Кіріспе
Рольдік тау-кенінің жоғары қарай көтерілетін бөлігі
Көтеру төбесі немесе тізбекті төбе – рольдік тау-кен жолындағы жоғары қарай көтерілетін бөлік, онда рольдік тау-кен вагоны механикалық түрде жолдың биік нүктесіне немесе шыңына көтеріледі. Шыңға жеткеннен кейін, вагондар ауырлық күшімен төмен қарай жылға бастайды және әдетте рольдік тау-кен жолының қалған бөлігінде өз инерциясымен, соның ішінде қалған жоғары қарай көтерілетін бөліктердің көпшілігінде немесе барлығында жүруге мүмкіндік алады. Рольдік тау-кен жолының бастапқы жоғары қарай көтерілетін бөлігі көбінесе көтеру төбесі болып табылады, себебі вагондар әдетте аз жылдамдықпен қозғала бастайды, алайда кейбір тау-кен жолдарында көтеру төбесіз бастапқы құлауға мүмкіндік беретін станциялар да болады. Сирек болғанымен, кейбір жолдарда бірнеше көтеру төбелері де кездеседі. Көтеру төбелері әдетте вагондарды төбеге көтеру үшін екі әдістің бірін қолданады: ұзақ, үздіксіз тізбекке ілініп, жоғары көтерілетін тізбекті көтеру; немесе бірнеше моторлы дөңгелектер (үйкеліс дөңгелектері деп те аталады) вагондарды жоғары қарай итеріп отыратын жетек дөңгелек жүйесі. Типтік тізбекті көтеруде, пойыз вагондарының бірінің астына орнатылған, тізбектік итті деп аталатын ауыр металл бөлік болады. Бұл тізбектік иіт көтеру төбесіндегі тізбекпен сәйкес келуі үшін жасалған. Тізбек болаттан жасалған арна арқылы өтеді және көбінесе көтеру төбесінің астында орналасқан бір немесе бірнеше моторлармен қуаттандырылады. Әрбір вагондағы тізбектік иіттер тізбекке ілігіп, вагонды көтеріске тартады. Артқа қарай сырғып кетуге қарсы иіттер тізбекпен қатар орналасқан тіреуге (қаптамалы жолға) ілігіп, вагонның көтеру төбесінен төмен сырғып кетуіне жол бермейді. Көтеру төбесінде тізбек дөңгелектің айналасына оралып, содан кейін төменге қайта оралады; вагон ауырлық күші басымдық алып, төмен жылдамдық алғанға дейін үздіксіз тартылады. Осы кезде серіппелі тізбек пен артқа қарай сырғып кетуге қарсы иіттер өздігінен ажыратылады.
Интаминді кабельді көтеру
Интамин кабельді лифті – бұл лифт механизмі, ол алғаш рет Огайо штатының Сандуски қаласындағы Сидар-Пойнт саябағындағы «Millennium Force» аттракционында қолданылған. Осы типтегі лифт сондай-ақ «Kings Dominion» саябағының «Project 305», «Holiday Park» саябағының «Expedition GeForce», «Walibi Holland» саябағының «Goliath», «Djurs Sommerland» саябағының «Piraten» (Intamin компаниясының Еуропадағы жалғыз «Mega Lite» модельді тартылысы), «Tokyo Dome City» саябағының «Thunder Dolphin», «Hersheypark» саябағының «Skyrush», «Ferrari World» саябағындағы «Flying Aces» және «Cinecittà World» саябағындағы «Altair» аттракциондары үшін пайдаланылған. Қазіргі уақытта кабельді көтерілуге екі ғана ағаш дөңгелекті тартылыс қолданылады: «Six Flags Great Adventure» саябағындағы «El Toro» және «Everland» саябағындағы «T Express». Кабельді лифт рельстер арасындағы жеке арнада жоғары-төмен қозғалатын ұстағыш вагонына бекітілген кабельді пайдаланады. Кейбір аттракциондарда ұстағыш вагоны станцияға кіріп, пойыздың алдыңғы вагондарына ілігіп, оны көтерілу жотасына көтереді. Бұл үшін лифт жотасы станцияның тікелей алдында орналасуы керек. «El Toro» аттракционы станция мен кабельді лифт жотасы арасында бұрылыс енгізген алғашқы тартылыс және пойыз қозғалғанда ұстағыш вагонын іске қосқан бірінші (және қазірге дейін жалғыз) аттракцион болды. Пойыз ұстағыш вагонымен байланысқанда жылдамдығы артып, пойыз лифт жотасының үстіне жылдам тартылады. Кабель тізбекшенің қарағанда әлдеқайда жеңіл болғандықтан, кабельді лифттер тізбекшенің лифттерінен әлдеқайда жылдам. Сондай-ақ, кабельге тізбекшенің лифтіне қарағанда аз күтім қажет. Парк келушілері үшін тағы бір артықшылық – кабельді лифт өте тыныш, себебі негізгі жетектеуші винт лифт жотасының үстінде орналасқан, бұл жерде әдетте келушілерге қолжетімді аймақтардан қашықтау болады.
