Кіріспе

Генри Джеймстің 1878 жылғы новелласы «Дейзи Миллер» – Генри Джеймстің новелласы, ол алғаш рет 1878 жылдың маусым-шілде айларында «Корнхилл» журналында, ал келесі жылы кітап түрінде жарық көрді. Онда әдемі американ қызы Дейзи Миллерге Уинтерборнның, оның мәдениетті отандасының, қызығушылығы бейнеленеді. Оның оған деген талпынысын Дейзидің өзінің флиртке бейімділігі қиындатады, ал Швейцария мен Италияда кездескенде басқа елде тұратын американдықтар оған немқұрайлылықпен қарайды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Энни "Дэйзи" Миллер мен Фредерик Винтерборн алғаш рет Швейцарияның Веве қаласында, Винтерборн оқудан демалыс алып жатқан үлкен қонақ үйдің бағында кездеседі (аға әйелге деген сүйіспеншілігі туралы хабарлар тарады). Оларды Дейзидің тоғыз жасар ағасы Рэндольф Миллер таныстырады. Рэндольф олардың туған қаласы Шенектадиді (Нью-Йорк) бүкіл Еуропадан мүлдем жоғары деп санайды. Дегенмен, Дейзи континентке қатты ұнайды, әсіресе ол кіргісі келетін жоғары қоғамға. Оның мінез-құлқынан Винтерборнның көңілі шатасады, бірақ оның сұлулығына қатты таңғалғанмен, ол көп ұзамай оның жас флирт қана екенін анықтайды. Ол Дейзиді іздеуді жалғастырады, бірақ оның әпкесі, миссис Костеллоның қарсылығы, ол Миллерлер өздерінің Евгениймен болғандай, олардың курьеріне жақын туысы бар кез-келген отбасын жек көреді. Ол сондай-ақ Дейзиді қыңыр қыз деп санайды, өйткені олар бір-бірін жарты сағаттан кейін ғана Винтерборнмен бірге Чильон сарайына баруды келісті. Екі күннен кейін екеуі Château de Chillon-ға барады, және Winterbourne үй басқарушысына жеке өмір үшін ақы төлегенімен, Дейзи оған қатты әсер етпейді. Уинтерборн Дейзиге келесі күні Женеваға бару керектігін айтады. Дейзи ұнжырғасы түсіп, оны ашуландырады, ақырында сол жылдың соңында Римге барып қалуын сұрайды. Римде Уинтерборн мен Дейзи күттірместен американдық экспатриант миссис Уокердің қонақ бөлмесінде кездеседі, оның моральдық құндылықтары итальяндық қоғамның құндылықтарына бейімделген. Дейзидің жас итальяндық ер адамдармен кездесуі туралы аңыздар оны осы критерийлер бойынша әлеуметтік жағынан ерекшелендіреді. Уинтерборн Дейзидің күмәнді қоғамның жас итальяндық жігіті Джованнелимен қарым-қатынасы туралы біледі, сондай-ақ жұптың мінез-құлқынан туындаған наразылық туралы біледі. Дейзи Римдегі басқа американдықтардың ашық наразылығына ұялмады, ал анасы түпкілікті шиеленістерден бейхабар сияқты. Уинтерборн мен миссис Уокер Дейзиді Джованеллиден ажырасуға көндіруге тырысады, бірақ ол бас тартады. Бір күні түнде Винтерборн Колизейді аралап жүріп, оның ортасында отырған жас жұпты көреді. Ол олардың Джованнелли мен Дейзи екенін түсінеді. Джованеллиге ашуланған Уинтерборн одан Дейзиді "Рим қызуы" (малярия) жұқтыратын жерге қалай батылдықпен апаруға болатынын сұрайды. Дейзи оған бәрібір екенін айтады және Уинтерборн оларды тастап кетеді. Дейзи ауырып, бірнеше күннен кейін қайтыс болады.

