Жұда халқының этностық топтары

Кіріспе

Яһудилік кіші топтар

Яһуди этникалық бөлімшелері – әлемдегі яһуди халқының көптеген ерекше қауымдастықтарын көрсетеді. Өзін-өзі анықтайтын этнос саналғанымен, яһудилер арасында нақты этникалық топтар бар, олардың көпшілігі негізінен ежелгі израильдік халқынан географиялық түрленулер, жергілікті қауымдастықтармен араласу және одан кейінгі тәуелсіз дамудың нәтижесі болып табылады. Киелі кітап заманынан бері, тіпті Ежелгі Израиль мен Яһудея аймағында да, яһуди қауымдастықтары арасындағы мәдени және тілдік айырмашылықтар Киелі кітапта және археологиялық қазбаларда байқалады. Адамзат тарихының жақындағы кезеңдерінде яһуди қоныс аударушылар Ежелгі әлемнің әртүрлі аймақтарында көптеген яһуди қауымдастықтарын құрды, олар бір-бірінен үлкен қашықтықта орналасқандықтан, ұзақ мерзімді оқшаулануға ұшырады. Мыңжылдықтар бойындағы яһуди диаспорасы кезінде қауымдастықтар жергілікті ортаның – саяси, мәдени, табиғи және демографиялық – әсерімен дамыды. Бүгінде яһудилер арасындағы осы айырмашылықтардың көрінісін әр қауымның яһуди мәдени ерекшеліктерінде көруге болады, оның ішінде яһуди тілдерінің алуан түрлілігі, тағамдық қалаулар, діни рәсімдер, діни түсіндірулер және генетикалық араласу деңгейі мен көздері.

Ежелгі Исраил мен Яһуда

Ежелгі израильдіктердің мәдениет, тіл, дін және басқа да айырмашылықтарының толық көлемі белгісіз. 720 жылдары Израиль патшалығының және 586 жылы Яһуда патшалығының жеңілісінен кейін еврей халқы Таяу Шығыстың және Африканың көп бөлігінде таралып кетті, әсіресе батыста Мысыр мен Солтүстік Африка, сондай-ақ оңтүстікте Йемен және шығыста Месопотамияда. Ежелгі Израильдегі еврей халқы еврей-рим соғыстары мен кейіннен христиан императорларының христиан еместерге қарсы жауыз саясаты салдарынан қатты азайды, бірақ еврейлер Левантта әрдайым болды. Пауль Джонсон осы уақыт туралы былай деп жазады: "Қалалар сақталған жердің барлығында немесе қалаларда қауымдар пайда болған жерлерде еврейлер ерте не кеш өздерін орнықтыратын. Екінші ғасырда Палестинадағы еврейлердің жойылуы еврей ауылдарының тірі қалғандарын шеткі қала тұрғындарына айналдырды. VII ғасырда арабтар басып алғаннан кейін, Бабылдағы еврей шаруашылық қауымдары жоғары салықтардың салдарынан бірте-бірте құлдырады, сондықтан олар да қалаларға көшіп, қолөнершілерге, саудагерлерге және делдалдарға айналды. Осы қалалық еврейлердің басым көпшілігі сауатты және санды білетін, қылмыстық заңдар немесе физикалық зорлық-зомбылық оны мүмкін етпесе, барлық жерде қоныстанды". Еврей қауымдастықтары Палестинада салыстырмалы түрде аз санда өмір сүруін жалғастырды: Византияның VI ғасырының басында 43 қауымдастық болды; Ислам дәуірі мен арадағы крест жорықтары кезінде 50 (Иерусалим, Тиберия, Рамле, Ашкелон, Кесария және Газа); және Осман империясының XIV ғасырының басында 30 (Хайфа, Шехем, Хеброн, Рамле, Яффа, Газа, Иерусалим және Сафед). Жоғарғы орта ғасырлардағы еврей халқының басым бөлігі Иберияда (қазіргі Испания мен Португалия) және Месопотамия мен Парсы аймағында (қазіргі Ирак пен Иран) өмір сүрді, біріншісі сефардтар, екіншісі – мизрахим деп аталды. Орталық Еуропада да едәуір халық өмір сүрді, олар ашкеназдықтар деп аталды. Сефардтардың 15 ғасырда Ибериядан қуылғанынан кейін Осман империясына жаппай көшіп келу Палестинаны қоса алғанда, көптеген шығыс қауымдардың көлемін ұлғайтты; Сафед қаласы 16 ғасырдың соңына қарай 30 000 еврейге жетті. XVI ғасырда көптеген ашкеназдық каббалисттер еврейлердің қасиетті қаласының мистикалық аурасына және ілімдеріне тартылды. Джонсон араб мұсылман аумақтарында, оның ішінде Испанияның көп бөлігі, бүкіл Солтүстік Африка және Таяу Шығыста Анатолияның оңтүстігінде орта ғасырларда еврейлердің жағдайы Еуропаға қарағанда жеңілірек болғандығын атап өтті. Крест жорықтары мен инквизициядан кейінгі ғасырлар бойы бүкіл әлемдегі еврейлер саны артып, басқа елге қоныс аудара бастады. Бұл еврейлер келгеннен кейін, өздері қоныс аударған мизрахи және сефард қауымдастықтарының әдет-ғұрыптарын қабылдады.

The full extent of the cultural, linguistic, religious or other differences among the Israelites in antiquity is unknown. Following the defeat of the Kingdom of Israel in the 720s BCE and the Kingdom of Judah in 586 BCE, the Jewish people became dispersed throughout much of the Middle East and Africa, especially in Egypt and North Africa to the west, as well as in Yemen to the south, and in Mesopotamia to the east. The Jewish population in ancient Israel was severely reduced by the Jewish–Roman wars and by the later hostile policies of the Christian emperors against non Christians, but the Jews always retained a presence in the Levant. Paul Johnson writes of this time: "Wherever towns survived, or urban communities sprang up, Jews would sooner or later establish themselves. The near destruction of Palestinian Jewry in the second century turned the survivors of Jewish rural communities into marginal town dwellers. After the Arab conquest in the seventh century, the large Jewish agricultural communities in Babylonia were progressively wrecked by high taxation, so that there too the Jews drifted into towns and became craftsmen, tradesmen, and dealers. Everywhere these urban Jews, the vast majority literate and numerate, managed to settle, unless penal laws or physical violence made it impossible." Jewish communities continued to exist in Palestine in relatively small numbers: during the early Byzantine 6th century there were 43 communities; during the Islamic period and the intervening Crusades there were 50 (including Jerusalem, Tiberias, Ramleh, Ashkelon, Caesarea, and Gaza); and during the early Ottoman 14th century there were 30 (including Haifa, Shechem, Hebron, Ramleh, Jaffa, Gaza, Jerusalem, and Safed). The majority of the Jewish population during the High Middle Ages lived in Iberia (what is now Spain and Portugal) and in the region of Mesopotamia and Persia (what is now Iraq and Iran), the former known as the Sefardim and the latter known as the Mizrahim. A substantial population existed also in central Europe, the so called Ashkenazim. Following the expulsion of Sephardim from Iberia during the 15th century, a mass migration into the Ottoman Empire swelled the size of many eastern communities including those in Palestine; the town of Safed reached 30,000 Jews by end of the 16th century. The 16th century saw many Ashkenazi Kabbalists drawn to the mystical aura and teachings of the Jewish holy city. Johnson notes that in the Arab Muslim territories, which included most of Spain, all of North Africa, and the Near East south of Anatolia in the Middle Ages, the Jewish condition was easier as a rule, than it was in Europe. Over the centuries following the Crusades and Inquisition, Jews from around the world began emigrating in increasing numbers. Upon arrival, these Jews adopted the customs of the Mizrahi and Sephardi communities into which they moved.

