Әлемдегі ең биік жанартау: Охос-дель-Саладо

Кіріспе

Әлемдегі ең биік жанартау

Невадо Охос-дель-Саладо – Аргентина мен Чили шекарасындағы Анд тауларында орналасқан жатқан кешенді жанартау. Бұл Жер шарындағы ең биік жанартау және Чилидегі ең биік шың. Охос-дель-Саладоның жоғарғы бөлігі бірнеше қабаттасқан лава күмбездерінен, лава ағындары мен жанартау кратерлерінен тұрады, мұз жамылғысы сирек. Кешеннің ауданы шамамен және ең биік шыңы теңіз деңгейінен биіктікке жетеді. Охос-дель-Саладоның төңірегінде көптеген басқа да жанартаулар орналасқан. Оңтүстік Американың құрғақ диагоналына жақын орналасқандықтан, таудың климаты өте құрғақ, бұл айтарлықтай мұздықтар мен тұрақты қар қабатының қалыптасуына кедерес келтіреді. Құрғақ климатқа қарамастан, таудың шыңындағы кратерде, шамамен диаметрі бар тұрақты кратер көлі бар. Бұл әлемдегі ең биік орналасқан көл. Биіктігі мен құрғақ климатының салдарынан тау өсімдіктерден құрғақ. Охос-дель-Саладо Плейстоцен және Голоцен кезеңдерінде вулкандық белсенділік көрсетті, осы кезеңдерде негізінен лава ағындары пайда болды. Белсенділік екі кезеңде жүрді және оның өсу барысында депрессия немесе кальдера қалыптасты. Жанартау батыстағы көршісі – Невадо Трес Крусес жанартауының атқылауларынан да зардап шекті. Соңғы атқылау шамамен 750 жылы болған; 1993 жылдың қарашасында байқалған бу шығарулар тағы бір атқылау оқиғасы болуы мүмкін. Аргентина мен Чили арасындағы халықаралық тас жол таудың солтүстігінен өтеді. Охос-дель-Саладоға екі елден де шағылысуға болады; алғашқы шағылысуды 1937 жылы Анд тауларындағы поляк экспедициясының мүшелері Ян Альфред Шчепанский мен Юстин Войсснис жасады. 20 ғасырдың ортасында Охос-дель-Саладо немесе Аконкагуа Оңтүстік Америкадағы ең биік тау ма, жоқ па деген пікірталас болды, ол ақырында Аконкагуаның пайдасына шешілді.

Атауы

"Охос дель Саладо" деген ат 1937 жылы поляк экспедициясы тауға жету үшін пайдаланған "Рио Саладо" ("Тұзды өзен") өзеніне сілтеме жасайды. Бұл атауды Чили-Аргентина шекара комиссиясы бұрын қолданған-жоқ екені белгісіз. Тағы бір теория бойынша, бұл атау "тұзды көздер" немесе "тұзды бұлақтар" дегенді білдіріп, оның беткейлеріндегі минералдық шөгінділерге қатысты. Тау көбінесе "Серро Охос дель Саладо" және "Невадо Охос дель Саладо" деп аталады; біріншісі Чилиде "тау" деген сөздің жиі қолданылатын атауы, ал екіншісі қармен жабылған тауларды білдіреді. Екі шыңы бар, олар шығыс немесе Аргентина және батыс немесе Чили шыңдары деп белгіленеді; екеуі де халықаралық шекара бойында орналасқан және оларға қай елден оңай жетуге болады, соның атымен аталады.

География және геоморфология

Охос-дель-Саладо – Биік Анд тауларының бір бөлігі. Ол Пуна-де-Атакама жотасының оңтүстік шетінен көтеріледі, бұл Атакама шөліне жақын, орташа биіктігі бар кең жазық. Аргентина мен Чили шекарасы таудың шыңынан солтүстік-оңтүстік бағытта өтеді. Аргентина бөлігі Катармарка провинциясында, ал Чили бөлігі Атакама аймағының Копиапо провинциясында орналасқан. Ruta 31 CH тас жолы Копиапо қаласынан (вулканның батысында) Аргентинаға қарай Сан-Франциско өтегіне дейін созылады, ол вулканнан шамамен солтүстікке қарай орналасқан, бұл оны сол аймақтағы көптеген басқа вулкандарға қарағанда қолжетімді етеді. Аймақ құмды және су ресурстарынан құр, көптеген жерлерге топырақ жолдармен ғана жетуге болады. Охос-дель-Саладо – ұйықтап жатқан жанартау, биіктігі шамамен метрге жетеді. Бұл әлемдегі ең биік жанартау, Анд тауларының екінші ең биік шыңы және Чилидегі ең биік шың. Охос-дель-Саладо – жалғыз конус тәрізді шың емес, 20-дан астам кратері бар, бірінің үстіне бірі орналасқан кішірек вулкандардан құралған массивтік/күрделі жанартау. Шыңның шығыс және батыс жағындағы екі құрылыс, шамамен метрден кішірек, шыңдық кратерді қоршап тұр. Базальт, қиыршық тас, пемза және шлак оның жиегінде кездеседі, ол солтүстік жағында төмендеп орналасқан. Шыңдық кратерден батысқа қарай екінші кратер орналасқан. Хабарлама бойынша, шың терең жарық арқылы екі жеке шыңға бөлінген. Жанартаудың орталық бөлігін қалың, қысқа дациттік лава ағындары құрайды, бірақ пирокластикалық материал шыңдық аймақтың көп бөлігін жабады. Массив айналасындағы жер бетінен шамамен метрге көтеріледі және лава күмбездерінен, лава ағындарынан, пирокластикалық конустардан және жанартау кратерлерінен тұратын, сопақша пішіндегі шамамен – шаршы километр аумақты алып жатыр. Массивтің батыс жағынан көрінетін көмілген кальдера және/немесе депрессия бар. Сонымен қатар, көптеген кішкентай кратерлермен сипатталатын жарылыс тәрізді құрылымның болуы туралы да хабарланған. Жанартау конустары батыс беткейінде солтүстік-солтүстік-шығыс бағытта орналасқан. Cerro Solo және El Fraile – Охос-дель-Саладоның беткейлеріндегі үлкен лава күмбездері, олар пирокластикалық ағындарды тудырған. Желдің әсерінен пайда болған эрозия солтүстік беткейінде үлкен құм далаларын қалыптастырған. Метрден жоғары биіктікте талуспен жабылған беткейлер мен лава ағындары жер бетінің көп бөлігін құрайды, ал шөлді жазықтар метрден төмен басталады. Метрден жоғары жер бетінде мәңгілік тоңның болуы күтіледі, ол жоғары биіктікте үздіксіз және жұқа белсенді қабатымен жабылған. Наги және авторлардың (2019) пікірінше, криотурбациялық формалар айқын емес, бұл, әдетте, желдің әсерінен туындаған құбылыстар криотурбацияның әсерін жабады. Тау бетіндегі массалық қозғалыстардың іздері сақталған.

