Руна күнтізбегі: ежелгі скандинавиялық аспап, 19 жылдық ай циклы бойынша жасалған. Күн мен мерекелерді белгілеу үшін қолданылған. Тарихы 13 ғасырға дейін жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Айдың 19 жылдық метондық циклына негізделген мәңгілік күнтізбе.
Perpetual calendar based on the 19 year long Metonic cycle of the Moon
Руникалық күнтізбе (руналық таяқ немесе руналық альманах) – мәңгілік күнтізбе, оның түрлері Солтүстік Еуропада 19 ғасырға дейін қолданылған. Типик руникалық күнтізбе бір-бірінің үстіне орналасқан бірнеше символдар қатарынан тұрады. Солсұңқырлар, күн мен түн теңелу, мерекелер (оның ішінде христиандық мерекелер мен тойлар) сияқты ерекше күндер қосымша символдармен белгіленген. Руникалық күнтізбелер пергаментке жазылып немесе ағаш, сүйек немесе мүйізден жасалған таяқтарға қашалып жасалған. Ең көнесі және орта ғасырдан жеткен жалғыз мысалы – Швецияның Никопинг қаласынан табылған таяқ, ол 13 ғасырға жатсады деп саналады. Сақталған мыңдаған дананың көп бөлігі 16 және 17 ғасырларға жататын ағаш күнтізбелер. 18 ғасырда руникалық күнтізбелерге қызығушылық қайта оянды, ал 1800 жыл шамасындағы күнтізбелер мыс темекі қораптары түрінде жасалды. Күнтізбе 19 жылдық Метон циклына негізделген, ол Күн мен Айдың байланысын көрсетеді, бірақ күнтізбе тропикалық жылдың ұзақтығы немесе кезекті жылдардың болуы туралы білімді растамайды. Екі жылжымалы бөлігі әр жылдың басында қысқы күн тоғысынан кейінгі алғашқы жаңа айдан кейінгі алғашқы толық айды байқау арқылы реттеледі және орнатылады. Алғашқы толық ай Дистинг мерекесінің күнін де белгілейді, ол – ежелгі діндік той және «барлық шведтердің жиыны» деп аталатын жәрмеңке.
A Runic calendar (also Rune staff or Runic almanac) is a perpetual calendar, variants of which were used in Northern Europe until the 19th century. A typical runic calendar consisted of several horizontal lines of symbols, one above the other. Special days like solstices, equinoxes, and celebrations (including Christian holidays and feasts) were marked with additional lines of symbols. Runic calendars were written on parchment or carved onto staves of wood, bone, or horn. The oldest one known, and the only one from the Middle Ages, is a staff from Nyköping, Sweden, believed to date from the 13th century. Most of the several thousand which survive are wooden calendars dating from the 16th and the 17th centuries. During the 18th century, Runic calendars had a renaissance, and calendars dating from around 1800 were made in the form of brass tobacco boxes. The calendar is based on the 19 year long Metonic cycle, correlating the Sun and the Moon, but the calendar does not prove knowledge of the length of the tropical year or of the occurrence of leap years. The two sliding halves are aligned and set at the beginning of each year by observing the first full moon after the first new moon after the winter solstice. The first full moon also marked the date of Disting, a pagan feast and a fair day also known as Thing of all Swedes.
Примстав
Примстава – ежелгі норвегиялық күнтізбе таяғы. Олар руналардың орнына суреттермен өрнектелген. Суреттерде жылжымайтын діни мерекелер бейнеленген. Қазірге дейін сақталған ең көне примстава 1457 жылғы және ол Норвегия халық мұражайында (Norsk Folkemuseum) көрсетіліп тұр.
A primstav is the ancient Norwegian calendar stick. These were engraved with images instead of runes. The images depicted the different nonmoving religious holidays. The oldest primstav still in existence is from 1457 and is exhibited at Norsk Folkemuseum.
Қазіргі заманғы қолданысы
Эстондық этнос дінінің (Мауск) жақтастары 1978 жылдан бері жыл сайын рун күнтізбесін жариялап келеді. 1991 жылға дейін күнтізбе Кеңес үкіметі кезінде заңсыз samizdat ретінде шығарылды.
Adherents of the Estonian ethnic religion (Maausk) have published Runic calendars every year since 1978. Until 1991, the calendar was an illegal samizdat publication under the Soviet government.