Мавритания тарихы және халқының шығу тегі

Кіріспе

Мавританияның бұрынғы тұрғындары мен аумағы

Мавританияның алғашқы тұрғындары – бафур тайпасы, болжам бойынша манде этносының өкілдері. Олар Атлант мұхитының жағалауындағы қазіргі арабия тілінде сөйлейтін, шағын әлеуметтік топ – имрагендермен ("балықшылар") байланысты. Классикалық дәуірде Мавритания аумағы Ливияның географиялық білімінің шегінде болған. Берберлердің қоныс аударуы шамамен 3 ғасырдан басталды. Мавритания атауын ежелгі бербер патшалығынан және кейіннен Рим провинциясы Мавретаниядан алған, демек, түпкілікті түрде маври халқынан шыққан. Бірақ, тарихи Мавритания мен қазіргі Мавритания аумақтары үлкен айырмашылыққа ие, өйткені тарихи Мавритания қазіргі Мавританиядан солтүстікке қарай орналасқан. Мавританияға алғашқы араб мұсылмандары – Омейя әулетінің өкілдері келді. Исламдық жаулау кезінде олар Мавританияға шабуыл жасап, 7 ғасырдың соңына қарай аймақта бекінді. Мавританиядағы көптеген бербер тайпалары арабтардың келуінен қашып, Малидегі Гао аймағына көшті. 19 ғасырдағы еуропалық отаршылдық державалар Мавританияға көп қызығушылық танытпады. Француз Республикасының басты мүддесі стратегиялық себептерге байланысты болды – Солтүстік және Батыс Африкадағы өзінің иеліктері арасындағы байланыс. Сөйтіп, 1904 жылы Мавритания Француз Батыс Африкасының құрамына кірді. Бірақ, отаршылдық билік көбінесе жағалау және Сахара сауда жолдарымен шектелді. 1955 жылға дейін Француз Батыс Африкасының құрамындағы кейбір аумақтар еуропалық билікке бағынбаған. 1960 жылы Мавритания Ислам Республикасы Франциядан тәуелсіздік алды. 1976 жылы Испанияның бұрынғы Батыс Сахара аумағы үшін болған қақтығыс Мавританияның ішінара аннексиясына әкелді, бірақ 1979 жылы ол Марокконың пайдасына қайтарылды. Ұзақ жылдар бойы президенттік қызмет атқарған Мауя Ульд Сид Ахмет Тая 2005 жылы әскери төңкеріс салдарынан құлатты, ал оның орнына Әділет және демократия үшін әскери кеңес келді. 2006 жылы жаңа конституция қабылданды. 2007 жылғы шешілмейтін сайлаулар 2008 жылы тағы бір төңкеріске әкелді. 2005 жылғы төңкерістің жетекшісі Мохамед Ульд Абдель Азиз 2009 жылы президент болып сайланды. Он жылдық президенттік биліктен кейін, 2019 жылғы Мавритания президенттік сайлауында Мохамед Ульд Газуанидің жеңісі елдің тәуелсіздік алғаннан бергі алғашқы бейбіт билік алмасуы ретінде ұсынылды.

The original inhabitants of Mauritania were the Bafour, presumably a Mande ethnic group, connected to the contemporary Arabized minor social group of Imraguen ("fishermen") on the Atlantic coast. The territory of Mauritania was on the fringe of geographical knowledge of Libya in classical antiquity. Berber immigration took place from about the 3rd century. Mauritania takes its name from the ancient Berber kingdom and later Roman province of Mauretania, and thus ultimately from the Mauri people, even though the respective territories do not overlap, historical Mauritania being considerably further north than modern Mauritania. The Umayyads were the first Arab Muslims to enter Mauritania. During the Islamic conquests, they made incursions into Mauritania and were present in the region by the end of the 7th century. Many Berber tribes in Mauritania fled the arrival of the Arabs to the Gao region in Mali. The European colonial powers of the 19th century had little interest in Mauritania. The French Republic was mostly interested in the territory for strategic reason, as a connection between their possessions in North and in West Africa. Mauritania thus became part of French West Africa in 1904, but colonial control was mostly limited to the coast and the Saharan trade routes, and there were territories nominally within French West Africa which were not reached by European control as late as 1955. In 1960, the Islamic Republic of Mauritania became Independent of France. The conflict over the former Spanish territory of Western Sahara in 1976 resulted in partial annexation by Mauritania, withdrawn in favour of Morocco in 1979. The long serving President Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya was ousted by the military of Mauritania and replaced by the Military Council for Justice and Democracy in a coup d'état in 2005. A new constitution was passed in 2006. An indecisive election in 2007 triggered another coup in 2008. A leader of the 2005 coup, Mohamed Ould Abdel Aziz, was elected president in 2009. After his ten year presidency, Mohamed Ould Ghazouani's victory in the 2019 Mauritanian presidential election was presented as having been the country's first peaceful transition of power since independence.

