Кіріспе

Батыс Сахара, бұрын Испандық Сахараның испандық колониясы болған, Марокко Корольдігі және Сагуя-эль-Хамра мен Рио-де-Ороны азат ету халықтық фронты (Полисарио фронты) деп аталатын тәуелсіздік қозғалысы тарапынан талас даулы аймақ болып табылады. Бұл қозғалыс Тифарити және Бир-Лехлуде орналасқан. Марокконың Батыс Сахараны аннексиялауы 1976 және 1979 жылдары екі кезеңде жүзеге асты және халықаралық құқық бойынша заңсыз деп есептеледі. Батыс Сахара Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) тарапынан деколонизацияланбаған аймақ ретінде тізімделген және осылайша өзін-өзі басқару құқығы жоқ аумақтар тізіміне енгізілген, онда Испания де-юре басқарушы мемлекет ретінде қарастырылады. Халықаралық құқық бойынша Батыс Сахара Марокконың заңды бөлігі болып табылмайды және әскери оккупацияның халықаралық заңдарымен басқарыла береді.

Өмірбаян

1975 жылғы Мадрид келісімдерінен бері Батыс Сахараның бір бөлігі Марокконың Оңтүстік провинциялары ретінде басқаруында. Тағы бір бөлігі, Азат етілген аумақтар, Сахара Араб Демократиялық Республикасы (САДР) ретінде Полисарио майданының басқаруында. Мавритания Рас-Нуадибу түбегінің батыс жартысын басқарады. 1991 жылдың қыркүйегінен бері БҰҰ бақылауымен атысты тоқтату режимі сақталуда. АҚШ пен Израильден басқа ешбір ел Марокконың Батыс Сахараны бір жақты аннексиялауын мойындаған жоқ; алайда, Ұлыбритания сияқты кейбір елдер Марокконың аймаққа де-факто бақылауын мойындады. Ұлыбритания Сыртқы істер және Ұлттар Достастығы министрлігі (FCO) Батыс Сахараның мәртебесін «белгісіз» деп қарастырады, бірақ аумақтың бөлінуіне және Полисарио бақылауындағы аумақтардың болуына сілтеме жасамауы, Марокконы бүкіл аумақты басқарушы билік ретінде жасырын қабылдауды білдіреді. Жалпы алғанда, бұл аннексия халықаралық қауымдастықта көптеген даулы аннексияларға қарағанда (мысалы, Ресейдің Қырымды аннексиялауы) аз назар аударды. Егемендік мәселесін шешу үшін БҰҰ Батыс Сахарадағы референдумды өткізуге арналған БҰҰ миссиясы (МИНУРСО) арқылы референдум өткізуге тырысып, Марокко Корольдігі мен Полисарио майданы арасында тікелей келіссөздер жүргізілуде. БҰҰ Марокконың да, САДР-дың да Батыс Сахарадағы егемендігін мойындамайды. Қазіргі уақытта Мароккодан көшіп келгендер Батыс Сахараның 500 мың тұрғынының үштен екісінен астам құрайды. Халықаралық құқық бойынша Марокконың өзінің азаматтарын басып алынған аумаққа көшіруі Төртінші Женева конвенциясының 49-бабын тікелей бұзады (мысалы, Израиль және Түркия қоныстанғандар).

Марокко Корольдігі

Марокко Корольдігінің 1963 жылдан бергі ресми ұстанымы – Батыс Сахараның барлығы Корольдіктің ажырамас бөлігі болып табылады. Марокко үкіметі Батыс Сахараны тек "Марокко Сахарасы", "Сахара облыстары" немесе "Оңтүстік облыстар" деп атайды. Марокко үкіметінің мәліметінше, 1958 жылы Марокко Азаттық Армиясы испан отаршыларымен күресіп, сол кездегі Испан Сахарасын азат етуге жақын болған. Полисарио жетекшілерінің көптеген әкелері Марокконың Оңтүстік Армиясының қатарындағы ардагерлер болған, мысалы, Полисарио жетекшісі Мұхаммед Абделазиздің әкесі. Бұл көзқарасқа Марокконың бірқатар бұрынғы Полисарио негізін қалаушылары мен жетекшілері қолдау білдіреді. Марокко Полисарио фронтын марокколық сепаратистік қозғалыс деп санайды, оның көптеген негізін қалаушы мүшелерінің марокколық тегіне байланысты. 2020 жылдың 22 қаңтарында Марокконың Өкілдер палатасы Батыс Сахара суларын Марокконың теңіз шекарасына қосуға бірауыздан дауыс берді.

