Кіріспе

Серб өнері – сербтер мен олардың ұлттық мемлекеті Сербияның көркем өнері. Орта ғасырлық мұрасына византиялық өнер жатады, ол архитектурада, көптеген серб православие шіркеулерінің фрескалары мен иконаларында сақталған. Ерте заманауи дәуірде серб көркем өнері батыс өнерінің ықпалына түсіп, 18-шы ғасырдың соңында Хабсбург монархиясында гүлденді. Серб көркем өнерінің қазіргі заманғы кезеңі 19-шы ғасырда басталды. Әртүрлі соғыстар мен бейбіт уақыттағы кемсітушілік салдарынан Сербияның көптеген ескерткіштері мен өнер туындылары қайта-қайта жоғалып кетті.

Тарихқа дейінгі дәуір

Қазіргі уақытта Еуропаның ең ежелгі белгілі өркениеті Сербияда, атап айтқанда Лепенски Вир және Винча мәдениеттері табылды. Сербияда Ерекше маңызды археологиялық орындар (Сербия) көптеп кездеседі және Мәдени мұра туралы заңға сәйкес мемлекеттік қорғаудың ең жоғары деңгейімен қамтамасыз етілген. Қараңыз: Сербиядағы тарихқа дейінгі орындар және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тарихына дейінгі дәуірі – Лепенски Вир археологиялық орындарында табылған заттар мен мүсіндер туралы ақпарат алуға болады.

Рим дәуірі

Географиялық тұрғыдан Сербия әрқашан Рим империясының құрамында болды, ол Римнен немесе Византиядан басқарылған. Римнің қираған орындары Балқан түбегінің барлық жерінде табылады.