Ерте тарих

Сахара өзінде тұратын халықтарды бөлмей, байланыстырып, көші-қон мен жаулап алудың жолы болды. Атлантика жағалауының жанында, шөлдің батыс шетінде орналасқан Мавритания, осы көшіп-қоншылар мен жаулап алушылардың көптеген толқындарын қабылдап, күрделі қоғамына сіңірді. Қазіргі Мавритания классикалық дәуірде құрғақ саванна болған, онда Фаррузи және Перосси (және Нигер өзені маңындағы Нигрита) сияқты тәуелсіз тайпалар шөлейттенудің күшеюіне қарсы жартылай көшпелі өмір салған. Римдіктер бұл аймақты зерттеп, Св. Паулинмен бірге Адрарға жеткен болуы мүмкін. Тичит маңындағы Акжут пен Тамкаркартта римдік сауданың іздері (монеталар, фибулалар) табылды. Берберлер 3-шы ғасырдан бастап Мавританияға оңтүстікке қарай көшіп келді, содан кейін 7-шы ғасырдың соңында арабтар Мавританияның алғашқы тұрғындарын бағындырып, сіңістірді. 8-ден 15-ғасырға дейін Батыс Суданның Гана, Мали және Сонгхай сияқты қара патшалықтары өздерінің саяси мәдениетін оңтүстіктен әкелді. Мавритания қоғамындағы әртүрлі топтардың жікке бөлінуі әрқашан Мавританияның біртүтастығын дамытуға кедері келтірді. Санхаджа конфедерациясы (8-10-ғасырлардағы өркендеу кезеңінде) де, Альморавид империясы (11-12-ғасырларда) да ішкі соғыстардан әлсіреп, Гана және Альмохад империяларының басып кіруіне ұшырады. Мавританиядағы көптеген бербер тайпалары арабтардың Малидегі Гао аймағына келуінен қашып кетті. 11-шы ғасырға қарай ислам діні Сенегал өзеніне жетті. 11-шы ғасырдың басында қазіргі Мавритания аумағындағы шөлді аймақтардағы бірнеше көшпелі бербер конфедерациялары бірігіп Альморавид қозғалысын құрды. Олар солтүстік және оңтүстікке қарай кеңейіп, Сахарадан Еуропаның Иберия түбегіне дейін созылған маңызды империя құрды. Дегенмен, Альморавидтердің Сахарадағы мұрасы олардың солтүстіктегі келесі әрекеттерінен гөрі нашар жазылған және түсінікті. Араб деректерінде Альморавидтердің алғашқы басшыларының бірі Әбу Бәкірдің Марракешті қалдырғаннан кейін Азуггині өзінің базасы етіп алғаны, ал Юсуф ибн Ташфин бақылауындағы солтүстік Альморавидтерді қалдырғаны жазылған. Араб деректеріне сәйкес, ол 1076 жылы Альморавидтерді оңтүстікке қарай алып барып, ежелгі және кең Гана империясын жаулап алды. 15-шы ғасырдан 19-шы ғасырға дейін Мавританиямен еуропалық байланыс араб қышқылының саудасымен басылған. Еуропалық державалар арасындағы бәсекелестік араб-бербер халқына тәуелсіздігін сақтауға және кейіннен Франциядан жыл сайынғы төлемдерді алуға мүмкіндік берді, Францияның Сенегал өзені мен Мавритания жағалауындағы егемендігі 1815 жылы Вена конгресінде мойындалды. Сенегал жағалауы мен Сенегал өзенінен тыс жерлерге ену 19-шы ғасырдың ортасында Сенегал губернаторы Луи Файдербе кезінде басталса да, елдің толық жаулауы немесе "бейбіттендірілуі" 1900 жылға дейін басталған жоқ. Еуропалық байланыс ел тарихында кеш басталғандықтан, дәстүрлі әлеуметтік құрылым қазіргі заманға дейін аз өзгеріске ұшырады. Дегенмен, Мавритания 1960 жылдың 28 қарашасында тәуелсіздігін жариялаған кезде оның саяси және экономикалық даму деңгейі ең жақсы жағдайда бастапқы болды. Мавритания наразылық білдіру үшін Рабатпен қарым-қатынасын үзді, бірақ кейіннен қарым-қатынас қалпына келтірілді. Ішкі саясатта Олд Хайдалла ақ мордвалар мен қара мордвалар арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға тырысты, сондай-ақ ел тарихында алғаш рет құлдықты ресми түрде тыйым салды, бірақ ол бұрынғы режимдердің сектанттық және кемсітушілік саясатынан түбегейлі үзілуді жүзеге асырмады. Азаматтық билікті қалпына келтіру әрекеті Марокконың қолдауымен жасалған төңкеріс әрекеті режимін құлатуға жақын болғаннан кейін тоқтатылды; шетелдік қолдау тапқан жоспарлар Парсы шығанағы елдері мен Ливияны да қамтыды, ал ел бірнеше рет Мароккодан әскери қатерге тап болды. Хайдалланың саяси және әлеуметтік реформалар бағдарламасы тұрақсыздық, режимнің тиімсіздігі және әскери мекемелер ішіндегі төңкеріс әрекеттері мен интригалардың көптігінен бұзылды, CMSN төрағасы басқа хунта офицерлерін биліктен шығарып, тоталитарлық режимге айналды және өз лауазымына қауіп төндіру үшін билік иерархиясын жиі қайта құру арқылы наразылық тудырды. 1984 жылдың 12 желтоқсанында Мауа Ульд Сид Ахмет Тая Хайдалланы биліктен алып тастап, өзін CMSN төрағасы деп жариялады. Бұрынғы басшылар сияқты, ол демократияға жылдам көшуге уәде берді, бірақ осы уәделерді орындамады.