Ojos del Salado is part of the High Andes and rises from the southern end of the Puna de Atacama, a high plateau next to the Atacama Desert with an average elevation of The border between Argentina and Chile runs across the summit of the mountain in east west direction. The Argentine part is within Catamarca Province and the Chilean in Copiapo Province of the Atacama Region. The highway Ruta 31 CH runs between the city of Copiapo west of the volcano and the Paso San Francisco to Argentina, lying about north of the volcano, making it more accessible than many other volcanoes there. The region is uninhabited and lacks water resources; many parts are only accessible through dirt roads. Ojos del Salado is a dormant volcano that rises to , or elevation. It is the world's highest volcano and the second highest summit of the Andes, and the highest summit in Chile. Ojos del Salado is not a single conical summit but a massif/complex volcano formed by overlapping smaller volcanoes, with over 20 craters. Two edifices, less than wide, flank the summit crater on its eastern and western side. Basalt, gravel, pumice and scoria crop out in its rim, which is lower on the northern side. A second crater lies just west of the summit crater. Reportedly, the summit is separated by a deep gap into two separate peaks. Thick short dacitic lava flows make up the core area of the volcano but pyroclastic fall material covers much of the summit area. The massif rises about above the surrounding terrain and covers an oval area of about –, consisting of lava domes, lava flows, pyroclastic cones and volcanic craters that rise about above the surrounding terrain. The massif appears to feature a buried caldera, visible through a slope break from the western side, and/or a depression. The occurrence of a rift like structure with numerous small craters has also been reported. Volcanic cones form a north northeast trending alignment on the western flank. Cerro Solo and El Fraile are large lava domes on the flanks of Ojos del Salado, and produced pyroclastic flows. Wind driven erosion has produced megaripple sand fields on the northern flank. Above elevation talus covered slopes and lava flows form the bulk of the surface, while the desert plains begin below elevation. The ground above elevation is expected to contain permafrost, which is likely continuous at higher elevations and overlaid with a thin active layer. Cryoturbation landforms were not conspicuous according to Nagy et al. 2019, presumably because wind driven phenomena overprint the effects of cryoturbation. Mass movements have left traces on the mountain.

Көлдер

Охос-дель-Саладода әлемдегі ең биік көл, яғни кратердегі көл орналасқан. Мәңгі тоңған жерлер мен қарлы алаптармен қоректенетін ол, биіктікте жатыр. Оны фумаролалар қоршап тұр, ал көліне құятын арнаның ауданы шамамен құрайды. Осы көлге құятын арнадағы судың температурасы дейін жетеді. Солтүстік-шығыс беткейінде, жоғарыдағы көлден шақырымдай қашықтықта биіктікте екі көл орналасқан. Әрқайсысының ауданы және шамамен тереңдігі бар. Мәңгі тоңған жерден балқыған су жабық ойыстарға жиналғанда, биіктікте эфемерлік көлдер пайда болады. Мұндай тоғандар биіктіктегі ойыстарда қалыптасуы мүмкін. Кейбір көлдер мұңайып қалуы мүмкін. Климаттың өзгеруіне байланысты мәңгі тоңған жердің ыдырауы салдарынан көлдер жойылуы мүмкін.

Қоршаған орта

Ландшафтты көбінесе плейстоцен немесе голоцен дәуірінде пайда болған жанартаулар басып алады, бұл әлемдегі ең биік жанартаулық аймақ. Жас жанартаулар конус тәрізді пішінге ие және көбінесе шыңдарында кратерлер болады. Саяхатшылар бұл аймақты "ай беті" деп сипаттаған. Аймақта, мысалы, Лагуна Верде жағалауындағы Термас Лагуна Верде сияқты, көптеген ыстық бұлақтар бар, оларға туристер жиі келеді. Бұл жанартау шығыстан батысқа қарай созылған жанартаулар тізбегінің ортасында орналасқан. Бұл тізбек суайрық құрайды және Невадо Трес Крусес, Инкауаси және Серро Бланко жанартауларын қамтиды. Бұл жанартаулар тізбегі аймақтағы географиялық (Пуна-де-Атакаманың оңтүстік шекарасы) және тектоникалық үзіліске сәйкес келетін Охос-дель-Саладо-Сан-Буэнавентура тектоникалық сызығының бір бөлігі болып көрінеді. Бұл сызық осы ендікте Копиапо қырқасының субдукциясының нәтижесі болуы мүмкін. Дегенмен, тағы бір пікір бойынша, субдукцияланатын Копиапо қырқасы шындығында сызықтың солтүстігінде жатыр; бұл жағдай, мұндай қырқалардың субдукциясы жанартау тізбегіндегі үзілістерге алып келеді деген теориямен үйлеседі.