Диаспора

Римдіктерге қарсы екінші көтерілістің сәтсіз аяқталуынан және жер аударылудан кейін, яһуди қауымдастықтары Рим империясының ірі орталықтарында, сондай-ақ империя шекарасының сыртында – Солтүстік Еуропа, Шығыс Еуропа, Оңтүстік-Батыс Азия және Африкада шашыраңқы түрде кездесті. Сауда жолдарымен шығысқа қарай жылжығанда, яһуди қауымдастықтары Парсының барлық аймақтарында, Үндістан мен Қытай сияқты одан да алыс елдерде табылды. 6-11 ғасырлардағы ерте орта ғасырларда раданиттер Римдіктер бұрын құрған Еуропа мен Азия арасындағы құрлықтағы сауда жолдарымен сауда жасады, христиан және ислам әлемдері арасындағы сауданы бақылады және еврей қоныстарының көп бөлігін қамтитын сауда желісін пайдаланды. Орта Византия кезеңінде Солтүстік Кавказдағы Хазария ханы мен оның сарайы яһуди дініне көшті, бұл ішінара христиан Византиясы мен ислам әлемі арасында бейтараптықты сақтау мақсатында жасалды. Бұл оқиға Еһуда Халевидің шамамен 1140 жылы жазылған «Кузари» еңбегінің негізін құрайды, бірақ Хазар империясы құлағаннан кейін осы топтың ішіндегі яһудилік іздерінің қаншалықты сақталғаны туралы ғылыми пікірталас әлі де жалғасуда. Артур Костлер 1976 жылы жариялаған «Он үшінші тайпа» кітабында, ал Шломо Санд 2008 жылы жариялаған «Жүйттік халықтың ойлап табуы» кітабында Шығыс Еуропалық яһудилердің генетикалық тұрғыдан семиттерге қарағанда хазарлыққа жақын екенін айтты. Алайда, көптеген генетикалық зерттеулер бұл теорияны қолдамайды. Батыс Еуропада 476 жылы Батыс Рим империясының құлағаннан кейін, әсіресе 8 ғасырдың басында морейлердің Иберияны басып алуынан кейін сауда бағыттарының өзгеруіне байланысты, бұрынғы Батыс империясының солтүстік бөлігіндегі яһуди қауымдастықтары арасындағы байланыс үзіліске ұшырады. Сонымен қатар, ислам билігінде, тіпті димми статусымен бірге, мұсылман әлемінде еркін сауда мен байланыс мүмкіндігі пайда болды. Ибериядағы қауымдар Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстағы яһудилермен тығыз байланыста болды, бірақ Орталық және Оңтүстік Азия мен Орталық Африкадағы қауымдар оқшауланып, өздерінің ерекше дәстүрлерін дамытуға жалғастырды. Испаниядағы сефардтар үшін бұл 10-12 ғасырларда «Ивриттің алтын ғасырына» айналды. 1492 жылы католик монархтарының Испаниядан қууы сефард яһудилерін Франция, Италия, Англия, Нидерланды, Скандинавия, қазіргі солтүстік-батыс Германияның аймақтарына, христиан Еуропасындағы басқа қауымдастықтарға, Осман империясына, Солтүстік Африкадағы Магребке және Таяу Шығыстың басқа аймақтарына, сондай-ақ 17 ғасырдың басында Америкаға таралуға мәжбүр етті. Сол кезеңдегі Солтүстік және христиандық Еуропада Рим папасының билігі мен жаңадан пайда болған мемлекеттер мен империялар арасында қаржылық бәсекелестік күшейді. Батыс Еуропада яһудилердің жағдайы әртүрлі елдердегі қауымдастықтар арасында және уақыт өте келе, жергілікті жағдайларға байланысты өзгеріп отырды. Тартқыш және итергіш факторлардың әсерінен, ашкеназилердің Америкаға көшіп кетуі 18 ғасырдың басында неміс тілінде сөйлейтін ашкеназилердің саны артуымен, ал 1880 жылдан 20 ғасырдың басына дейін еврей тілінде сөйлейтін ашкеназилердің саны артуымен күшейді, өйткені Ресей империясының құлдырауына байланысты шығыстағы жағдай нашарлады. Еуропада 6 миллионнан астам яһудилердің қаза болуына әкелген Холокосттан кейін Солтүстік Америка яһудилердің көпшілігі тұратын орынға айналды.

Following the failure of the second revolt against the Romans and the exile, Jewish communities could be found in nearly every notable center throughout the Roman Empire, as well as scattered communities found in centers beyond the Empire's borders in northern Europe, in eastern Europe, in southwestern Asia, and in Africa. Farther to the east along trade routes, Jewish communities could be found throughout Persia and in empires even farther east including in India and China. In the Early Middle Ages of the 6th to 11th centuries, the Radhanites traded along the overland routes between Europe and Asia earlier established by the Romans, dominated trade between the Christian and the Islamic worlds, and used a trade network that covered most areas of Jewish settlement. In the middle Byzantine period, the khan of Khazaria in the northern Caucasus and his court converted to Judaism, partly in order to maintain neutrality between Christian Byzantium and the Islamic world. This event forms the framework for Yehuda Halevi's work The Kuzari (c.1140), but how much the traces of Judaism within this group survived the collapse of the Khazar empire is a matter of scholarly debate. Arthur Koestler, in his book The Thirteenth Tribe (1976), and more recently Shlomo Sand in his book The Invention of the Jewish People (2008) theorized that East European Jews are more ethnically Khazar than they are Semitic. However, numerous genetic studies have not supported this theory. In western Europe, following the collapse of the Western Roman Empire in 476, and especially after the re orientation of trade caused by the Moorish conquest of Iberia in the early 8th century, communications between the Jewish communities in northern parts of the former western empire became sporadic. At the same time, rule under Islam, even with dhimmi status, resulted in freer trade and communications within the Muslim world, and the communities in Iberia remained in frequent contact with Jewry in North Africa and the Middle East, but communities further afield, in central and south Asia and central Africa, remained more isolated, and continued to develop their own unique traditions. For the Sephardim in Spain, it resulted in a "Hebrew Golden Age" in the 10th to 12th centuries. The 1492 expulsion from Spain by the Catholic Monarchs however, made the Sephardic Jews hide and disperse to France, Italy, England, the Netherlands, Scandinavia, parts of what is now northwestern Germany, and to other existing communities in Christian Europe, as well as to those within the Ottoman Empire, to the Maghreb in North Africa and smaller numbers to other areas of the Middle East, and eventually to the Americas in the early 17th century. In northern and Christian Europe during this period, financial competition developed between the authority of the Pope in Rome and nascent states and empires. In western Europe, the conditions for Jewry differed between the communities within the various countries and over time, depending on background conditions. With both pull and push factors operating, Ashkenazi emigration to the Americas would increase in the early 18th century with German speaking Ashkenazi Jews, and end with a tidal wave between 1880 and the early 20th century with Yiddish speaking Ashkenazim, as conditions in the east deteriorated under the failing Russian Empire. After the Holocaust, which resulted in the murder of more than 6 million Jews living in Europe, North America became the place where the majority of Jews live.

