1912 жылғы Фес шарты: Мароккодағы француз протекторатын құрған келісім. Француз билігі, султанның құқықтары, және тәуелсіздікке дейінгі кезең туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
1912 жылы Мароккодағы француз протекторатын құру туралы келісім
1912 treaty establishing a French protectorate over Morocco
Фес келісім-шарты (معاهدة فاس, ), ресми түрде Франция мен Марокко арасында 1912 жылғы 30 наурызда Шарф империясындағы француз протекторатын ұйымдастыру туралы жасалған келісім (Traité conclu entre la France et le Maroc le 30 mars 1912, pour l'organisation du protectorat français dans l'Empire chérifien), Марокко сұлтаны Абд әл-Хафид пен француз дипломаты Эжен Регнаульт [fr] 1912 жылғы 30 наурызда қол қойған келісім. Ол Мароккодағы француз протекторатын орнатып, 1956 жылғы 2 наурыздағы франко-марокколық бірлескен декларацияға дейін күшінде болды. Келісім Францияға солтанды ішкі қарсылықтан қорғау деген сылтаумен елдің белгілі бір бөліктерін басып алуға және солтан мен шарифтік үкіметтен тұратын тәуелсіз билік маскасын сақтай отырып, биліктің нақты бағын ұстауға құқық берді. Келісім шарттарына сәйкес, француздық Бас резидент сыртқы және ішкі істерде толық өкілеттіктерге ие болды және Марокконы шетелде көрсетуге қабілетті жалғыз адам болды. Дегенмен, Сұлтан Бас резиденттер ұсынған жарлықтарға (дахирлерге) қол қою құқығын сақтап қалды. Келісім туралы хабар Марокко халқына жеткен кезде, Фес интифадасында дереу және күшті қарсылық туды.
The Treaty of Fes (معاهدة فاس, ), officially the Treaty Concluded Between France and Morocco on 30 March 1912, for the Organization of the French Protectorate in the Sharifian Empire (Traité conclu entre la France et le Maroc le 30 mars 1912, pour l'organisation du protectorat français dans l'Empire chérifien), was a treaty signed by Sultan Abd al Hafid of Morocco under duress and French diplomat Eugène Regnault [fr] on 30 March 1912. It established the French protectorate in Morocco, and remained in effect until the Franco Moroccan Joint Declaration of 2 March 1956. The treaty gave France the right to occupy certain parts of the country with the pretext of protecting the Sultan from internal opposition, and to hold actual reins of power while preserving the mask of indirect rule consisted of the Sultan and the Sharifian government. Under the terms, the French Resident General held absolute powers in external as well as internal affairs, and was the only one capable of representing Morocco in foreign countries. The Sultan however, retained the right to sign the decrees (dahirs), which were submitted by the Resident Generals. When news of the treaty finally leaked to the Moroccan populace, it was met with immediate and violent backlash in the Intifada of Fes.
Контекст
Франко-марокко соғысындағы жеңілістен әлсіреген Марокко 1856 жылғы Англия-Марокко келісімшартына қол қойды, бұл Марокко мемлекетінің Махзен үшін маңызды табыс көзі болған кедендік түсімдерге монополиясын бұзды. Марокко-испан соғысы (1859–60) салдарынан жасалған Уад-Рас келісімшарты Марокконы Испанияға үлкен соғыс өтемақысын төлеу үшін ұлттық қорларынан асып түсетін британдық қарыз алуға мәжбүр етті, бұл Махзенді одан да үлкен қарызға батырып жіберді. Марокко 1903 жылдан 1907 жылға дейін ашаршылықты, сондай-ақ Эль Роги (Бу Хмара) мен Малай Ахмет әр Раисуни бастаған көтерілістерді бастан кешірді. Дегенмен, Фес келісімшарты 12 мамыр 1881 жылғы Бардо келісімшартының үлгісімен жасалды, ол Тунисті француз протекторатына айналдырып, бейдің билігін шектеді. Францияның Танжердегі толық өкілетті министрі Эжен Регно Фес келісімшартымен Париждегі ұзақ келіссөздерден кейін 24 наурызда Феске келді. 29 наурызда француз әскерімен қоршалып өткен келіссөздер, 27 қарашада Франция мен Испания арасында Марокко туралы жасалған келісім, Мароккода испан протекторатын орнатып берді. Келісім сонымен қатар испандық Риф тау-кен компаниясына Уисан тауының темір кендерін игеруге концессия берді және кендерді Мелильямен байланыстыратын темір жол салуға рұқсат берді.
Weakened by defeat in the Franco Moroccan War, Morocco signed the Anglo Moroccan Treaty of 1856, which broke the Moroccan state's monopoly on customs revenue, a vital source of income for the Makhzen. The Treaty of Wad Ras following the Hispano Moroccan War (1859–60) forced Morocco to take a massive British loan—larger than its national reserves—in order to pay off a massive war indemnity to Spain, putting the Makhzen further in debt. Morocco experienced a famine from 1903 to 1907, as well as insurrections led by El Rogui (Bou Hmara) and Mulai Ahmed er Raisuni. However, the Treaty of Fes was modelled after the Treaty of Bardo of 12 May 1881, which made Tunisia a French protectorate and severely limited the Bey's authority. Eugène Regnault, ministre plénipotentiaire of France in Tangier, arrived in Fes on 24 March after long meetings in Paris with the Treaty of Fes in his possession. The negotiations on 29 March, held with the French military surrounding the city,
The Treaty Between France and Spain Regarding Morocco, concluded on 27 November 1912, established the Spanish protectorate in Morocco. The treaty also granted the concession for exploitation of the iron mines of Mount Uixan to the Spanish Rif Mines Company, which was also given permission to build a railroad to connect the mines with Melilla.