вебер Ван Боссе «Сибога» экспедициясына қатысып, 1904 жылы «Сибога экспедициясының кораллина тұқымдастары» атты еңбегін жариялады. 1803 жылы Жан Пьер Этьен Ваучер балдырлардағы изогамия (жыныстық қосылу) туралы жариялағанмен, көбею және даму 20 ғасырдың басында ғана кеңінен зерттеле бастады. Феликс Юген Фричтің 1935 және 1945 жылғы толық жинақтары балдырлардың морфологиясы және көбеюі туралы сол кездегі барлық мәліметтерді біріктірді. 1950 жылдары Мэри Парк жетекшілік еткен аймақтық тізімдер жасалды, оның 1931 жылғы «Мэнкс балдырлары» және 1953 жылғы «Британдық теңіз балдырларының алдын ала тізімі» еңбектері осыған дәлел. Лили Ньютонның 1931 жылғы «Нұсқаулығы» Британ аралдарының балдырларын анықтауға арналған алғашқы кілтті ұсынса да, мұндай кілттерді жасау кеңінен таралғанға дейін 1960 жылдарға дейін күтілуге тиіс болды. 1980 жылдары экологияға басымдық беріліп, балдырлардың қоғамдастықтары және үлкен өсімдіктер қоғамдастықтарындағы олардың орны зерттелді, бұл географиялық айырмашылықтарды түсіндіру үшін қосымша құралдарды ұсынды. Теңіз балдырларының ең көп түрлері Австралияда кездеседі, онда 2000 түрі бар.

While both the ancient Greeks and Romans knew of algae, and the ancient Chinese even cultivated certain varieties as food, the scientific study of algae began in the late 18th century with the description and naming of Fucus maximus (now Ecklonia maxima) in 1757 by Pehr Osbeck. This was followed by the descriptive work of scholars such as Dawson Turner and Carl Adolph Agardh, but it was not until later in the 19th century that efforts were made by J. V. Lamouroux and William Henry Harvey to create significant groupings within the algae. Harvey has been called "the father of modern phycology" in part for his division of the algae into four major divisions based upon their pigmentation. It was in the late 19th and early 20th century, that phycology became a recognized field of its own. Men such as Friedrich Traugott Kützing continued the descriptive work. In Japan, beginning in 1889, Kintarô Okamura not only provided detailed descriptions of Japanese coastal algae, he also provided comprehensive analysis of their distribution. Although R. K. Greville published his Algae Britannicae as early as 1830, it was not until 1902 with the publication of A Catalogue of the British Marine Algae by Edward Arthur Lionel Batters that the systematic correlation of records, extensive distribution mapping and the development of identification keys began in earnest. In 1899–1900, Anna Weber Van Bosse, a Dutch Phycologist travelled on the Siboga expedition and later in 1904, published The Corallinaceae of the Siboga expedition. As early as 1803 Jean Pierre Étienne Vaucher had published on the isogamy (sexual conjugation) in the algae, but it was in the early 20th century that reproduction and development began to be extensively studied. The 1935 and 1945 comprehensive volumes of Felix Eugen Fritsch consolidated what was then known about the morphology and reproduction of the algae. This was followed in the 1950s by the development of area checklists, led by Mary Parke with her 1931 Manx Algae and followed in 1953 by her "A preliminary check list of British marine algae" Although Lily Newton's 1931 Handbook provided the first identification key for the algae of the British Isles, it was the 1960s before the development of such keys became routine. The 1980s with the new emphasis on ecology saw increased study of algal communities, and the place of algae in larger plant communities, and provided an additional tool for explaining geographical variation. The continent with the richest diversity of seaweeds is Australia, which has 2,000 species.