Ортағасырлық серб өнері

Біз ортағасырлық Сербияның суретшілерінің, қолөнершілерінің (қазбашылар, алтын шеберлері, ағаш кесушілер), құрылысшылары/сәулетшілерінің өмірі, олардың оқулары, мектептері және тапсырмалары туралы аз білеміз. Алайда, біртіндеп біз үйреніп жатырмыз. Бірақ ғасырлар бойы фрескалар, миниатюралар, иконалар мен иконостастарды суретке салу тәжірибесі нәтижесінде суретшілер мен шеберлердің жас буыны шеберлердің әдістерін үйрене алатын өнер және қолөнер шеберханалары пайда болғаны сөзсіз. Шіркеу архитектурасы ортағасырлық серб мемлекетінің қамқорлығымен дамыды. Ортағасырлық Сербияның ең ерекше сәулет өнері – Штефан Неманья негізін қалаған Студеница монастыры, шамамен 1190 жыл. Бұл монастырь византиялық стильдегі фрескалық суреттерін қоса алғанда, маңызды өнер туындыларына ие. Оның шіркеуінде Забурлар мен Құдай шешеннің ұйықтауының негізіндегі кең көлемді мүсіндер бар. ЮНЕСКО бұл монастырды 1986 жылы Дүниежүзілік мәдени мұралар тізіміне енгізді. Ол Милешева, Сопочани және Високи Дечанидегі басқа да монастырлардың үлгісі болды. Византия өнерінің ықпалы 1204 жылы Төртінші крест жорығында Константинопольді басып алғаннан кейін күшейді, өйткені көптеген грек суретшілері Сербияға қашып келді. Олардың ықпалын Милешевадағы Аспанға көтерілу шіркеуінде, Печтегі Киелі елшілер шіркеуіндегі және Сопочани монастырындағы қабырға кескіндерінде көруге болады. Иконалар мен фрескалар да шіркеу өнерінің маңызды бөлігін құрады. Сол кезде Рашкада Стефан Владислав Милешевада монастырь мен шіркеу құрды, онда оның үш сарай суретшісі – Деметрий, Георгий және Феодор қатаң канондық заң дәстүрінен бос қабырға суреттерін жасады. Византиялық сәулет өнерінің ықпалы 1300 жылдан кейін ең биік деңгейге жетті, оның ішінде Льевичтің біздің ханымның қайта құрылысы (шамамен 1306–1307 жж.) және Старо Нагоричанедегі Кир Георгий, сондай-ақ Грачаница монастыры кірді. Бұл кезеңде шіркеудің сәндік суреттері мен діни өнер мен қолөнер де дамыды. Сол кездегі ең танымал суретшілер – Михаил Астрапас және Евтихий (1294–1317 жж.), ал олардан бұрын – Диакон Йован мен Руфин. 1421 жылы салынған Пелагонитисса құдайының иконасы иконалық суреттің соңғы жетістіктерінің бірі болып саналады, ол сол кезде әлі де өмір сүретін Византиялық иконографияның бейнесі. Оның авторы Макарий Зограф он бесінші ғасырда Прилепке жақын Зрже ауылындағы Мәсіхтің түрлену шіркеуінде және көптеген басқа серб монастырындарында жұмыс істеді. Макарий Зограф пен оның ағасы митрополит Йован Зограф монастырь қорын ауыл басшысы Константинге (кмет) тапсырғанға дейін қамқорлық жасады. Метохиядағы Високи Дечани монастыры 1330 және 1350 жылдар аралығында салынды. Бұл монастырь басқа серб монастырларынан айырмашылығы, роман стилімен Котор монахы Витус басшылығымен салынды. Оның фрескаларында Жаңа Келісімнің барлық негізгі тақырыптары бейнеленген 1000 портрет бар. Соборда иконостас, гегуменнің тағы және оюлы патшалық саркофаг бар. 2004 жылы ЮНЕСКО Дечани монастырын Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізді. XIV ғасырдың аяғында Сербия мемлекеті Морава алабында келісімшарт жасасқан кезде шіркеу құрылысының тағы бір толқыны болды. Принц Стефан Лазаревич – ақын және өнер меценаты, Ресавадағы шіркеуді Моравада құрды. Қабырға кескіндері Мәсіхтің астарлы әңгімелерін бейнелейді, ал суреттердегі адамдар серб феодалдық киімдерін киген. Қолжазбалар да Сербияның ортағасырлық өнерінің маңызды ерекшелігі болды. Мирославтың Ізгі хабарында сәнді каллиграфия мен миниатюралар бар, ол маңызды әдеби туындының қатарында көрнекті өнер туындысы болып табылады. Хлудовтың 14 ғасырдағы Псалтыр кітабы әдемі безендірілген және, әдетте, жоғары дәрежелі ақсүйекке тиесілі болған. Сербия князьдері XV ғасырда қолжазбаларды қолдағанымен танымал болды, олар қолжазбаларды жасау үшін жазушылар мен суретшілерді жұмысқа алды, иконалар мен фрескалармен қатар. Которлық Ловро Добричевич (1420–1478) – Сербиядан шыққан, бірақ Рим католиктік дінін ұстанған венециандық суретші, XV ғасырдың ортасында Сербия православиелік Савина монастырында (қазіргі Черногория) және Сербия деспотатында сурет салуды бастады. Кейін 19 ғасырда серб ортағасырлық өнері белгілі сәулетші Андрей Дамьяновқа шабыт берді, ол 1835–1878 жылдар аралығында Вардар және Морава аңғарларында және Боснияда 40-қа жуық шіркеу мен басқа да ғимараттар салды. Сербиялық демеушілердің әлеуметтік сұранысына бейімделіп, Дамьянов 15 ғасырдағы Морава мектебінің дәстүрлі элементтерін Сава өзенінің солтүстігінде орналасқан батыс барокко элементтерімен біріктірді. Сербиялық-американдық ғалым Майкл Пупинмен бірге ол архитектуралық мұраны сақтау үшін Ұлы соғыс кезінде және одан кейін қолдау көрсету үшін халықаралық ғалымдар мен қоғамдық қайраткерлерден команда жинады. 1918 жылы сэр Томас Грэм Джексон Пупиннің «Серб православие шіркеуі» еңбегінде серб өнерінің византия өнерінің бір саласы ғана емес екенін, серб өнерінің өзіне тән ерекшелігі бар екенін дәлелдеді. Осы кезеңде жасалған көптеген көркемдік құнды иконалар бар.