Қазіргі заманғы бөлімдер

Тарихи тұрғыдан алғанда, еуропалық яһудилер екі негізгі топқа жатады: Ашкеназилер немесе "германдықтар" (Ашкеназ ортағасырлық еврей тілінде "Германия" деген мағынаны білдіреді), олардың Орталық Еуропалық негізін көрсетеді, ал Сефардимдер немесе "испандықтар" (Сефарад еврей тілінде "Испания" немесе "Иберия" деген мағынаны білдіреді), олардың испандық, португалиялық немесе Солтүстік Африкалық негізін көрсетеді. Үшінші тарихи термин – Мизрахимдер немесе "Шығыстықтар" (Мизрах еврей тілінде "шығыс" деген мағынаны білдіреді), ол шығысқа қарай орналасқан басқа да еуропалық емес еврей қауымдастықтарын сипаттау үшін қолданылған, бірақ оның қолданылуы уақыт өте келе және қолданылған жерге байланысты өзгерді. Бір анықтама бойынша, бұл Таяу Шығыстан ешқашан кетпеген яһудилер, Сефардимдердің Испанияға, Португалияға және Солтүстік Африкаға батысқа қоныс аударуымен салыстырылады. Джонсон 16 ғасырдағы Венециядағы еврей қауымдастығының үш бөлігін "үш ұлтқа бөлінгенін – Испаниядан келген пенентиндіктерді, түрік азаматтары болған левантистерді және Natione Tedesca немесе неміс текті яһудилерді" атап көрсетті. Терминнің көптен кейін пайда болған мағынасы, Орта Шығыс және Солтүстік Африка яһудилерін бір атаумен біріктіру, 1940 жылдардың ортасында сионизм аясында қалыптасты, сол кезде осы елдерден келген яһудилер иммиграциялық жоспардың нысаны ретінде бір санатқа біріктірілді. Кейбір деректерге сәйкес, терминнің қазіргі мағынасы, еуропалық яһудилерден ерекшеленетін этникалық топ ретінде осы кезде туды. Термин кейбір адамдар үшін үшінші негізгі қабатты құрайды, ал Палестинаның мандаттық аумағының бөлінуінен және Израильдің тәуелсіздігінен кейін Мизрахимдердің көбінесе мәжбүрлі түрде көшіп кетуі Израильде олардың қайта құрылған қауымдастықтарына әкелді. Бұл негізгі топтар арасындағы шекаралар шартты және олардың шекаралары анық емес. Мысалы, Мизрахим – Солтүстік Африка мен Таяу Шығыс яһуди қауымдастықтарының әртүрлі жиынтығы, олар көбінесе бір-бірімен де, бұрын аталған яһуди топтарының ешқайсысымен де ұқсамайды. Дәстүрлі діни тұрғыда және кейде қазіргі тұрғыда Мизрахимдер литургияның ұқсас стильдеріне байланысты сефардтар деп аталады, олар сефардтардан тәуелсіз дамыған болса да. Сондықтан, осындай Мизрахимдердің арасында ирандық, ирактық, египеттік, судандық, тунистік, алжирлік, марокколық, ливандық, ливиялық, сириялық және басқа да яһудилер бар. Сефардтардан бөлек дамыған басқа да азиялық топтарға Кавказдан шыққан грузин және таулық яһудилер, Үндістан яһудилері, соның ішінде Малабар Йеуддим (Кочин яһудилері), Бене Израиль, Бней Менаше және Бене Ефрем, Орталық Азияның Ауған және Бухар яһудилері, сондай-ақ Қытай яһудилері, әсіресе Кайфенг яһудилері кіреді. Йемен яһудилері ("Тейманим") және күрд яһудилері кейде олардың литургиялық стилі ерекше болғандықтан және олардың арасындағы араласу деңгейі Мизрахимдердегіден өзгеше болғандықтан кіреді. Сонымен қатар, 1492 жылы католик монархтары еврейлерді Испаниядан қуғаннан кейін және 1497 жылы Португалиядағы қуғыннан кейін Таяу Шығыста және Солтүстік Африкада қоныс аударған сефардтардың ұрпақтарынан өзгеше, бұрыннан бар болған Таяу Шығыс және Солтүстік Африка яһуди қауымдастықтары арасында айырмашылық бар. Кіші яһуди топтарына итальяндық ритуалды яһудилер (яғни Италияға кейінірек көшіп келгендердің ұрпақтары емес, ежелгі итальяндық яһуди қауымдастығының ұрпақтары) кіреді; Грекияның Романиоттары; әртүрлі африкалық яһудилер, соның ішінде Эфиопияның Бета Израиль; сондай-ақ басқа да түрлі, бірақ қазір жойылған қауымдастықтар. Осы әртүрлілікке қарамастан, ашкенази яһудилері қазіргі яһудилердің басым бөлігін құрайды, олардың саны әлемдегі барлық яһудилердің 70-80% құрайды; Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокостқа дейін бұл көрсеткіш 90% болған. Хазарлар сияқты топтар қазіргі яһуди халқына сіңіп кеткен болуы мүмкін, хазарлардың жағдайында ашкеназилерге сіңген, бірақ олар қазіргі ашкенази яһудилерінің ата-бабаларының үлкен бөлігін құраған және ашкеназилердің пайда болуына себеп болған деп айтуға болмайды. Ашкенази яһудилеріндегі зерттеулер еркек негізін қалаушыларға қоса, маңызды әйел негізін қалаушылар ата-бабалары да Таяу Шығыстан шыққан болуы мүмкін екенін көрсетті. Қазіргі ашкенази халқының шамамен 40% аналық желісі бойынша тек төрт әйелден немесе "құрылтайшы ұрпақтардан" тараған. Мысалы, тейманимдер басқа Мизрахимдерден, сондай-ақ ашкеназилерден олардың гендік қорына енген сахаралық Африканың гендік типтерінің үлесі бойынша белгілі бір дәрежеде ерекшеленеді. 2001 жылы жүргізілген тағы бір зерттеуде 11 эфиопиялық яһуди мен 4 йемендік яһуди арасында генетикалық ұқсастықтар анықталды. ДНК талдауы сонымен қатар қазіргі яһудилердің рухани руынан – "Кохенимдерден" шыққандардың шамамен 3000 жыл бұрын ортақ ата-тегі бар екенін көрсетті. Зерттеушілер Кохенимдердің ең жақын ортақ ата-тегі шамамен 1000 ж.б.э. (шамамен Библиялық Көшпенділер кезінде) және 586 ж.б.э. аралығында, Вавилондықтар Бірінші ғибадатхананы қиратқан кезде өмір сүргенін болжады. Ғалымдар генетикалық мутацияларға негіздеме жасап, рухани рудың бастапқы өкілі шамамен 106 ұрпақ бұрын, шамамен 2650-3180 жыл бұрын өмір сүргенін есептеді. Қалған аз негізін қалаушылардың көпшілігінде де терең еуропалық тегі бар. Ашкенази аналық тегінің көп бөлігі Леванттан әкелінген жоқ, Кавказдан да алынбады, бірақ Еуропада сіңірілді. Зерттеу ашкенази аналық тегінің 80 пайызы Еуропаның жергілікті әйелдерінен, 8 пайызы Таяу Шығыстан және қалғаны белгісіз екенін көрсетті. 2014 жылы Фернандес және басқалар жүргізген зерттеу ашкенази яһудилерінің аналық ДНК-сында К гаплотобының жиілігін көрсетті, бұл ежелгі Таяу Шығыстың аналық тегін көрсетеді, бұл 2006 жылғы Бехар зерттеуінің нәтижелеріне ұқсас. Фернандес бұл байқаудың 2013 жылғы Ричардс басқарған зерттеудің нәтижелерімен қатысты екенін атап өтті, ол ашкенази К тегінің еуропалық тегін көрсеткен. Хабер және басқалардың (2013) жүргізген зерттеусінде бұрынғы Левант зерттеулері, көбінесе диаспоралық яһуди халқына бағытталған, "яһудилердің Таяу Шығыста ерекше кластер құрайтынын" көрсеткені, бірақ бұл факторлар Леванттың басқа топтарына да қатысты екенін нақтыламағаны айтылды. Авторлар қазіргі Левант халқының екі негізгі ата-тегінен шыққандығына күшті дәлелдер тапты. Бір жиын генетикалық сипаттамалар қазіргі еуропалықтармен және орталық азиялықтармен ортақ, Левантта "ливандықтар, армянтар, кипрліктер, друздар және яһудилер, сондай-ақ түріктер, ирандықтар және кавказдық халықтар" арасында ең басым. Екінші жиын мұрагерлік генетикалық сипаттамалар Таяу Шығыстың басқа бөліктеріндегі және кейбір африкалық халықтардағы халықтармен ортақ. Бұл санаттағы Левант халқының қазіргі өкілдері "палестиналықтар, иордандар, сириялықтар, сондай-ақ Солтүстік Африкалықтар, эфиопиялықтар, саудиялықтар және бедуиндер" кіреді. Осы екінші ата-тегі туралы айта отырып, авторлар бұл "Исламның таралу үлгісімен" сәйкес келетінін, сондай-ақ "Исламға дейінгі Левант еуропалықтарға қарағанда Таяу Шығыс халықтарына генетикалық жағынан ұқсас болғанын" атап өтеді, бірақ оның Левантқа таралуы ертерек оқиғаны білдіруі мүмкін екенін де айтады. Авторлар сонымен қатар Леванттағы дін мен ата-тектің байланысын анықтады: "барлық яһудилер (сефард және ашкенази) бір тармақта кластерленген; Ливан тауынан және Кармель тауынан шыққан друздар жеке тармақта бейнеленген; ал Ливан христиандары Армения мен Кипр христиандарымен бірге жеке тармақ құрайды, Ливан мұсылмандарын сыртқы топ ретінде орналастырады".