Таңбалар тізімі

Энни П. Миллер (Дейзи) – әдемі жас американдық қыз. Оның нақты жасы көрсетілмегенімен, шамамен 18 жаста екені белгілі. Фредерик Винтерборн – 27 жастағы, Еуропада тәрбиеленген американдық джентльмен. Женевада тұрады. Миссис Костелло – Фредериктың тәтесі, байлығы бар, сыртқа жабық жесір. Рэндольф С. Миллер – Дейзидің 9 жасар шалқар інісі, оны Фредерикпен таныстыруға жауапты. Миссис Миллер – Дейзи мен Рэндольфтің анасы. Эухенио – Миллерлердің курьері. Миссис Уолкер – Римде ұзақ жылдардан бері тұратын американдық әйел. Дейзи мен Фредериктің досы. Джованнелли – Дейзидің Римдегі жақын досы. Езра Б. Миллер – Миссис Миллердің бай күйеуі, Дейзи мен Рэндольфтің әкесі. Оқиғада пайда болмайды, бірақ бірінші тарауда Рэндольф оны есімімен атайды. Миссис Костеллоның үш ұлы – Екінші тарауда, толық хабардар баяндаушы Костелло ханымның үш ұлы бар екенін айтады: екеуі Америкада, біреуі Германияда. Олардың ешқайсысы да оқиғада пайда болмайды және есімдері аталмайды. Көшедегі дос – Төртінші тарауда Фредерик Виа дель Корсо көшесінде досымен кездеседі. Бұл досы оған, жақын маңдағы танымал Палаццо Дориа мұражайында Мисс Дейзи Миллерді бір серігімен көргенін айтады. Бұл жаңалықты естіген Фредерик дереу Миссис Миллерге барады, ол Дейзидің болмауына байланысты оны қабылдағаны үшін кешірім сұрайды. Доктор Дэвис – Миссис Миллердің Америкадағы дәрігері (тек есімдері аталады). Миссис Сандерс және Миссис Федерстон – Миллерлердің Еуропа бойынша ұзақ сапарында Рэндольфты қолдауға шақырылған мұғалімдер (тек есімдері аталады).

Санаткерлік бағалау

Дейзи Миллер Джеймс үшін бірден және кеңінен танымал болды, бірақ кейбіреулер осы әңгімені "американдық қыз баласына жасалған құлық" деп сынады. Бұл әңгіме "Бұралған бұрылыс" және "Ханшайымның портреті" шығармаларымен қатар, Джеймстің ең танымал туындыларының бірі болып табылады. Сыншылар әдетте оқиғаның жаңалыққа толылығы мен күштілігін жоғары бағалаған. 1909 жылы Джеймс Нью-Йорк басылымы үшін «Дейзи Миллерді» жан-жақты қайта жөндеді. Ол әңгіменің мәнерін өзгертті, ал көптеген қазіргі заманғы басылымдар (Penguin; Broadview) түпнұсқа басылымды басып шығаруды жөн көреді, олардың редакторлары кейінгі басылымның түпнұсқаны жақсартпағанын, керісінше, оны нашарлатқанын санайды.

Туынды шығармалар

Джеймс өзінің әңгімесін пьесаға айналдырды, бірақ ол қойылымға шығарылмады. Ол пьесаны 1883 жылы The Atlantic Monthly журналында жариялады, және ол түпнұсқа әңгімеден көптеген жағынан өзгеше болды. Атап айтқанда, театр көрермендерінің пікірін ескере отырып, пьесаға қуанты аяқталу қосылды. 1890 жылдары Дейзи Миллердің есімімен аталатын, «жаңбырлы маргаритка» деп аталатын қысқа юбка пайда болды. 1974 жылы Питер Богданович режиссерлік еткен фильмде Дейзи рөлін Сибилл Шепард, Фредерик Винтерборн рөлін Барри Браун, Езра Миллер ханым рөлін Клорис Личман, Мистер Джованелли рөлін Дюилио Дель Прете, ал Миссис Уокер рөлін Эйлин Бреннан сомдады. Сценарийді Фредерик Рафаэль жазды; фильм түпнұсқа әңгіменің құрылымын сақтайды, маңызды өзгерістер енгізілмеді, тіпті повестьтен алынған Джеймстің диалогтарының үзінділері қолданылды. 2017 жылы роман BBC Radio 4 арнасының «Love Henry James» 15 минуттық драмалар сериясы үшін бес бөлімді радиодрама ретінде бейімделді.