Мұз және мұздықтар

Таудың қорғалған бөліктеріндегі шыршалар мен кішігірім мұздықтардан басқа, Охос-дель-Саладода маңызды мұз жамылғысы жоқ. Бұл аймақтың құрғақ климатына байланысты, мұздың тепе-теңдік сызығының биіктігі таудың ең жоғарғы нүктесінен асып кетеді және аймақтағы көптеген шыңдарды мұзсыз қалдырады. Тек оңтүстікке қарай Тронкитоста ғана кеңейтілген мұздықтар басталады. Уақытша мұз және қар жинақтары мұздықтар деп жаңылыстырылуы мүмкін, ал карталарда көрсетілген мұздықтар көбінесе қозғалмайтын шыршалы алаптар болып табылады. Мұздың қалыңдығы тек бірнеше метрге жетеді, ал аумағы бірнеше жүз метрді құрайды. Еріген мұз өзендерді сумен қамтамасыз етеді. 1956 жылы альпинистер солтүстік-батыс беткейінде екі мұздық бар екенін хабарлады, 1958 жылғы мәліметтерде белгілі бір биіктіктегі мұз денесі екі тармаққа бөлінетіні, ал төменде тағы бір мұздық екі тармаққа ие екені, бірақ екеуінің де қозғалыс белгілері байқалмады. 2014 жылы саммит кратерінде мұз және шығыс және оңтүстік беткейлерде төменгі биіктіктерге дейін жеткен маңызды мұздықтар болды. 1974-1983 жылдар аралығында мұз ауданы артты, бірақ 1986-2000 жылдар аралығында мұз ауданы 40%-ға төмендеді. Мұздың еруі бастапқыда су ағынын күшейтеді деп күтілуде, бірақ соңында мұз мөлшері азайып, су ағыны да азаяды. Альпинистер 1937 жылдан бері пенитенттерге кездескен, ал 1949 жылы Охос-дель-Саладода биік пенитенттер болғаны туралы хабарлар тарады. Пенитенттер – мұздың қарқынды күн сәулесінде сублимациялануынан пайда болатын биік мұз тікбұрыштар.

Жер асты мұз

Құмның астында жатыр және мореналарға қоршалған мұз, Охос-дель-Саладодағы беткі мұздан гөрі маңыздырақ. Ол шегінуде, бірақ жабынның жылуды сақтау әсері шегінуді баяулатады. Криокарст, эрозиялық шатқалдар және сонымен аталған "толған аңғарлар" байқалды; олар көмілген мұз бен қар еріген кезде пайда болады. Еріген судың эрозиясы мен мұз көлемінің азаюының бірлескен әсері қуыстарды жасайды, олар құлайды және аңғарлар мен псевдокарст жер бедерін қалыптастырады. Псевдокарст жер бедері және долиналар – көмілген мұздың еруінен пайда болатын басқа да құрылымдар.

Өткен мұздық кезең

Охос-дель-Саладоның солтүстігінде жел эрозиясына ұшыраған жанама мореналар кездеседі және кейбір лава ағындарында мұздықтардың іздері байқалады. 2019 жылы жарияланған зерттеулер Охос-дель-Саладода цирктер мен U пішіндес аңғарларды анықтады. Дегенмен, аймақта Плейстоцен кезеңінің мұздықтарының жылжуына ешқандай дәлел жоқ, сондай-ақ Плейстоцен қар шегінің белгілері де табылмады. Бірақ Невадо Трес Крусестен цирктер туралы мәліметтер бар, ал кейбір дереккөздер 19 000 жыл бұрын мұздықтардың болғанын жорамалдайды. Плейстоцен кезінде муссон оңтүстікке қарай кеңейгенімен, Охос-дель-Саладоға жетпеген, мұздықтардың дамуына тек солтүстік ендіктерінде ғана жағдай жасаған. Сонымен қатар, батыс желдері де вулканның климатына тұрақты түрде әсер етпеген.