Historically, European Jews have been classified as belonging to two major groups: the Ashkenazim, or "Germanics" (Ashkenaz meaning "Germany" in Medieval Hebrew), denoting their Central European base, and the Sephardim, or "Hispanics" (Sefarad meaning "Hispania" or "Iberia" in Hebrew), denoting their Spanish, Portuguese or North African base. A third historic term Mizrahim, or "Easterners" (Mizrach being "east" in Hebrew) has been used to describe other non European Jewish communities which have bases which are located further to the east, but its usage has changed both over time and relative to the location where it was used. One definition is the Jews who never left the Middle East, in contrast to the Sephardim who went west to Spain, Portugal, and North Africa. A similar three part distinction in the Jewish community of 16th century Venice is noted by Johnson as being "divided into three nations, the Penentines from Spain, the Levantines who were Turkish subjects, and the Natione Tedesca or Jews of German origin " The far more recent meaning of the term, to include both Middle Eastern and North African Jews in a single term, developed within Zionism in the mid 1940s, when Jews from these countries were all combined in one category as the target of an immigration plan. According to some sources, the current sense of the term, as an ethnic group which is distinct from European born Jews, was invented at this time. The term constitutes a third major layer to some, and following the partition of Mandatory Palestine and Israeli independence, the Mizrahim's often forced migration, led to their re established communities in Israel. The divisions between these major groups are rough and their boundaries are not solid. The Mizrahim for example, are a heterogeneous collection of North African and Middle Eastern Jewish communities which are often as unrelated to each other as they are to any of the earlier mentioned Jewish groups. In traditional religious usage and sometimes in modern usage, however, the Mizrahim are also termed Sephardi due to similar styles of liturgy, despite independent evolutions from Sephardim proper. Thus, among such Mizrahim there are Iranian Jews, Iraqi Jews, Egyptian Jews, Sudanese Jews, Tunisian Jews, Algerian Jews, Moroccan Jews, Lebanese Jews, Libyan Jews, Syrian Jews, and various others. Other Asian groups that evolved separately from Sephardim include the Georgian and Mountain Jews from the Caucasus, Indian Jews including the Malabar Yehuddim (Cochin Jews), Bene Israel, Bnei Menashe and Bene Ephraim, the Afghan Jews and Bukharan Jews of Central Asia, and Chinese Jews, most notably the Kaifeng Jews. Yemenite Jews ("Teimanim") from Yemen and Kurdish Jews are sometimes included, although their style of liturgy is unique and they differ in respect to the admixture found among them to that found in Mizrahim. Additionally, there is a difference between the pre existing Middle Eastern and North African Jewish communities as distinct from the descendants of those Sephardi migrants who established themselves in the Middle East and North Africa after the expulsion of the Jews from Spain by the Catholic Monarchs in 1492, and in 1497 from the expulsion decreed in Portugal. Distinct smaller Jewish groups include the Italian rite Jews (i. e. only descendants of ancient Italian Jewish community without later migrants to Italy); the Romaniotes of Greece; various African Jews, including most numerously the Beta Israel of Ethiopia; as well as various other distinct but now extinct communities. Despite this diversity, Ashkenazi Jews represent the bulk of modern Jewry, estimated at between 70% and 80% of all Jews worldwide; prior to World War II and the Holocaust however, it was 90%. Although groups such as the Khazars could have been absorbed into modern Jewish populations – in the Khazars' case, absorbed into the Ashkenazim – it is unlikely that they formed a large percentage of the ancestors of modern Ashkenazi Jews, and much less that they were the genesis of the Ashkenazim. Research in Ashkenazi Jews has suggested that, in addition to the male founders, significant female founder ancestry might also derive from the Middle East, with about 40% of the current Ashkenazi population descended matrilineally from just four women, or "founder lineages", that were "likely from a Hebrew/Levantine mtDNA pool" originating in the Near East in the 1st and 2nd centuries CE. For example, the Teimanim differ to a certain extent from other Mizrahim, as well as from Ashkenazim in the proportion of sub Saharan African gene types which have entered their gene pools. Another 2001 study did, however, find a possible genetic similarity between 11 Ethiopian Jews and 4 Yemenite Jews from the population samples. DNA analysis further determined that modern Jews of the priesthood tribe—"Cohanim"—share a common ancestor dating back about 3,000 years. The researchers estimated that the most recent common ancestor of modern Cohanim lived between 1000 BCE (roughly the time of the Biblical Exodus) and 586 BCE, when the Babylonians destroyed the First Temple. The scientists estimated the date of the original priest based on genetic mutations, which indicated that the priest lived roughly 106 generations ago, between 2,650 and 3,180 years ago depending whether one counts a generation as 25 or 30 years. while most of the remaining minor founders also have a deep European ancestry. The majority of Ashkenazi maternal lineages were not brought from the Levant, nor recruited in the Caucasus, but were assimilated within Europe. The study estimated that 80 percent of Ashkenazi maternal ancestry comes from women indigenous to Europe, 8 percent from the Near East, and the remainder undetermined. A 2014 study by Fernández et al. found that Ashkenazi Jews display a frequency of haplogroup K in their maternal DNA, suggesting an ancient Near Eastern matrilineal origin, similar to the results of the Behar study in 2006. Fernández noted that this observation clearly contradicts the results of the 2013 study led by Richards that suggested a European source for 3 exclusively Ashkenazi K lineages. A study by Haber et al. (2013) noted that while previous studies of the Levant, which had focused mainly on diaspora Jewish populations, showed that the "Jews form a distinctive cluster in the Middle East", these studies did not make clear "whether the factors driving this structure would also involve other groups in the Levant". The authors found strong evidence that modern Levant populations descend from two major apparent ancestral populations. One set of genetic characteristics which is shared with modern day Europeans and Central Asians is most prominent in the Levant among "Lebanese, Armenians, Cypriots, Druze and Jews, as well as Turks, Iranians and Caucasian populations". The second set of inherited genetic characteristics is shared with populations in other parts of the Middle East as well as some African populations. Levant populations in this category today include "Palestinians, Jordanians, Syrians, as well as North Africans, Ethiopians, Saudis, and Bedouins". Concerning this second component of ancestry, the authors remark that while it correlates with "the pattern of the Islamic expansion", and that "a pre Islamic expansion Levant was more genetically similar to Europeans than to Middle Easterners," they also say that "its presence in Lebanese Christians, Sephardi and Ashkenazi Jews, Cypriots and Armenians might suggest that its spread to the Levant could also represent an earlier event". The authors also found a strong correlation between religion and apparent ancestry in the Levant: "all Jews (Sephardi and Ashkenazi) cluster in one branch; Druze from Mount Lebanon and Druze from Mount Carmel are depicted on a private branch; and Lebanese Christians form a private branch with the Christian populations of Armenia and Cyprus placing the Lebanese Muslims as an outer group. The predominantly Muslim populations of Syrians, Palestinians and Jordanians cluster on branches with other Muslim populations as distant as Morocco and Yemen." A 2013 study by Doron M. Behar, Mait Metspalu, Yael Baran, Naama M. Kopelman, Bayazit Yunusbayev et al. using integration of genotypes on newly collected largest data set available to date (1,774 samples from 106 Jewish and non Jewish populations) for assessment of Ashkenazi Jewish genetic origins from the regions of potential Ashkenazi ancestry:(Europe, the Middle East, and the region historically associated with the Khazar Khaganate) concluded that "This most comprehensive study does not change and in fact reinforces the conclusions of multiple past studies, including ours and those of other groups (Atzmon and others, 2010; Bauchet and others, 2007; Behar and others, 2010; Campbell and others, 2012; Guha and others, 2012; Haber and others; 2013; Henn and others, 2012; Kopelman and others, 2009; Seldin and others, 2006; Tian and others, 2008). We confirm the notion that the Ashkenazi, North African, and Sephardi Jews share substantial genetic ancestry and that they derive it from Middle Eastern and European populations, with no indication of a detectable Khazar contribution to their genetic origins." The authors also reanalyzed the 2012 study of Eran Elhaik, and found that "The provocative assumption that Armenians and Georgians could serve as appropriate proxies for Khazar descendants is problematic for a number of reasons as the evidence for ancestry among Caucasus populations do not reflect Khazar ancestry". Also, the authors found that "Even if it were allowed that Caucasus affinities could represent Khazar ancestry, the use of the Armenians and Georgians as Khazar proxies is particularly poor, as they represent the southern part of the Caucasus region, while the Khazar Khaganate was centered in the North Caucasus and further to the north. Furthermore, among populations of the Caucasus, Armenians and Georgians are geographically the closest to the Middle East, and are therefore expected a priori to show the greatest genetic similarity to Middle Eastern populations." Concerning the similarity of South Caucasus populations to Middle Eastern groups which was observed at the level of the whole genome in one recent study (Yunusbayev and others, 2012). The authors found that "Any genetic similarity between Ashkenazi Jews and Armenians and Georgians might merely reflect a common shared Middle Eastern ancestry component, actually providing further support to a Middle Eastern origin of Ashkenazi Jews, rather than a hint for a Khazar origin". The authors claimed "If one accepts the premise that similarity to Armenians and Georgians represents Khazar ancestry for Ashkenazi Jews, then by extension one must also claim that Middle Eastern Jews and many Mediterranean European and Middle Eastern populations are also Khazar descendants. This claim is clearly not valid, as the differences among the various Jewish and non Jewish populations of Mediterranean Europe and the Middle East predate the period of the Khazars by thousands of years". A 2014 study by Carmi et al. published by Nature Communications found that the Ashkenazi Jewish population originates from an approximately even mixture of Middle Eastern and European ancestry. According to the authors, that mixing likely occurred some 600–800 years ago, followed by rapid growth and genetic isolation (rate per generation 16–53%;). The study found that all Ashkenazi Jews descent from around 350 individuals, and that the principal component analysis of common variants in the sequenced AJ samples, confirmed previous observations, namely, the proximity of Ashkenazi Jewish cluster to other Jewish, European and Middle Eastern populations".