The Sahara has linked rather than divided the peoples who inhabit it and has served as an avenue for migration and conquest. Mauritania, lying next to the Atlantic coast at the western edge of the desert, received and assimilated into its complex society many waves of these migrants and conquerors. What is now Mauritania was a dry savanna area during classical antiquity, where independent tribes like the Pharusii and the Perorsi (and the Nigritae near the Niger river) lived a semi nomadic lifestyle facing growing desertification. The Romans explored toward this area and probably reached, with Suetonius Paulinus, the area of Adrar. There is evidence (coins, fibulas) of Roman commerce in Akjoujt and Tamkartkart near Tichit. Berbers moved south to Mauritania beginning in the 3rd century, followed by Arabs in the late 7th century, subjugating and assimilating Mauritania's original inhabitants. From the 8th through the 15th century, black kingdoms of the western Sudan, such as Ghana, Mali, and Songhai, brought their political culture from the south. The divisive tendencies of the various groups within Mauritanian society have always worked against the development of Mauritanian unity. Both the Sanhadja Confederation, at its height from the 8th to the 10th century, and the Almoravid Empire, from the 11th to the 12th century, were weakened by internecine warfare, and both succumbed to further invasions from the Ghana Empire and the Almohad Empire, respectively. Many Berber tribes in Mauritania fled the arrival of the Arabs to the Gao region in Mali. By the 11th century, Islamization had reached the region around the Senegal River. In the 11th century, several nomadic Berber confederations in the desert regions overlapping present day Mauritania joined together to form the Almoravid movement. They expanded north and south, spawning an important empire that stretched from the Sahara to the Iberian Peninsula in Europe. However, the legacy of the southern Almoravids in the Sahara is less well documented and understood than their subsequent operations in the north. Arabic sources record that Abu Bakr, one of the early leaders of the Almoravids, made Azuggi his base after he left Marrakesh and the northern Almoravids under the control of Yusuf Ibn Tashfin. According to Arabic sources, he also led the Almoravids further south to conquer the ancient and extensive Ghana Empire around 1076,