Геология

Оңтүстік Америкада Плейстоцен және Голоцен кезеңдеріндегі атқылаулардың куәлігі бар шамамен 200 жанартау бар. Олар Батыс жағалау бойында орналасқан, мұнда Назка және Антарктида плиталары Перу-Чили шұңқырында Оңтүстік Америка плитасының астына батып кіреді. Жанартау активтілігі төрт негізгі жанартау белдеуінде шоғырланған: Солтүстік, Орталық (CVZ), Оңтүстік және Остральдік жанартау аймақтары. Бұл белдеулер жанартау активтілігі жоқ аймақтармен бөлінген және Тынық мұхитының оттық шеңберінің бөлігін құрайды. Жанартау активтілігі болатын жерлерде, субдукция процесі төмен түсетін плитадан сұйықтықтарды босатады, бұл мантияда балқымалардың пайда болуына әкеледі, олар ақырында жер бетіне көтеріліп, вулканизмге себеп болады. CVZ Перу, Боливия, Чили және Аргентинаны қамтиды және шамамен 1100 танылған жанартауды қамтиды, олардың көпшілігі өте ескі және аймақтағы эрозия деңгейінің төмендігіне байланысты әлі де анықталады. Стратовулкандардан басқа, CVZ-ге көптеген кальдералар, жеке лава дөңгелектері мен лава ағындары, маарлар және пирокластикалық конустар кіреді. Көптеген жанартаулар шалқары орналасқандықтан, олар төменгі қауіпті құрайды. Охос-дель-Саладо CVZ-дің құрамына кіреді және оның оңтүстік шекарасын белгілейді. Вулканизм бұл жанартаудың оңтүстігінде соңғы алты миллион жыл ішінде тоқтады, ал 32° оңтүстік еніне дейін субдукция беткей бұрышпен жүзеге асады және "Пампеяның жалпақ плитасында" вулканизм жоқ. Бұл беткей бұрыш, мысалы, Копиапо қырқасы (Хуан Фернандес қырқасының оңтүстік жиегінде) сияқты су асты топографиясының субдукциясының салдары болуы мүмкін.

Жергілікті

Аймақтың негізі Кордильера Клаудио Гей аймағында шығып тұрады және девон-карбон дәуіріне жататын шөгінді тау жыныстарынан тұрады. Тау жыныстары пермдік жанартаулық тау жыныстары мен Чойой тобымен байланысты граниттер мен риолиттерге еніп, олармен қапталған. Олигоценнен қазіргі заманға дейінгі вулкандық тау жыныстары және вулкандық-шөгінді формациялар осы негізді жабады. Охос-дель-Саладоның топографиясы бұрынғы магмалық көтерілудің іздерін сақтайды. Сейсмикалық томография вулканың астында сейсмикалық жылдамдықтың төмендеген аномалиясы бар екенін көрсетті, бұл төмен қарай батып бара жатқан плитадан шығатын судың мантия арқылы жоғары көтеріліп, балқуға себеп болатын жол болуы мүмкін. Аймақтағы вулканизм 26 миллион жыл бұрын басталды, осы кезде Фараллон плитасы бөлініп, субдукция жылдамдығы артқан. Бастапқыда, 26 мен 11 миллион жыл бұрынғы кезеңде, белсенділік Охос-дель-Саладо аймағының батысындағы Марикунга аймағында шоғырланды, онда тек аз көлемді вулканизм болды және ол Марикунга доғасының артқы бөлігін құрады. 8–5 миллион жыл бұрын Марикунга аймағындағы белсенділік төмендеп, Охос-дель-Саладо аймағында артты, Марикунга вулканизмі 4 миллион жыл бұрын тоқтағанға дейін. Бұл өзгеріс миоценнен бері субдукция процесінің біртіндеп тегістелуімен және жарылған вулкандық тау жыныстарының изотоптық қатынастарында көрінетін жер қыртысы мен мантия қасиеттерінің өзгеруімен бірге жүрді. Төртінші дәуірде вулканизм Cerro Solo, El Fraile, Incahuasi, El Muerto, El Muertito, Falso Azufre, Nevado San Francisco, Nevado Tres Cruces және Ojos del Salado құрылымдарын қалыптастырды, олардың барлығы аумақтың жартысынан астамын құрайды. Ірі вулкандардан басқа, аймақта, әсіресе Охос-дель-Саладоның шығысында, көптеген кішкентай мафикалық моногенетикалық вулкандар пайда болды. Плейстоцендегі вулканизм Охос-дель-Саладо аймағымен шектелді, онда жақындағы жарылыстар вулкандық тау жыныстарында байқалды. Охос-дель-Саладоның үлкен өлшемдері магматизмнің осы жерде шоғырланғанын көрсетеді.

Құрамы

Охос-дель-Саладо жанартауынан шыққан жанартаулық тау жыныстары калийге бай, сілтілі дациттер жиынтығын құрайды, арасында андазит және риодацит кездеседі. Аймақтың геологиялық тарихының ертерек кезеңдерінде, көбірек магнезийлі магмалар да шығып тұрған. Тау жыныстары аугит, биотит, рог-бленда, гиперстен, көмескі минералдар, плагиоклаз, пироксен және кварц сияқты фенокристалдарды қамтиды. Магманың араласу процесі нәтижесінде оливин мен пироксен ксенокристалдары және амфибол реакция жиектері пайда болған.

Климат

Бұл аймақ бойынша толық климаттық деректер жоқ. Пуна-де-Атакама аймағында күшті жел, жоғары биіктік, құрғақ климат және жоғары сәулеленуге ие экстремалды климат орналасқан; аймақ Құрғақ Диагональда немесе оның оңтүстігінде орналасқан. Төменгі биіктіктерде температура артуы мүмкін, бірақ орташа жылдық температура тек жетеді. Лагуна-Вердедегі орташа желдер қыс айларында максималды жылдамдыққа жетеді, ал тау шаңырағында олар одан да жоғары болуы мүмкін және альпинизмге кедергі келтіруі мүмкін. Желдер кешке қарай күшейеді. Желдер төменгі биіктіктерде эольдік шөгінділер, құм төбелер, қиыршықты тас жамылғылары, тозған тастар және мегарипплер сияқты эольдік жер бедерін қалыптастырады, сондай-ақ қарды қайтадан жинақтайды. Жауын-шашын көбінесе нөсер мен қар түрінде болады. Ол жылына кемде кем немесе жылына дейін жетеді. Солтүстікке орналасқан жерлермен салыстырғанда, жауын-шашын негізінен қыс айларында жауады, бірақ жазда қар жаууы да жиі кездеседі. Жауын-шашынның ең жоғарғы шегі бұлттың негізі орналасқан жерде болуы мүмкін; одан жоғары биіктікте ол шамамен төмендейді. Аймақтағы қар жамылғысы сирек кездеседі және жылдам сублимацияланады, бұл оны өлшеуді қиындатады; орташа қар жамылғысы қалыңдығынан кем.

Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі

Құрғақ климаттың салдарынан, аймақ шөлді болып табылады және биіктіктен жоғары жерлерде өсімдік жамылғышы аз. Дегенмен, жоғары биіктіктерде лишайлар мен мүктер табылды, ал саммит аймағынан жасыл өсімдіктердің өсуі туралы хабарлар келіп түскен. 2007 жылға дейін Охос-дель-Саладодағы су қоймаларында өсімдіктердің кездесуі туралы ешқандай мәлімет болған жоқ. Охос-дель-Саладо көлдерінің шөгінділерінен тұзға, қышқылға және суыққа төзімді бактериялар табылды, бұл ұқсас құрғақ жанартаулық орталардан алынған микроорганизмдердің үлгілерімен сәйкес келеді. Охос-дель-Саладоның оңтүстік-оңтүстік-шығысындағы төменгі биіктіктегі аймақтарда әртүрлі флора мен фауна сипатталған. Санта-Роза Марикунга Негро-Франциско аймағында үйрек, фламинго, қаз сияқты құстар, сондай-ақ гуанако және викунья сияқты сүтқоректілер кездеседі. Шынчиллалар мен викуньялар Охос-дель-Саладоның оңтүстігіндегі аңғарларда мекендейді және адамдарды осы аймаққа тартқан. Құлақшаңдар белгілі бір биіктікте байқалған. Жанартаудың батысында Невадо Трес Крусес ұлттық паркі орналасқан, ал 1991/1994 жылдары Аргентина тарапында да ұлттық парк құру жоспарланған. 2020 жылға қарай, Чилиде Охос-дель-Саладоны қамтитын "туристік қызығушылық аймағын" құру мәселесі талқыланып жатыр.

Бұрынғы атылу

Жанартау белсенділігі шамамен 26 миллион, 3,3–1,5 миллион жыл бұрын немесе Плейстоценнің соңында басталған болуы мүмкін. 3,7±0,2 миллион жылдық Лас-Лосас андезиті Охос-дель-Саладоның алға куәгері болуы мүмкін. Охос-дель-Саладоның ең көне тау жыныстары – вулканның төменгі бөлігіндегі 3,5–3,4 миллион жылдық дациттер. Аргентинаның геологиялық карталарында "Охос-дель-Саладо базалық кешені" көрсетілген, ол жартылай мұздық жағдайда андезит пен дациттен атқан бірнеше миоцендік жанартаулардан тұрады. Жанартау екі кезеңде дамыған, соңғысы ескісінің үстіне орналасқан. Вулканның төменгі беткейлеріндегі пумза шөгінділерін тудырған жарылыс кезінде сомма вулканының құрылымы қалыптасқан болуы мүмкін, ал солтүстігінде әуеден түскен шөгінділер болуы мүмкін. Охос-дель-Саладо пирокластикалық ағындарды тудырған немесе тудырмаған болуы мүмкін; көршілес Невадо Трес-Крусес 67 000 жыл бұрын Охос-дель-Саладоның және оның айналасындағы, екі жанартаудың арасындағы аңғарда кең аумақты шөгінділерді тудырған, бұлар бастапқыда Охос-дель-Саладодан шыққан деп жорылған. Охос-дель-Саладодан шыққан пирокластикалық ағын Казадеро аңғарымен төменге қарай жылжып, "Эль-Кемадо Игнимбритін" құрайды. Серро-Солоның орналасуы, ықтималды түрде, қарқынды пирокластикалық белсенділікке сүйенген, ал саммит аймағындағы лава күмбездері Плейстоценге жатады. Охос-дель-Саладоның ұзақ мерзімді өсу қарқыны радиометриялық жас анықтау арқылы анықталды: Охос-дель-Саладоның солтүстік-батыс бөлігіндегі тау жыныстары үшін 1,53 ± 0,13, 1,2 ± 0,3 миллион және бір миллион жыл бұрын, шыңның астындағы ағындар үшін 1,08 ± 0,09 миллион жыл, Охос-дель-Саладоның солтүстік беткейі үшін 1,08 ± 0,04 миллион жыл, оның батыс беткейі үшін 700 000 ± 50 000 жыл, Эль-Мюерто үшін 450 000 ± 60 000 жыл, шың тау жыныстары үшін 340 000 ± 190 000 жыл және Эль-Фраил үшін 230 000 ± 40 000 жыл. Лава ағындары мен солтүстік беткейдегі лава күмбезі 100 000 ± 17 000 және 35 000 жылға тең жас көрсеткен. "Эль-Кемадо Игнимбриті" 200 000 немесе 50 000 жыл бұрын пайда болған болуы мүмкін. Ең жас жас деректері 30 000 жыл бұрынғы кезде жазылған.