Кавказ және Қырым

Юхуримдер, таулық яһудилер деп кеңінен танымал, Ираннан шыққан парсы яһудилерінің және Бағдадтан шыққан вавилондық яһудилердің ұрпақтары, олар Шығыс және Солтүстік Кавказда (қазіргі Әзірбайжан, Чечня, Дагестан және Ингушетия) қоныстанды. Олардың ежелгі Израильден Персияға дейін біздің заманымыздан бұрынғы 8 ғасырда жеткені айтылады. Юхуролар өте қашық және таулы аймақтарға қоныстанғандықтан, көптеген тарихи қиындықтарды бастан өткерді. Олар шебер жауынгерлер және атқа мінушілер ретінде танымал болды. Олардың тілі – Иудей-тат, ежелгі оңтүстік-батыс иран тілі, ол ежелгі еврей және арамей тілдерінің көптеген элементтерін қамтиды. Грузиндер, немесе грузин яһудилері – біздің заманымыздан бұрынғы 6 ғасырдағы Вавилон тұтқынынан бастау алатын ең көне яһуди қауымдастықтарының бірі. Грузин яһудилерінің 2600 жылдық тарихы Ресейдің Грузияны аннексиялауына дейін антисемитизмнің толыққанды болмауымен ерекшеленді. Олар дәстүрлі түрде Кivruli тілінде сөйлейді, ол грузин диалектісі болып табылады және көптеген еврей және арамей сөздерін қамтиды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі алия нәтижесінде, грузин яһудилерінің көп бөлігі қазір Израильде тұрады. Қырымшақтар мен Қырым қараиттары – Қырым мен Шығыс Еуропаның түркі тілді яһудилері. Қырымшақтар раввиндік яһудилікті ұстанады, ал қараиттар қараит яһудилігін ұстанады. Олардың негізінен түркі тілі мен мәдениетін қабылдаған израильдік яһудилердің ұрпақтары ма, әлде яһудилікті қабылдаған түркілердің ұрпақтары ма, деген мәселе әлі де даулы, бірақ яһуди заңына сәйкес, олардың тегі израильдік немесе түркі болса да, олар яһуди болып саналады. Субботниктер – Әзербайжан мен Армениядан шыққан, саны азайып бара жатқан яһудилер тобы, олардың ата-бабалары 19 ғасырда белгісіз себептермен яһудилікті қабылдаған орыс шаруалары болған.

Сахарадан оңтүстікке қарай Африка

Бета Израиль немесе Эфиопияның Фалашимдері, ондаған мың адам Израильге «Мұса операциясы» (1984), «Шеба операциясы» (1985) және «Соломон операциясы» (1991) кезінде көшіп келді. Қазір Израильде 160 000-нан астам эфиопиялық еврейлер бар, бұл Израиль халқының шамамен 2% құрайды. Билад-эль-Судан (Батыс Африка) еврейлерінің ұрпақтары. Гана, Мали және Сонгхай империяларында бір кезде болған қауымдардан шыққан еврейлер. Солтүстік Африка, Шығыс Африка және Испаниядан еврейлердің көшіп келуінен тараған Мали және оның төңірегіндегі анусимдер. Малавидегі Лемба халқының саны 40 000-ға жетеді. Бұл топ ежелгі израиль тайпаларынан тарағанын мәлімдейді, олар Оңтүстік Арабия арқылы Африканың оңтүстігіне көшіп келген. Генетикалық зерттеулер бұл талаптарды ішінара растады. Генетикалық зерттеулер кейбір еркектердің Таяу Шығыс тегі бар екенін көрсетті, бірақ еврей тегін растай алмады. Оңтүстік Африкадағы еврейлер Африкадағы еврейлердің ең ірі қауымын құрайды. Голландтық сефард еврейлері Кейптаун қаласы VOC (Голланд Ост-Индія компаниясы) құрған 1652 жылы алғашқы тұрақты тұрғындардың арасында болды. Алайда, бүгінде Оңтүстік Африкадағы еврейлердің көпшілігі ашкеназдықтар, әсіресе литвалық текті. Сондай-ақ, Сан-Томе және Принсипиде инквизиция кезінде қуылған португалдық еврей жастарының ұрпақтарынан тараған қауымдар да болды.

