Кіріспе

Аувернь-Рона-Альп, Франция француз департаменті.

Изер (/US//iː/'/z//ɛər/ eeZAIR, izɛʁ; , ,) – Францияның оңтүстік-шығысындағы Аувернь-Рона-Альп аймағындағы теңізге шығу жолы жоқ департамент. Изер өзенінің атымен аталған, 2019 жылы халық саны 1 271 166 адамды құрады. Әкімшілік орталығы – Гренобль. Солтүстік-батысында Рона, солтүстігінде Эн, шығысында Савой, оңтүстігінде Жоғарғы Альп, оңтүстік-батысында Дром және Ардеш, батысында Луара департаменттерімен шектеседі.

Тарих

Изер – француз төңкерісі кезінде 1790 жылдың 4 наурызында құрылған 83 департаменттің бірі. Ол бұрынғы Дофине провинциясының басты бөлігінен құрылды. Оның ауданы екі рет кішірейтілді, 1852 жылы және тағы 1967 жылы, екі жағдайда да Рона департаментіне аумақтарын жоғалтты. 1852 жылы Лион қаласының маңындағы қарқынды қалалық дамуға жауап ретінде Брон, Волькс-ан-Велин, Венисьё және Вильярбан коммуналары Рона департаментіне берілді. 1967 жылы жергілікті басқару шекараларын қайта қарау Лион қалалық қауымдастығының құрылуына әкелді (кейінірек Ұлы Лион немесе Гранд Лион деп белгілі болды). Ол кезде осындай қауымдастықтар департаменттік шекарадан өтуге рұқсат етілмеді, сондықтан тағы 23 Изер коммунасы (Айннан алты коммунамен бірге) Рона департаментіне қосылды. Зардап шеккен Изер коммуналары: Шапонне, Шасьё, Коммуне, Корба, Десин-Шарпиё, Фейзин, Гена, Йонаж, Йон, Маренн, Мейзьё, Мион, Пусиньян, Сен-Бонне-де-Мюр, Сен-Лоран-де-Мюр, Сен-Пьер-де-Шандьё, Сен-При, Сен-Симфориен-д’Озон, Серезин-дю-Рон, Симандр, Солайз, Терне және Тусьё. Соңғы рет 1971 жылдың 1 сәуірінде Коломбье-Соньё Рона департаментіне ауыстырылды. Ол кезде коммунаның үш кішкентай ауылында «Dauphinois toujours» («Мәңгі Дауфинуа») деп жазылған тулар пайда болды. Изер сонымен қатар еркіндік мүсінінің құрамдас бөліктері салынған 214 жәшікті жеткізген француз кемесінің аты болды.

География

Изерге Француз Альптерінің бір бөлігі кіреді. Департаменттің ең биік нүктесі – Пик Лори шыңы, ол Баре де Экринге қарасты қосалқы шың және іргелес Оңтүстік Альп департаментінде орналасқан. Ла Мейж тауының шыңы да кеңінен танымал. Веркор платосы департаменттің батыс бөлігін эстетикалық тұрғыдан доминациялайды.

Сенат

2017 жылғы Сенат сайлауында Изер департаменті Дидье Рамбоны (La République En Marche! ), Гийом Гонтарды (басқа да солшылдар), Фредерика Пуисатты (Республикалықтар), Мишель Савинды (Республикалықтар) және Андре Валлиниді (Социалистік партия) 2017–2023 жылдарға сайлады.

Мәдениет

Гранде-Шартр – картузиан орденінің бас абаттығы. Ол Гренобльдің солтүстігінде орналасқан. Көктемнің 13 ғасырында Изердің солтүстік және орталық бөліктерінде франко-провансаль тілінің дофинуа диалектісінде сөйлеседі, ал оңтүстік бөліктерінде окситан тілінің виваро-альпілік диалектісінде сөйлеседі. Екеуі де 20 ғасырға дейін Изердің ауылдық аймақтарында қолданылып келді.

Туризм

Изерде көптеген шаңғы курорттары бар, оның ішінде Альп д’Юэ, Ле-Дё-Альп, 1968 жылғы Қысқы Олимпиада өткен Шамус, Вильярд-де-Ланс, Аутранс курорттары. Басқа да танымал курорттарға Ле-7-Ло, Меодр, Сен-Пьер-де-Шартрез, Альп-дю-Гран-Серр және Грес-ан-Веркор жатады. Департамент деңгейінде Изер Савойя және Жоғарғы Савойядан кейін Франциядағы үшінші ірі шаңғы және қысқы демалыс орны болып табылады. Бұдан басқа, әлемдік деңгейдегі параглайдинг орталығы саналатын Люмбинде жыл сайынғы Coupe Icare фестивалі – парапланмен және дельтапланмен еркін ұшу фестивалі өтеді. Гренобльде оннан астам мұражай бар, олардың ең танымалдарының бірі – 1798 жылы құрылған Гренобль мұражайы. Гренобльде орналасқан Халықаралық зерттеу орталығы – Еуропалық синхротрон сәулелену құрылғысы (ESRF) де келушілерге ашық.