Volcanic activity probably commenced 26 million, 3.3–1.5 million years ago or during the late Pleistocene. The 3.7±0.2 million years old Las Lozas Andesite may have been a precursor of Ojos del Salado. The oldest rocks of Ojos del Salado are 3.5–3.4 million years old dacites in the lower parts of the volcano. Argentine geological maps define a "Ojos del Salado basal complex", which consists of a number of Miocene volcanoes that have erupted andesite and dacite, partially in glacial environments. The volcano developed in two stages, with the more recent one grown on top of the older. A somma volcano structure may have formed during an eruption that generated the pumice deposits on the lower slopes of the volcano, and there are potential air fall deposits north of it. Ojos del Salado may or may not have produced pyroclastic flows; the neighbouring Nevado Tres Cruces 67,000 years ago produced extensive deposits on and around Ojos del Salado and in the valley between the two volcanoes; these were originally interpreted to have originated at Ojos del Salado. A pyroclastic flow erupted by Ojos del Salado descended the Cazadero valley and constitutes the "El Quemado Ignimbrite". Cerro Solo, whose emplacement was probably accompanied by intense pyroclastic flow activity, and lava domes in the summit region are of Pleistocene age. The long term growth rate of Ojos del Salado amounts to
Radiometric dating has yielded ages of 1.53 ± 0.13, 1.2 ± 0.3 million and less than one million years ago for rocks in the northwestern part of Ojos del Salado, 1.08 ± 0.09 million years for flows underlying the summit, 1.08 ± 0.04 million years for the northern flank of Ojos del Salado, 700,000±50,000 for its western flank, 450,000±60,000 for El Muerto, 340,000 ± 190,000 years for the summit rocks, and 230,000±40,000 years for El Fraile. Lava flows and a lava dome on the northern flank have yielded ages of 100,000 ± 17,000 and 35,000 years, respectively. The "El Quemado Ignimbrite" may be either 200,000 or less than 50,000 years old. The youngest dates reported are 30,000 years ago.

Голоцен және тарихи белсенділік

Бұл жанартау Голоцен дәуірінде лава ағындарын шығарды, олардың ауданы 2000 км²-ды құрайды, сондай-ақ Лагуна-Вердеде пемза шөгінділері және саммит аймағындағы созылған жарықтар кездеседі. Риодациттік жарылыс тефрохронология әдісімен 750 ± 250 жылдары болған деп анықталды және Болсон-де-Фиамбала және Аргентинаның солтүстік-батысындағы Тафи және Вилла-Вил аймақтарында тефра қалдырған болуы мүмкін. Көптеген жанартаулық тау жыныстары жаңа пішінде сақталған, бірақ жақындағы белсенділікке нақты дәлелдер жоқ. Тарихи жарылыстар тіркелмеген, қазіргі уақытта вулкан белсенді емес. 1993 жылдың қараша айында бақылаушылар екі күні бойы күл мен будың тіректерін көрді, бірақ спутниктер осы кезде жанартаудың деформациясын байқамады. 2015 жылдың 13 маусымында байқалған және ұшақтарға жанартау күлі туралы ескертулерге әкелген күл бұлты, Fiambala аңғарында желмен таратылған жанартау күлі екені анықталды.

Қауіптер

Охос-дель-Саладодағы жанартаулық қауіптер туралы мәлімет жоқ және Орталық жанартаулық аймақтағы жанартаулық қауіптер жеткілікті зерттелмеген. Бірақ 2018 жылы Окленд университетінде жасалған баяндамада бұл жанартау Аргентинаның 38 жанартауы арасында 14-орынды, ал Чилидің геологиялық агенттігі SERNAGEOMIN 92 жанартаудың арасында 75-орынды иеленді, демек, бұл өте төмен тәуекелді жанартау. Аталған агент жанартаудың Чили бөлігі үшін қауіп карталарын жариялаған. Болашақтағы жарылыстар лава күмбездерін, лава ағындарын және шағын жарылыстарды тудыруы мүмкін, ал тау мұзының болуы лахарлардың пайда болу қаупін арттырады. Әсері, басым бөлігі, жанартаудың тікелей маңында, мысалы, Ruta 31 CH тас жолында сезілуі мүмкін.

Фумаролды белсенділік

Бұл жерде күкіртті түтін шығаратын фумаролалар бар. 1937 жылы поляк альпинистері бұл белсенділікті алғаш рет шыңнан 650 фут (198 м) төменде және шыңдық кратерде байқады. Фумарольдік белсенділік жанартаудың жарықша құрылымымен байланысты сияқты. 1957 жылы альпинистер фумаролалардың шулы екенін және шығарылымдардың қарқындылығының қолайсыз жел жағдайында адамдарды улауы мүмкін екенін хабарлады. Фумаролаларды жерсеріктерден температуралық аномалиялар түрінде байқауға болады, олар қоршаған температурадан жоғарылайды, бірақ булы бұлттар жер бетінен жақын арада болмаса, нашар көрінеді. Шың аймағында гейзерлердің бар екені туралы хабарлар бар. 2020 жылғы жарияланымға сәйкес, тау геотермальдық қуат өндіруге бағаланып жатыр.