Оңтүстік, Шығыс және Орталық Азия

Кочиндік яһудилер – Үндістанның оңтүстік-батысындағы Малабар аймағынан шыққан және Үндістандағы ең көне қалыптасқан топтардың бірі. Олардың көпшілігі қазір Израильде тұрады. Бұл қауым еврей-малаялам тілінде сөйлеген. Бене Израиль – Мумбайдағы яһудилер, олардың көпшілігі де қазір Израильде тұрады. Олардың пікірінше, ата-бабалары Антиох Епифанның қуғынынан қашып Яһудеядан кеткен. Олар маратхи тілінде сөйлеген. Бұхарлық яһудилер – Орталық Азияға қоныс аударған ирандық және вавилондық яһудилердің ұрпақтары. Олар өздерінің атын бұрынғы Орталық Азиялық Бухара әмірлігінен алған, онда бір кезде көптеген яһудилер тұрған. Бағдади яһудилері – 18 ғасырда Ирак, Иран, Ауғанстан және араб елдерінен Үндістанға келген яһудилер. Олардың көпшілігі Калькуттада қоныстанды. Олар еврей-урду тілінде сөйлеген. Бней-Менаше – Үндістанның солтүстік-шығысындағы Манипур және Мизорам штаттарында тұратын яһуди қауымы. Олар 1951 жылдан бері Киелі кітаптағы Менаше тайпасынан тараған деп санайды. Бене Эфраим – телугу тілінде сөйлейтін яһудилер, олар Үндістанның Андхра-Прадеш штатындағы Коттареддипалемде тұрады. Олар Ефрем тайпасынан шыққанмын деп есептейді, ол Он Жоғалған Тайпаның бірі. Парадези яһудилері – 15 және 16 ғасырларда Испаниядан қуылғаннан кейін Үндістанға көшіп келген яһудилер. Үнді тілдерінде "пардеси" сөзі "шетелдік" деген мағынаны білдіреді. Деси яһудилері – Оңтүстік Азия мәдениеті мен қоғамына сіңген Бене Израиль және Кочиндік яһудилер қауымдастықтарын атау үшін қолданылатын термин. Деси яһуди қауымдастықтары әлемдегі ең көнелердің бірі, Үндістан субконтинентінде 2000 жылдан астам уақыттан бері сақталып келеді. Қытай яһудилері: ең танымалдары – Кайфенг яһудилері, Қытайдағы ежелгі яһуди қауымы, кем дегенде Тан әулеті дәуірінен бері Қытайда тұратын саудагерлердің ұрпақтары. Бүгінде олар іс жүзінде жойылды, бірақ бірнеше жүз ұрпағы жақында өздерінің мұрасын зерттеп, қайтаруға тырысып жатыр. Гоа яһудилері – Испания мен Португалиядан шыққан сефард яһудилері, олар сол елдерде Инквизиция басталғаннан кейін Үндістанның Гоасына қашып келген. Олар Гоа Инквизициясының басты нысаны болды. Пәкістан яһудилері: Пәкістанда, әсіресе Карачи қаласының маңында, сондай-ақ солтүстіктегі Пешауэр, Равалпинди және Лахор сияқты басқа да қалаларда яһуди қауымы гүлденген. Яһуди қауымының шығу тегі әртүрлі болды, олардың арасында Бене Израиль, Бұхарлық яһудилер және Бағдади яһудилері болды. 1980 және 1990 жылдары Ираннан келген еврей босқындары Пәкістанның Белуджистан провинциясы арқылы Карачиге жетті, Иран үкіметі бұл операцияны тоқтатқанға дейін. Пәкістанның яһуди қауымының көпшілігі Израильге көшпеген, Пәкістандағы яһуди халқының саны шамамен 700-ге жетеді деп есептеледі. Сондай-ақ, Аллададтың яһудилері де осы аймақта тұрады. Бангладеш яһудилері – Бангладештің яһудилері, олар Бағдади яһудилері, Кочиндік яһудилері және Бене Израиль болған деп хабарланады. Бұл яһудилердің көпшілігі 1960 жылдары эмиграция жасады. Қазір Бангладеште Израильге қатысты үкіметтік саясаттың салдарынан тек бірнеше яһуди отбасы ғана тұрады (жасырын яһудилік дінін ұстанады). Ауған яһудилері: Ауғанстандағы яһуди халқының жазбалары 7 ғасырға дейін жетеді. Ислам Кабулға келгенге дейін Кабул және Гандара яһуди саудагерлері үшін сауда орталықтары болды. Ауған яһуди қауымы 1950 жылдардан бастап Израильге біртіндеп көшіп кетуіне байланысты жойылды. Мұғұл дәуірінен бастап ауғандардың өзінің Исраилдің жоғалған тайпаларынан шыққандығы туралы тарихи дәстүр де болған. Шри-Ланкадағы Тамил Таттар яһудилері – кем дегенде 9 ғасырдан бері арал мемлекетінде тұратын яһудилер.

Cochin Jews are Indian Jews from Malabar in south western India, and one of the oldest extant groups in India. Most of them now reside in Israel. The community spoke Judeo Malayalam language. Bene Israel are the Jews of Mumbai, most of whom now reside in Israel. The community believes that their ancestors fled Judea during the persecution under Antiochus Epiphanes. They spoke Judeo Marathi language. Bukharan Jews are descendants of Iranian and Babylonian Jews who settled in Central Asia. They get their name from the former Central Asian Emirate of Bukhara, which once had a large Jewish population. Baghdadi Jews are those Jews who came from Iraq, Iran, Afghanistan and Arab countries and settled in India in the 18th century. Most of these Jews settled in Calcutta. They spoke Judeo Urdu language. Bnei Menashe is a community of Jews living in Manipur and Mizoram in north eastern India, claiming descent from the dispersed Biblical Tribe of Menasseh since 1951. Bene Ephraim are Telugu speaking Jews of Kottareddipalem in Andhra Pradesh, India. They claim to be descendants of the Tribe of Ephraim, one of the Ten Lost Tribes. Paradesi Jews are Jews who immigrated to the Indian subcontinent during the 15th and 16th centuries following the expulsion of Jews from Spain. The word Pardesi means foreign in Indian languages. Desi Jews is the term used to refer to communities of Bene Israel and Cochin Jews that had been integrated into South Asian culture and society. The Desi Jewish communities are some of the oldest in world, with more than 2000 years of continuity in the Indian subcontinent. Chinese Jews: most prominent were the Kaifeng Jews, an ancient Jewish community in China, descended from merchants living in China from at least the era of the Tang dynasty. Today functionally extinct, although several hundred descendants have recently begun to explore and reclaim their heritage. Goan Jews were Sephardic Jews from Spain and Portugal who fled to Goa in India after the commencement of the Inquisition in those countries. They were the primary targets of the Goa Inquisition. Pakistani Jews: There was a thriving Jewish community in Pakistan particularly around the city of Karachi but also in other urban areas up north such as in Peshawer, Rawalpindi and Lahore. The origins of the Jewish community was mixed with some being Bene Israel, Bukharan Jews and Baghdadi Jews. In the late 1980s and 1990s, Jewish refugees from Iran had also came via Pakistan's Balochistan province and reached Karachi until the Iranian government closed down the operation. Most of Pakistan's Jewish community has not relocated to Israel and Pakistan's Jewish population is believed to number around 700. Also the Jews of Allahdad have residence in this area. Bangladeshi Jews areJews of Bangladesh who are reported to have been Baghdadi Jews , Cochin Jews and the Bene Israel. Most of these Jews emigrated by the 1960s. Now, only a few Jewish families live in Bangladesh (practicing Crypto Judaism) due to government policy towards Israel. Afghan Jews: Records of a Jewish population in Afghanistan go back to the 7th century. Before the arrival of Islam in Kabul, Kabul and Gandhara were trading places for Jewish merchants. The Afghan Jewish community has disappeared since the 1950s due to gradual emigration to Israel. Since the Mughal period, there had also been a historiographical tradition of the Afghans themselves being descended from the Lost Tribes of Israel. Tamil Thattar Jews in Sri Lanka are Jews who have had a presence on the island nation since at least the 9th century.