Фэрис дөңгелектері
Феррис дөңгелекті лифт – феррис дөңгелегінің айналмалы дөңгелек құрылымына негізделген лифт түрі. Premier Rides компаниясы жасаған бұл лифт алғашқыда Оңтүстік Каролина штатының Мюртель-Бич қаласындағы Freestyle Music Park саябағында жұмыс істеген "Round About" (бұрынғы Maximum RPM) атты аттракционда орналасқан. Кейін ол жазылып, Вьетнамдағы саябаққа көшірілді, бірақ ешқашан іске қосылмады және соңында қайтадан жазылды. Ол феррис дөңгелегі сияқты қозғалыс арқылы вагондарды жоғары көтереді. Вагондар содан кейін рельстің бойына жіберіледі.
Лифтпен көтеру
Лифт-лифт әдетте бір вагонмен немесе қысқа, екі вагондық пойызбен қолданылады. Көлік рельстің бір бөлігіне орналасады, содан кейін көлікпен бірге тік көтеріледі, бұл жолаушылар лифтінің жұмыс принципіне ұқсас. Осы жүйелердің көптеген түрлері бір шахта қолданады, ал қарсы жағындағы екінші рельс бөлігі қарсы салмақ ретінде жұмыс істейді. Шахта бір болғандықтан, екі рельс орта тұсында өтетін кезде рельс солға немесе оңға бұрылуы мүмкін. Қарсы салмақпен лифт жүйесін алғаш рет қолданған аттракцион – Лайтвотер Вэллидегі Batflyer. Осы аттракционды жобалаған инженерлер Caripro компаниясын құрған деп есептеледі, ол 1997-2001 жылдар аралығында тоғыз тік көтергішпен аспалы аттракциондарды салды. Europa Park-тағы Matterhorn Blitz аттракционы Mack Rides компаниясы бірінші болып бір шахтамен екі рельстік жүйені қолданды.
Қиындықпен дөңгелекті көтеру
Ырғақ дөңгелекті көтеру – екі дөңгелекті көлденең немесе тік орналастыратын көтеру механизмінің түрі. Олар көбінесе тежегіш жолдарда, көтерулерде, сақтауда және тағы да басқа қолданылады. Пойызда екі жағында, екі ырғақ дөңгелегінің жанасатын жерінде кішкентай тік жиек болады. Дөңгелектер пойызды ақырындап жоғары тартады, соның салдарынан ұшқыш сияқты дыбыс пайда болады. Дөңгелектер жиекке тығыз жабысқандықтан, кері домалауға қарсы жүйе қажет емес.
Телл-лифт/трил-лифт бөлімі
Тилт-лифт – бұл аттракциондарды көтерудің жаңа тәсілі. Тилт-лифт негізінен лифт принципінде жұмыс істейді, бірақ лифт 90 градусқа бұрылады, соның салдарынан пойыз тік тұрады, ал пойыздың алғы бөлігі жерге қарай бағытталған болады. Бұл дизайн әлі жасалмаған; осыған ұқсас механизм тек RollerCoaster Tycoon 3, Thrillville Off the Rails және Coaster Crazy видео ойындарында кездеседі. Дегенмен, осы лифттің еңкейту мүмкіндігін пайдаланатын аттракцион дизайндары бар. Әлемдегі алғашқы жұмыс істеп тұрған тилт-костер Тайваньдағы Лихпао саябағындағы Gravity Max болып табылады. Аттракционды Vekoma компаниясы салған. Бұл аттракционда, тізбектің көтерілісінен кейін, пойыз тректің көлденең бөлігінде тоқтатылады, содан кейін алға қарай еңкейіп тік бөлікке айналады, одан кейін гравитация күшімен үдетілетін тік құлдырау басталады. Қытайлық Golden Horse компаниясы бірнеше ресми емес көшірмелерін жасады, олардың әрқайсысы тік құлдыраудан азырақ және трек элементтері айтарлықтай өзгеше.
Қайта оралуға қарсы құрылғы
Роллеркостер пойзының лифт жолына көтерілгенде еститін таныс "клик-клак" дыбысы тізбектен туындамайды. Бұл шудың себебі – лифт жолдарында қолданылатын қауіпсіздік құрылғысы – артқа қарай қозғалуға қарсы құрылғы. Артқа қарай қозғалуға қарсы құрылғы – стандартты қауіпсіздік мүмкіндігі, әдетте, сызықты тісті механизм құрайтын, тісті металлдан жасалған үздіксіз бөліктен тұрады. Роллеркостер пойздары артқа қарай қозғалуға қарсы "тісті" бөліктерімен жабдықталған, олар пойыз лифт жолына көтерілгенде рельстегі артқа қарай қозғалуға қарсы құрылғының әр ойығына түсіп, тынығатын салмақты металл бөліктері. Осының нәтижесінде "клик" дыбысы пайда болады және пойыздың тек жоғары қарай қозғалуына мүмкіндік береді, егер қуат үзілсе немесе тізбек жыртылса, пойыздың төмен қарай домалап кетуіне тиімді түрде жол бермейді. Бұл мүмкіндік 1846 жылдан бастап Пенсильваниядағы Mauch Chunk Switchback темір жолында қолданылған ұқсас мүмкіндіктен алынған. Тұрақты бу машинасының күшімен теміржол вагондары екі көтерілген учаскеге тартылды, онда осы артқа қарай қозғалуға қарсы құрылғының екі ерте нұсқасы қолданылды. Қазіргі заманғы роллеркостер тұжырымы да бастапқыда осы теміржолдан шабыт алған.