XVI және XVII ғасырлар

15 ғасырда Сербияны Осман империясының жаулап алуы көркем өнерге теріс әсер етті. Сербтер Рум Миллетінің (христиандық қауымның) құрамына енді және «рая» деп аталатын төменгі дәрежедегі топ ретінде қарастырылды. Серб ақсүйектері Осман мемлекеттік жүйесіне енгізілмеді, ал Осман үкіметі шіркеуді жойды. Ақсүйектер мен шіркеу архитекторлар мен суретшілерге қолдау көрсеткен негізгі демеушілер болғандықтан, ерте замана кезеңі серб өнерінде өнімділік тұрғысынан төменгі деңгейде саналады. Басым бағытқа қарамастан, маңызды ескерткіштер салынды. 1557 жылы Сербия патриархаты қайта құрылғаннан кейін көркемдік ізденістер жаңадан бастау алды. Зограф Лонгин (1530-1600) және Георгий Митрофанович 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басындағы көрнекті суретшілер еді. Олармен бірге Зограф Йован, Андрия Райчевич, Зограф Радул, Сава Крабулевич, Козма Дамьянович, Трипо Коколья, Зограф Димитрие, Будимльелік Страхиня, Кир Георгий және Кир Козма есімдері аталады. Митрофановичтің Морача монастырындағы шіркеудегі жұмысы оның ең жақсы туындыларының бірі деп есептеледі. Византия дәстүрінде жұмыс істеген икона суретшілерінің арасында Славонияда Никола Клизур (17 ғасырдың ортасы) және 17 ғасырдың соңында Остоя Мркоевич болды.

Барокко (18 ғасыр)

Сербияның дәстүрлі өнерінде 18 ғасырдың соңында барокко әсері көріне бастады, бұл Никола Нешкович, Теодор Крачун және Яков Орфелиннің еңбектерінде айқын көрінеді. Алғашқы барокко кескіндемесі біртекті суретшілер тобын құраған жоқ. Ол орыс, украин және Оңтүстік Балқан аймақтарының негізінде, сондай-ақ Батыс Еуропа өнер орталықтарынан бірте-бірте келген ықпалдардың нәтижесінде дамыды. Барокко суретшілерінің бірінші буыны Василий Романович пен Йов Васильевичтің, кейін Киев сурет академиясының шәкірті Димитрие Бачевич, Васа Остожич, Жоаким Маркович, Йован Попович (суретші), Амвросие Янкович, Димитрие Попович, Теодор Стефан Гологлавац, Хаджи Рувим Ненадович және Стефан Тенецкидің білімімен өркендеді. 18 ғасырдағы Габсбург монархиясындағы Балқан иконасы суретшілерінің еңбектері. Теодор Симонов (Москополисте туған) 18 ғасырдың сегізінші онжылдығында Сербияның Карловци православие митрополиясында қызмет етті. Симонов Столный-Београдтағы шіркеу монастырының қабырғаларын суреттеді, қазіргі Венгриядағы Секешфехервар қаласында орналасқан. Жован Четиревич Грабованның еңбектері, ол білімінің бір бөлігін Ресей империясында аяқтағаннан кейін Габсбург монархиясына оралып, Славониядағы Осиекке қоныстанды, онда икона салуда белсенділік танытты. Оңтүстік Балқаннан (бұрынғы Ежелгі Сербия) шыққан Христофор Жефарович және Янко Халкозович сияқты суретшілердің еңбектері, Левант бароккосының рухында жасалған, итальяндық Ренессанс өнері мен византиялық дәстүрдің тәжірибесіне сүйене отырып, барокколық иконалардың ерекше үлгісін құрды. Орталық Еуропалық үлгілерге тікелей бет бұруды Жоаким Маркович бастады, оның еңбектері алғашқы портреттер мен натюрморттармен, сондай-ақ шіркеу кескіндемесіндегі тарихи композициялар мен геральдикалық бейнелермен байланысты. Жоғары барокко өнері Венаға бағытталған мәдени бетбұрыс пен шіркеу және білім беру реформаларында көрінді. Бұл өзгерістер Теодор Крачунның еңбектерінде де байқалады, ол Орталық Еуропа өнерін түсінуде маңызды қадам жасады. Православ мұрасының ретроспективтілігі эмоционалдылық пен қозғалысты көркемдік өрнектің негізгі элементі ретінде қарастырды. Сцены нақты әлемде бейнеленген, Мәсіх пен Мария анамыз діни емес билеушілердің иконографиялық ережелеріне сәйкес суреттелген және танымал суретті Киелі кітаптардан алынған графикалық үлгілерге сүйенеді. Жоғары барокко өкілдерінің қатарында Моисей Суботич, Григорий Давидович Обшич, Григорий Ездимирович және Лазар Серданович бар. Кейінгі барокко кескіндемесінің пайда болуы мен дамуы Иосиф II дәуіріндегі мәдени және саяси өзгерістермен анықталды. Ағарту дәуіріндегі тұжырымдамалық өзгерістер – Ағартушылық – 18 ғасырдың соңғы онжылдығын белгіледі. Еуропаның өнер астаналарын аралап жүрген білімді суретші Ағартушылық реформалардың идеяларын қабылдап, іске асырды. Орталық Еуропаның кеш барокколық стилінде сербиялық кескіндемені дамытқан суретшілердің арасында Яков Орфелин мен Теодор Илич Чешляр ерекше көзге түседі. Оларға ағаш өңдеу шеберлері Марко Гаврилович және оның ұлдары Арсений, Аксентий Маркович және Марко Вуятович қосылды. Неоклассицизм, жаңа дәуірдің стилі, Ағартушылық идеяларына негізделген, келесі ғасырдың алғашқы онжылдықтарында билік құрған кеш барокколық тұжырымдамаға қауіп төндірмеді. Мұндай реттілік Стефан Гаврилович, Йован Исаилович аға, Георгий Мишкович және Михайло Живковичтің еңбектерінде байқалады. Маңызды суретшілердің қатарында Никола Нешкович, Теодор Крачун, Теодор Илич Чешляр, Павел Дюркович, Димитрие Бачевич, Георгий Бакалович, Стефан Гаврилович, Йован Четиревич Грабован, Йован Пачич, Йован Стергевич және тағы басқалар бар.