Америка

Америкадағы еврей қауымдастықтарының көпшілігі қазіргі заманғы тарихтың әртүрлі кезеңдерінде сол жаққа келген еврейлердің ұрпақтары. Америкаға қоныс аударған алғашқы еврейлер испандық/португалдықтар болды. Алайда, бүгінде Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтарында танылған еврейлердің басым көпшілігі ашкеназилер, әсіресе АҚШ-тағы еврейлер. Сонымен қатар, жоғарыда айтылғандай, мизрахимдер мен басқа да диаспоралық топтар (олардың кез келгенінің немесе барлықтарының қоспалары) бар. Америкамен байланысты кейбір ерекше қауымдастықтар:

Сефардтық Бней Анусим – Испания мен Португалиядағы испан инквизициясынан қашып, Жаңа әлемге көшіп келген, католицизмге номиналды түрде ауысқан сефард еврейлерінің ұрпақтары. Иберия колонияларында инквизиция орнағаннан кейін олар өз тегі мен сенімдерін қайтадан жасырды. Олардың санын анықтау қиын, өйткені көпшілігі кем дегенде номиналды католик, күшпен немесе мәжбүрлеп дін аударған немесе осы дінге үйленген. Латын Америкасындағы сефардтық Бней Анусим тегіндегі еврейлердің саны миллиондаған. Көпшілігі аралас текті, бірақ кейбір қауымдастықтар ғасырлар бойы белгілі бір деңгейде эндогамияны (тек басқа крипто-еврейлерге үйлену) сақтап қалған болуы мүмкін. Олар өздерін еврейлер деп санауы мүмкін немесе санамауы мүмкін, кейбіреулері еврейлік мұраларын құпия сақтауы мүмкін, ал басқалары тіпті оны білмейді де болуы мүмкін. Басым көпшілігі халахикалық тұрғыдан еврей емес, бірақ соңғы онжылдықта әртүрлі қауымдардың аз бөлігі ресми түрде яһуди дініне оралып, еврей мәртебесін заңдастырды. Anusim туралы да қараңыз. Амазонка еврейлері негізінен 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Амазонка бассейніне көшіп келген марокколық еврейлердің ұрпақтары. Көптеген адамдар сол өңірдегі дәстүрлі еврей қауымдастықтарында, негізінен Бразилияның солтүстігіндегі Белем мен Манаус қалаларында, немесе Бразилияның басқа қалаларындағы үлкен еврей қауымдастықтарының бір бөлігі ретінде қалған, ал басқалары аймаққа шашырап, жергілікті халыққа сіңіп кетті. Бнай Моше – Перудегі Трухильо қаласынан шыққан, еврей дініне кіргендер. Олар Инка еврейлері деп те аталады, бұл атау олардың жергілікті американдық түпкілікті тегі бар екендігінен туындаған, өйткені көпшілігі метистер (испандық және американдық түпкілікті текті адамдар), бірақ басқа еврей қауымдастықтарынан белгілі ата-бабалары жоқ. Бұл жерде Перудегі аз санды ашкенази халқы мен Инка еврейлері арасында ешқандай байланыс жоқ. Ашкенази қауымы бұл мәселеге немқұрайлы қарағандықтан, дінге кіргізу рәсімдері Израильдің Бас раввинінің қадағалауымен жүзеге асырылды. Көпшілігі Израильге көшіп, қазір онда тұрып жатыр, ал тағы бірнеше жүз адам осы қауымдастықтың дінге кіру рәсімін күтіп отыр. Веракрус еврейлері – Мексиканың Веракрус қаласында жақында пайда болған еврей қауымы. Олардың мүсылман дінінен ауысқандар ма, әлде анусимдердің ұрпақтары ма, әзірге нақты айту қиын. Көпшілігі анусимден тараған деп есептейді.

Sephardic Bnei Anusim are the descendants of Sephardi Jewish nominal converts (conversos) to Catholicism who immigrated to the New World escaping the Spanish Inquisition in Spain and Portugal. Following the establishment of the Inquisition in the Iberian colonies, again they hid their ancestry and beliefs. Their numbers are difficult to ascertain as most are at least nominally Catholic, having been converted by force or coercion, or married into the religion. Collectively, people of Sephardic Bnei Anusim Jewish descent in Latin America is in the millions. Most would be of mixed ancestry, although a few claim some communities may have been able to maintain a degree of endogamy (marrying only other Crypto Jews) throughout the centuries. They may or may not consider themselves Jewish, some may continue to preserve some of their Jewish heritage in secrecy, many others may not even be aware of it. The majority would not be halakhically Jewish, but small numbers of various communities have formally returned to Judaism over the past decade, legitimizing their status as Jews. See also Anusim. Amazonian Jews are mainly the descendants of Moroccan Jews who migrated to the Amazon basin in the 19th and early 20th centuries. While many remain in traditional Jewish communities in the region, mostly in the northern Brazilian cities of Belém and Manaus, or as part of larger Jewish communities in other Brazilian cities, others scattered in the region and mixed into the local population. B'nai Moshe are converts to Judaism originally from Trujillo, Peru. They are also known as Inca Jews, a name derived from the fact that they can trace indigenous Amerindian descent, as most are mestizos (persons of both Spanish and Amerindian descent) though none with any known ancestors from other Jewish communities. Again, there is no interaction between Peru's small Ashkenazi population and the Inca Jews. At the neglect of the Ashkenazi community, the conversions were conducted under the auspices of the Chief Rabbinate of Israel. Most have made aliyah and now live in Israel, while a few hundred more of the same community are awaiting conversions. Veracruz Jews are a recently emergent community of Jews in Veracruz, Mexico. Whether they are gentile converts to Judaism or descendants of anusim returning to Judaism is speculative. Most claim they descend from anusim.