Адамзат тарихы

Охос-дель-Саладо тауы көптеген ұқсас биіктіктегі шыңдардың арасында жасырылғандықтан, ғасырлар бойы саяхатшылар мен таушылар оған көп мән берген жоқ. Оның шалқары орналасқандығының кесірінен, ұзақ уақыт бойы оның биіктігі де, нақты топографиясы да белгісіз болды. Таулардың орналасқан жері мен аттары жиі шатастырылып келді. Инкалар Анд тауларын кесіп өту үшін Сан-Франциско асуын маңызды жол ретінде пайдаланған, бірақ Охос-дель-Саладода ешқандай құрылыстар салғандығына дәлел жоқ, әйтсе де айналасында мұндай көптеген орындар бар. Испан конкистадоры Диего де Алмагро Анд тауларын Охос-дель-Саладо арқылы кесіп өткен, бірақ оны есімдерінің ішінде атамаған. Охос-дель-Саладо 1861 жылы Уильям Уильрайттың Сан-Франциско асуы арқылы теміржол салу жоспарларында да көрсетілмеген. 1912/13 және 1913/14 жылдары саяхатшы Уолтер Пенк осы аймақты кесіп өтті, бірақ тауды анықтап таба алмады.

Биіктікке көтерілу және биіктік туралы пікірталас

1896, 1897 және 1903 жылдары Чили-Аргентина шекара комиссиясы аймақтағы бір шыңды анықтап, оны "Охос-дель-Саладо" деп атады; аңыз бойынша, олардың "Охос-дель-Саладо" әлдеқайда кішкентай тау болған, ал нағыз Охос-дель-Саладо олардың "Е" шыңы болған. Екінші поляк Анд экспедициясынан барған польшалық альпинистер Юстин Войсзнис пен Ян Шчепанский 1937 жылғы 26 ақпанда шыңға көтеріліп, тас үйшік қалдырды, бірақ олар дайындаған көптеген карталар мен есептер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғалып кетті. Польша экспедициясынан кейін тауға 1955 жылға дейін ешкім шықпады, бірақ экспедициялар оның төменгі беткейлеріне барып, кейде Охос-дель-Саладоны басқа шыңдармен шатастырды. Сол жылы Тукуманнан келген экспедиция Охос-дель-Саладоның оңтүстігіндегі тауға көтерілді, оны жанартау деп жаңылыстырды. Олар бұл шыңның Аконкагуадан да биік болуы мүмкін екенін мәлімдеді, ал бұқаралық ақпарат құралдары оны дәлелденген факт ретінде таратты. Бұл өлшемдер Охос-дель-Саладо Аконкагуадан биік пе, әлде Батыс жарты шардың ең биік шыңы ма, деген пікірталас тудырып, тауға назар аударды. 1956 жылы Чили, Аргентина және Австриядан келген үш жекелеген топ Охос-дель-Саладоға барды; чилилік топ барометрмен биіктікті өлшеді, бірақ бұл әдіс сенімсіз болғандықтан, нәтижелерді баспасөз тағы да дәлелденген факт ретінде көрсетті. Чилилік тарап Аргентинаның Пампасын және Тынық мұхитын шыңнан көруге мүмкіндік болғанын хабарлады. 1957 жылы Аргентина мен Чили мәліметтері бойынша Охос-дель-Саладоның ресми биіктігі анықталды. Охос-дель-Саладоның қай тау екендігі және қай шыңға кім көтерілгені туралы даулар 1956 жылы Америка Альпілік клубының экспедициясын ұйымдастыруға себеп болды. Экспедицияға қолайсыз ауа райы кедергі келтірді, сонымен қатар, күшті желдің салдарынан өлшеу сызығының керілуі Охос-дель-Саладоның шыңын анықтау мақсатына нүкес келтіруге айналуы мүмкін еді. Кейіннен сол топ геодезиялық әдістерді қолданып, Охос-дель-Саладоның биіктігін Аконкагуадан төмен екенін анықтады. 1989 жылы Италиядағы Падуа университетінің профессоры Франческо Сантон Аргентинаның көмегімен GPS негізіндегі позициялауды пайдаланып, биіктігін анықтады.

In 1896, 1897 and 1903 the Chile Argentina boundary commission identified a peak in the area and named it "Ojos del Salado"; according to a myth their "Ojos del Salado" was a much smaller mountain and the actual Ojos del Salado was their "Peak 'e'". The Polish climbers Justyn Wojsznis and Jan Szczepański from the Second Polish Andean Expedition reached the summit on February 26, 1937 and left a cairn but most of the maps and report they drafted were lost during World War II. After the Polish expedition, the mountain remained unclimbed until 1955, although expeditions went to its lower slopes and sometimes confused other peaks for Ojos del Salado. In that year an expedition from Tucumán ascended a mountain south of Ojos del Salado, which they mistook for the volcano. They stated that the peak may be higher than Aconcagua, which media reported as if it were proven fact. These measurements set off a debate whether Ojos del Salado was higher than Aconcagua and thus the highest summit of the Western Hemisphere, and drew attention to the mountain. Three separate Chilean, Argentine and Austrian parties went to Ojos del Salado in 1956; the Chilean party measured an elevation of with a barometer, a value that was once again presented as proven by the press despite the unreliability of this technique. The Chilean party also claimed seeing the Argentine pampa and the Pacific Ocean from the summit. In 1957, the official elevation of Ojos del Salado was according to Argentina and according to Chile. The debate on the elevation and confusion about which mountain was Ojos del Salado and who climbed which peak prompted an expedition by the American Alpine Club in 1956. The expedition was hindered by bad weather conditions and a gust of wind stretching a measurement line may have almost frustrated the goal to determine the summit elevation of Ojos del Salado. The same party later used geodetic methods to establish the elevation of Ojos del Salado as and lower than the high Aconcagua. In 1989, Francesco Santon of the University of Padua in Italy, with Argentine assistance, used GPS based positioning to determine an elevation of .