Полисарио майданы мен Сахара Араб Демократиялық Республикасы

Алжирдің қолдауымен құрылған Полисарио майданының өзі және оның жақтастары оны Марокконың Батыс Сахараны бақылауына қарсы тұратын ұлттық азаттық қозғалысы деп сипаттайды, ал Марокко және Батыс Сахараға қатысты Марокконың талаптарын қолдайтындар оны сепаратистік ұйым деп санайды. Бұл қозғалыс елге испан және марокколық ықпалдың қарама-қайшылығынан көңілі қалған студенттердің бастамасы болды. Полисарионың бастапқы мақсаты – аймақтағы испан отаршылдығын тоқтату еді, бірақ олардың көршілері Марокко мен Мавритания аймақтың егемендігін басып алды, ал Полисарио өзін-өзі анықтау және тәуелсіздік құқығына ие екенін мәлімдеді. Полисарио марокколық және мавритандық күштермен партизандық соғыс жүргізді. Марокко Корольдік әуе күштерінің Сахара аумағындағы босқындар лагерлерін напалм мен ақ фосформен бомбалауына байланысты Сахара халқы Тиндуф босқындар лагеріне көшірілді. Полисарио майданы Батыс Сахара халқының өзін-өзі билеу құқығын анықтау үшін референдум өткізуге шақыруда. Сахаралық Араб Республикасы БҰҰ тарапынан мемлекет ретінде мойындалмаса да, Полисарио қақтығысқа тікелей қатысушы және 1979 жылдан бері Біріккен Ұлттар Ұйымы мойындаған Сахара халқының заңды өкілі саналады. Полисарио майданы Марокконың позициясы экономикалық мүдделерге (балық аулау, фосфат өндіру және мұнай қорының болу мүмкіндігі) және саяси себептерге (Мароккодағы патшаның және билеуші элитаның тұрақтылығы, Марокко армиясының көп бөлігінің Мароккода емес, Батыс Сахарада орналасуы) байланысты екенін айтады. Полисарио майданы 1976 жылғы 27 ақпанда Бир-Лехлуда (Батыс Сахара) Сахара Араб Демократиялық Республикасын жариялады.

Мавритания

Батыс Сахараға қатысты талаптар 1960 жылдан бері көбейіп, Мавритания президенті Моктар Ульд Дадда тарапынан одан әрі күшейтілді. Мавритания Мадрид келісімдеріне қол қоймас бұрын және соңғы испандық әскерлер кеткеннен кейін, 1975 жылдың соңында Мавритания армиясы Батыс Сахараның оңтүстік бөлігіне басып кірді, ал Марокко армиясы солтүстікте де осылай істеді. 1976 жылдың сәуір айында Мавритания мен Марокко елді үш бөлікке бөлді, оның оңтүстік бөлігі Мавританияға бұйырды және ол Тирис әл-Гарбия деп аталды. Мавритания Полисарио жасақтарына қарсы төрт жыл бойы соғыс жүргізіп, Нуакшотқа шабуылдар жасады, Зуэрат кенінің пойызына шабуылдар ұйымдастырды және Оулд Дадданы құлатқан төңкеріс жасады. Мавритания 1979 жылдың жазында Алжир келісіміне Polisario фронтымен қол қойғаннан кейін, Сахара халқының өзін-өзі анықтау құқығын мойындап, Батыс Сахараға кез келген талаптан бас тартып, соңғы рет қайтарылды. Марокко армиясы дереу бұрынғы Мавритания аумағын бақылауға алды. Мавритания 1984 жылдың 27 ақпанында Сахара Араб Демократиялық Республикасын мойындады.

Алжир

Алжир 1975 жылдан бері Батыс Сахараның толық тәуелсіздігін қолдап келеді, сол кезде испан әскері мен қоныс аударушылары аймақтан шығарылды. Араб лигасының ішінде осындай позицияны ұстанатын аз ғана елдің бірі – Алжир. Ол "Полисарио фронты" қозғалысына көмек көрсетті. Алжирдің рөлі Полисарио фронтына саяси және әскери қолдау көрсету арқылы белсенді болды. Алжир 1976 жылдың 6 наурызында Сахрави Араб Республикасын мойындады. Батыс Сахараның тәуелсіздік күресіне қатысуы Алжир мен Марокконың дипломатиялық қарым-қатынастарын уақытша тоқтатуға себеп болды, бұл қарым-қатынастар 1988 жылы жаңадан орнатылды.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

Батыс Сахара Біріккен Ұлттар Ұйымының өзін-өзі басқаруға жатпайтын аумақтар тізіміне енгізілген. БҰҰ 1988 жылдан бері қақтығысты өздік шешім арқылы реттеуге тырысып келеді. 1988 жылы Марокко Корольдігі мен Полисарио фронты БҰҰ-ның қолдауымен Батыс Сахара халқына тәуелсіздік таңдауға немесе Мароккомен бірігуге мүмкіндік беретін референдум арқылы дауды шешуге келісті. 1991 жылы тараптар келесі жылы референдум өткізу шартымен Елдестіру жоспарына келісім берді, бірақ сайлаушылардың құқықтық мәртебесіне қатысты даулар туындағандықтан дауыс беру өткізілмеді. Келесі жылдары БҰҰ Марокко мен Полисарио фронты арасындағы келіссөздерді жандандыруға ұсыныс жасады, бұл 2007-2008 жылдары Манхасет келіссөздерімен аяқталды. 2020 жылға дейін МИНУРСО мандаты 47 рет ұзартылды және ол елдегі қызметін жалғастыруда, бірақ референдум ұйымдастыру арқылы өзінің міндетін толық орындамады.

Басқа мемлекеттердің позициялары

Кейбір мемлекеттер "Сахара халқының өзін-өзі анықтау құқығын" қолдайды, соның ішінде Марокконың егемендігі аясында автономия мүмкіндігі де бар. Кейбір мемлекеттер өз пікірлерін жиі өзгертіп отырады немесе Марокко мен Полисарио майданы/САДР-ға (Мысыр, Италия, Лесото, Ресей, Руанда, Йемен және т.б.) қолдау білдірген жарияламалар жасады. "Өзін-өзі анықтау құқығын" қолдайтын кейбір мемлекеттер қазіргі уақытта Сахрави Араб Демократиялық Республикасын мойындайды. САДР-мен дипломатиялық қатынастарын үзіп немесе оны мойындауын кері алып, Марокконың талаптарын қолдайтынын жариялаған мемлекеттердің бәрі де жоқ. Біріккен Ұлттар Ұйымының мүше мемлекеттерінің басым көпшілігі ешқандай ұстаным білдірген жоқ.