Қолданбалы өнер және дизайн

Ескерткіштерді кезеңділік тұрғысынан Князьдық кезең, Сербия Корольдігі кезеңі, Югославия Корольдігі кезеңі, сондай-ақ Югославия Социалистік Федеративтік Республикасында және қазіргі Сербия Республикасында салынған ескерткіштерге бөлуге болады. Сербиялық наив суретшілеріне Душан Йевтович және Милосав Йованович жатады. 21-ші ғасырдың басында, Джованка Саниженович немесе Симонида Райчевич сияқты жас суретшілермен, реализммен байланысты бейнелеу өнері басымдыққа ие. Бұл реализм "барлығы нақты да, ештеңе нақты емес" сипатталады – қазіргі заманға нақты және айқын нәрселерге қайта оралу қажеттігін көрсетеді, сонымен бірге әлеуметтік және болмыстық мәселелерді де қамтиды. Адам құқықтарының логотипі серб графикалық дизайнері Предраг Стакич жасаған.

Қазіргі заманғы өнер

1980 жылдардың басында Белградта Милован Дестил Маркович пен Власта Вулкан Микич (Жестоки) бастамасымен "Жаңа бейне" сурет қозғалысы құрылды, кейіннен (Alter imago тобы) Нада Алаванья, Тахир Лушич, Владимир Николич және одан кейін Милета Проданович қосылды.

Көркем өнер

Философ және хореограф Мага Магазинович, Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Сербиядағы заманауи дене практикасының ең маңызды тұлғаларының бірі болды. Оның туындыларындағы дененің азаттығы гимнастика, би және дене шынықтыру арқылы іске асырылды. 1960-1970 жылдардағы заманауи би тарихы перформанс өнері, боди-арт және хэппенингтер аясында қалыптасты. Марина Абрамович пен Каталин Ладик шығармаларында дене мәселесін зерделеуге болады. 1980-ші жылдардағы перформанс өнері идеологияға ерекше көзқараспен ерекшеленді. Бұл көзқарас утопиялық социалистік иконографияны пайдалану контексінде көрінеді. 1990-шы жылдарда перформанс өнерінің негізгі бағыты режимге қарсы күрес болды. Марина Абрамович – Сербияның ең белгілі перформанс суретшісі. Ол үш он жылдан астам уақыт бойы шығармашылықпен айналысып, «перформанс өнерінің анасы» деп танылды. Ол өзінің көрермендерін қатыстыру арқылы жаңа жеке тұлға ұғымын қалыптастырды. Оның өнері «ауырсыну, қан және дененің физикалық шектерімен бетпе-бет кездесу» тақырыбына ден қояды, сонымен қатар осы жағдайдың ауқымы көрермендер әрекеттеріне байланысты болады. Басқа перформанс суретшілері: Габриел Савич Ра, Нела Антонович, Лидия Антонович, Предраг Радованчевич.