Тау-кен және туризм

Охос-дель-Саладо және оны қоршаған таулар Аконкагуаға қарағанда аз альпинисттерді тартады, жылына небары бірнеше жүз ғана альпинист келеді. 1990 жылдардан бері коммерциялық турлар шыңға көтерілудің маңызды көмекшісіне айналды, ал 21 ғасырда альпинистердің саны артты. Охос-дель-Саладо – Екінші Жеті шың және Вулканикалық Жеті шыңқа шығудың бірнеше сын-тестінің арасындағы бірі. Оның биіктігі сегіз мыңдықтардан төмен болғандықтан және тау беттері мен мұздың болмауы себепті шығу оңайырақ, бірақ биік биіктік, суық, құрғақ және желді ауа райы, сондай-ақ қиын өтілетін жерлер альпинистер үшін үлкен қиындықтар тудырады. Шығуға тырысқан альпинистердің үштен бірі ғана шыңға жетеді. Альпинистер шығуға әрекеттенбей тұрып, ауа райы болжамын қарап, қажетті жабдықтарын дайындауы керек. Тауға Аргентина және Чили тарапынан да шығуға болады, бірақ жақсы логистикалық мүмкіндіктерге байланысты көптеген альпинистер Чили жағынан көтеріледі. Охос-дель-Саладодағы альпинистік белсенділіктің артуы қоршаған ортаға тигізетін әсерлерге қатысты алаңдаушылықты тудырды. Чили жағынан шығу оңай, себебі алғашқы паналау орнына көлікпен жетуге болады, бірақ нақты шығу Аргентина жағынан оңайырақ. Ruta 31 CH тас жолынан Пасо-Сан-Францискоға қарай созылған топырақ жол Охос-дель-Саладоға оңтүстікке қарай, Рефухио Мюррейден өтіп, Рефухио Универсидад де Атакама/Хорхе Рохасқа (биіктікте орналасқан), одан Рефухио Техосқа (биіктікте орналасқан) және ақырында Охос-дель-Саладо шыңына дейін барады. Арқандар мен тіректер қолжетімді. 2004-2015 жылдар аралығында Чили компаниясы Чили жағындағы альпинистік концессияны иеленді және инфрақұрылымды күтіп ұстады. Концессия аяқталғаннан кейін 2018 жылы күтіп-ұстау жұмыстары қайта басталды. Аргентинадан жол Казадеро Грандеден (Кемадито паналау орны) үлкен арна бойымен Aguas Calientes-тегі бастауына дейін созылады. Одан кейін ол құрғақ аңғарлар арқылы Acqua di Vicuna-ға (биіктікте), Эль-Ареналь платосына (биіктікте) дейін және соңында Охос-дель-Саладоға дейінгі әртүрлі бағыттармен жалғасады. Тауға 1994 жылы вертолет апатынан кейін салынған топырақ жол арқылы көлікпен де жетуге болады (биіктікке дейін немесе биіктікке дейін).

Ojos del Salado and the surrounding mountains draw fewer mountaineers than Aconcagua, with only several hundred climbers every year. Since the 1990s commercial tours have become important facilitators for ascents, and the number of climbers has increased in the 21st century. Ojos del Salado is one of the Second Seven Summits and Volcanic Seven Summits mountaineering challenges. It is easier to ascend than an eight thousander owing to its lower elevation and the absence of rock faces and ice, but the high elevation, cold, dry and windy weather and impassable terrain are common challenges for would be climbers and only a third of all climbing attempts reach the summit. Would be mountaineers need to consult weather forecasts and prepare equipment before attempting an ascent. The mountain can be ascended from both the Argentine and the Chilean side, but owing to the better logistics most ascents occur from the Chilean side. The increasing mountaineering activities on Ojos del Salado have raised concerns about environmental impacts. Ascent from the Chilean side is easier as the first refuge can be reached by car, but the actual climb is easier from the Argentine side. A dirt road departing from the Ruta 31 CH highway to Paso San Francisco heads south to Ojos del Salado, past Refugio Murray to the bivouac Refugio Universidad de Atacama/Jorge Rojas at elevation, from there a path goes to Refugio Tejos at elevation and eventually to the summit of Ojos del Salado through scree covered slopes and a steep ridge/couloir at the end. Ropes and supports are available. Between 2004 and 2015, a Chilean company held a mountaineering concession for the Chilean side and maintained the infrastructure there; after the end of the concession maintenance resumed in 2018. From Argentina, the path runs from Cazadero Grande (Quemadito hut) along a large creek to its origin at Aguas Calientes at From there it continues first up dry valleys to Acqua di Vicuna at elevation, to the El Arenal plateau at elevation and eventually along various routes to Ojos del Salado. The mountain is also accessible by vehicle, up to or elevation, through a dirt road built after a helicopter accident in 1994.

Басқа қолданыстар

Астрономдар бұл жанартауды зерттеп, онда обсерватория салу мүмкіндігін қарастырды. Охос-дель-Саладо маңындағы шатқалдар, кратерлік көлдер сияқты жер бедері нысандары мен олардың жағдайлары, сондай-ақ климаттық жағдайлар зерттеушілерді оны Марстағы ортамен салыстырып зерттеуге жетеледі. Охос-дель-Саладода автомобильдер, электромобильдер, мотоциклдер және шаруашылық көліктерімен көптеген рекордтық биіктікке көтерілу әрекеттері жасалды. 2015 жылы өзгертілген автомобиль белгілі бір биіктікке дейін тік жолмен көтерілді.