Израиль

Израиль мемлекетінің құрылуы жарияланғанда, мемлекет пен аймақта тұратын яһудилердің басым көпшілігі ашкеназилер еді. Алайда, 1990 жылдары Израиль еврейлерінің басым бөлігі Мизрахи болды. 2005 жылы Израиль еврейлерінің 61%-ы Мизрахи тегінен шыққан. Мемлекет құрылғаннан кейін, еврейлер, әсіресе араб және жалпы мұсылман әлемінен Израильге үлкен көші-қон толқыны және қашқын ағыны келді. Олардың көпшілігі сефардтар мен мизрахмандар еді, олардың ішінде Мағрибтен келген яһудилер, йемендік яһудилер, бұхаралық яһудилер, парсылық яһудилер, ирактық яһудилер, күрдтік яһудилер және Ливия, Мысыр және Түркия қауымдастықтары сияқты кіші қауымдар бар еді. Соңғы уақытта эфиопиялық яһудилер мен үндістандық яһудилер сияқты басқа да қауымдар келді. Ашкеназдық яһудилердің салыстырмалы біртектілігі, әсіресе көптеген кіші еврей қауымдастықтарының әртүрлілігімен салыстырғанда, уақыт өте келе Израильде Еуропадан келген барлық яһудилерді «Ашкенази» деп атау қалыптасты, тіпті Германиямен байланысы жоқ еуропалық яһудилер де осылай аталды. Ал Африка мен Азиядан келген яһудилерді «Сефарди» деп атау қалыптасты, тіпті Испаниямен байланысы жоқ африкалық және азиялық яһудилер де осылай аталды. Мұндай жіктеудің бір себебі – көптеген африкалық және азиялық яһуди қауымдастықтарының сефардтық дұға рәсімін орындауы және сефардтық раввиндердің үкімдеріне бағынуы. Осының салдарынан олар өздерін «испандық діни рәсімдегі яһудилер» терминінің кең мағынасында «сефардтар» деп санайды, өйткені олар өздерін «испандық яһудилер» терминінің тар мағынасында «сефардтар» деп санамайды. Сол сияқты, «ашкеназилер» термині де «неміс дінінің яһудилері» деген кең мағынаны білдіреді. Жаңадан келгендерге қарсы мәдени және/немесе нәсілдік көзқарастар, жаңадан құрылған мемлекеттің қаржылық ресурстарының жетіспеушілігімен және халықтың үлкен ағыны үшін жеткіліксіз тұрғын үймен күшейді. Осылайша, жүздеген мың жаңа сефард иммигранттары шет аймақтардағы шатырлы қалаларда тұруға жіберілді. Сефардтар (кең мағынада) жиі кемсітудің құрбаны болды және кейде оларды «шварцзе» (идиш тілінде «қара» дегенді білдіреді) деп атады. Тұрғын үйге қатысты кемсітуден гөрі, осы иммигранттардың балаларына жасалған айырмашылық қарым-қатынас, олардың көпшілігі негізінен еуропалық білім беру мекемелері арқылы «кәсіби» мектептерге оқуға түсті, олардың зиялық қабілеттерін нақты бағалаусыз. Мизрахи яһудилері оларға жасалған әділетсіздікке наразылық білдірді және тіпті әлеуметтік әділдік үшін күресу мақсатымен Израильдің «Қара пантералар» қозғалысын құрды. Бұл ертедегі кемсіту саясатының әсерлері жарты ғасырдан кейін де сезіледі, әлеуметтік теңдік мәселелерін зерттейтін «Адва» орталығы және басқа да ізгіленушілер жүргізген зерттеулерге сәйкес (мысалы, Тель-Авив университетінің профессоры Ехуда Шенхавтың еврей тіліндегі мақаласы Израильдің жоғары мектептерінің тарих оқулықтарында сефард яһудилерінің өте аз өкілдігін көрсетеді). Израильдің барлық премьер-министрлері ашкеназилер болды, бірақ сефардтар мен мизрахимдер (символдық) президенттікке және басқа да жоғары лауазымдарға ие болды. Израиль университеттерінің студенттері негізінен еуропалық текті, бірақ ел халқының шамамен жартысы еуропалық емес. 1950 жылдардың шатырлы қалалары «даму қалалары» деп аталатын қалаларға айналды. Негев және Галилеяның шекаралық аймақтарында орналасқан, Израильдің ірі қалаларының жарқыраған жарығынан алыс, осы қалалардың көпшілігі өмір сүру үшін қажетті жағдайлар мен мүмкіндіктерге ие емес, олар жоғары жұмыссыздық деңгейінен, нашар мектептерден және мидың кетуінен зардап шегеді. Американдық-израильдік антрополог, профессор Смадар Лави, ашкеназилер басымдығы бар Израиль режимінен мизрах әйелдерінің басынан өткен кемсітушілікке қатысты мәліметтерді жинады және талдады, Израиль бюрократиясы азаматтықтың негізіне дін, гендер және нәсіл санаттарын енгізетін теологиялық түсінікке негізделгенін көрсетті. Лави өзінің «Израильдің туына оралған: Мизрахи жалғызбасты аналар және бюрократиялық азаптау» атты кеңінен талданған кітабында 2014 жылғы Газа соғысына еврейлер арасындағы нәсілдік және гендерлік динамиканы байланыстырады және 2003 жылғы жалғызбасты аналар науқанынан бастап 2014 жылғы Жаңа қара пантераларға дейінгі Израиль мемлекетіндегі нәсілдік және гендерлік әділдікке қарсы наразылық қозғалыстарын талдайды. Израильдің «Қара пантералары» қазіргі уақытта жоқ болғанымен, Мизрахи демократиялық «Радуга» коалициясы және көптеген басқа да ҮЕҰ тұрғын үй, білім беру және жұмыспен қамту салаларында тең мүмкіндіктер үшін күресін жалғастыруда, елдің мүңкіген халқының атынан – әлі де көбінесе сефардтар мен мизрахимдерден, сондай-ақ Эфиопиядан және Кавказ тауларынан келген жаңа иммигранттардан құралған. Осы қайта біріккен еврей этникалық топтарының мүшелері арасындағы некелер бастапқыда сирек кездесетін, өйткені әр топтың Израильдегі қоныстануы арасындағы қашықтықтар мен мәдени және/немесе нәсілдік көзқарастардың салдарынан. Алайда, соңғы ұрпақтарда мемлекет тарапынан барлық еврей этникалық топтарын «сабра» (туған израильдік) бірлігіне ассимиляциялау саясаты кешеліп, көптеген аралас некелерге мүмкіндік жасады.

At the time when the establishment of the State of Israel was proclaimed, the majority of the Jews who lived in both the state and the region were Ashkenazi. However, by the 1990s, the majority of Israeli Jews were Mizrahi. As of 2005, 61% of Israeli Jews are of Mizrahi ancestry. Following the declaration of the establishment of the state, a flood of Jewish migrants and refugees entered Israel from the Arab world in particular and the Muslim world in general. Most of them were Sephardim and Mizrahim, and they included Jews from the Maghreb, Yemenite Jews, Bukharan Jews, Persian Jews, Iraqi Jews, Kurdish Jews, and smaller communities, principally, communities from Libya, Egypt and Turkey. More recently, other communities have also arrived, and they include communities of Ethiopian Jews and Indian Jews. Because of the relative homogeneity of Ashkenazic Jewry, especially in comparison to the diversity of the many smaller Jewish communities, over time in Israel, all Jews from Europe came to be called "Ashkenazi" in Israel, even those Jews from Europe who did not have any connection to Germany, while Jews from Africa and Asia have come to be called "Sephardi", even those Jews from Africa and Asia who did not have any connection to Spain. One reason for this categorization is due to the fact that most African and Asian Jewish communities perform the Sephardic prayer ritual and they also abide by the rulings of the Sephardic rabbinic authorities, and as a result, they consider themselves "Sephardim" in the broader sense of the term "Jews of the Spanish rite" because they do not consider themselves "Sephardim" in the narrower sense of the term "Spanish Jews". Similarly, the term "Ashkenazim" has the broader sense of the term "Jews of the German rite". Cultural and/or racial biases against the newcomers were compounded by the fledgling state's lack of financial resources as well as by inadequate housing for the massive population influx. Thus, hundreds of thousands of new Sephardic immigrants were sent to live in tent cities in outlying areas. Sephardim (in its wider meaning) were frequently victims of discrimination and sometimes, they were called schvartze (meaning "black" in Yiddish). Worse than housing discrimination was the differential treatment which was accorded to the children of these immigrants, many of whom were enrolled in dead end "vocational" schools by the largely European educational establishment, without any real assessment of their intellectual capacities. Mizrahi Jews protested against the unfair treatment of them, and they even established the Israeli Black Panthers movement with the purpose of working for social justice. The effects of this early policy of discrimination still linger a half century later, according to studies which were conducted by the Adva Center, a think tank on social equality, and by other Israeli academic research (cf., for example, Tel Aviv University Professor Yehuda Shenhav's article in Hebrew documenting the gross underrepresentation of Sephardic Jewry in Israeli high school history textbooks. Every Israeli prime minister has been Ashkenazi, although Sephardim and Mizrahim have attained the (ceremonial) presidency and other high positions. The student bodies of Israel's universities remain overwhelmingly European in origin, despite the fact that roughly half the country's population is non European. And the tent cities of the 1950s morphed into so called "development towns". Scattered over border areas of the Negev Desert and the Galilee, far from the bright lights of Israel's major cities, most of these towns never had the critical mass or ingredients to succeed as places to live, and they continue to suffer from high unemployment, inferior schools, and chronic brain drain. Prof. Smadar Lavie, Mizrahi U. S. Israeli anthropologist, has documented and analyzed the discriminatory treatment Mizrahi single mothers endure from the Ashkenazi dominated Israeli regime, suggesting that Israeli bureaucracy is based on a theological notion that inserts the categories of religion, gender, and race into the foundation of citizenship. Lavie connects intra Jewish racial and gendered dynamics to the 2014 Gaza War in her widely reviewed book, Wrapped in the Flag of Israel: Mizrahi Single Mothers and Bureaucratic Torture, and analyzes the racial and gender justice protest movements in the State of Israel from the 2003 Single Mothers’ March to the 2014 New Black Panthers. Even though the Israeli Black Panthers no longer exist, the Mizrahi Democratic Rainbow Coalition and many other NGOs carry on their struggle for equal access and opportunity in housing, education, and employment on behalf of the country's underprivileged populace – still largely composed of Sephardim and Mizrahim, now joined by newer immigrants from Ethiopia and the Caucasus Mountains. Intermarriage between members of all of these regathered Jewish ethnic groups was initially uncommon, partially as a result of the distances which separated each group's settlement in Israel, and partially because of cultural and/or racial biases. In recent generations, however, the barriers were lowered by the state sponsored assimilation of all of the Jewish ethnic groups into a common Sabra (native born Israeli) identity, a policy which facilitated extensive mixed marriages.