From the 15th to the 19th century, European contact with Mauritania was dominated by the trade for gum arabic. Rivalries among European powers enabled the Arab Berber population to maintain their independence and later to exact annual payments from France, whose sovereignty over the Senegal River and the Mauritanian coast was recognized by the Congress of Vienna in 1815. Although penetration beyond the coast and the Senegal River began in earnest under Louis Faidherbe, governor of Senegal in the mid 19th century, European conquest or "pacification" of the entire country did not begin until 1900. Because extensive European contact began so late in the country's history, the traditional social structure carried over into modern times with little change. Nevertheless, when Mauritania declared its independence on 28 November 1960, its level of political as well as economic development was, at best, embryonic. Mauritania broke off relations with Rabat in protest, although ties were later restored. In interior policy, Ould Haidallah sought to improve relations between White Moors and Black Moors, among other things officially decreeing the ban of slavery for the first time in the country's history, but he neither tried nor achieved a radical break with the sectarian and discriminating policies of previous regimes. An attempt to reinstate civilian rule was abandoned after the above mentioned Moroccan sponsored coup attempt nearly brought down the regime; foreign backed plots also involved Persian Gulf countries and Libya, and the country several times appeared to be under military threat from Morocco. With Ould Haidallah's ambitious political and social reform program undone by continuing instability, regime inefficiency and a plethora of coup attempts and intrigues from within the military establishment, the CMSN Chairman turned increasingly autocratic, excluding other junta officers from power, and provoking discontent by frequently reshuffling the power hierarchy to prevent threats to his position. On December 12, 1984, Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya deposed Haidallah and declared himself Chairman of the CMSN. Like other rulers before him, he promised a swift transfer to democracy, but then made little of these promises.

1984 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Мавритания қоғамының қара немесе араб ретінде қарама-қайшы көзқарастары арасындағы келіспеушілік 1989 жылдың сәуірінде ("1989 жылғы оқиғалар") болған қауымаралық зорлық-зомбылық кезінде қайтадан көтерілді, ол кезде Мавритания мен Сенегал арасындағы шекаралық дау екі қауым арасындағы зорлық-зомбылыққа ұласты. Он мыңдаған қара нәсілді мавританиялықтар елден қашып кетті немесе қуылды, ал көптеген адамдар Сенегалда босқындар ретінде қалды. Осы жерде FLAM қара мавританиялық қозғалысы да орналасқан. Шиеленіс содан бері басылса да, араб-африкалық нәсілдік шиеленіс бүгінгі саяси диалогтың маңызды бөлігі болып табылады. Елде қара нәсілді азшылық пен үстемдік құратын маври (араб-бербер) халқы арасындағы этникалық шиеленістер жалғасуда. Дегенмен, екі топтың да көпшілігі көп түрлілігі бар, плюралдық қоғамды құруға ұмтылады. Оппозициялық партиялар заңдастырылды және 1991 жылы ресми әскери билікті тоқтатқан жаңа Конституция бекітілді. Алайда, Оулд Таяның сайлаудағы жеңісі оппозициялық топтар мен кейбір сыртқы бақылаушылар тарапынан алаяқтық деп танылды. 1998 жылы Мавритания Израильді мойындаған үшінші араб елі болды. 2001 жылы сайлауда сайлау алаяқтықтарына қарсы күшейтілген шаралар енгізілді, бірақ оппозициялық кандидат (және бұрынғы көшбасшы) Мохамед Хуна Ульд Хайдалла сайлау күніне дейін төңкеріс жоспарлаған деген айыппен тұтқындалды, сол күні босатылып, сайлаудан кейін қайта тұтқындалды. XXI ғасырдың басында режимнің исламшы қарсыластары бастаған әскери төңкерістер мен тәртіпсіздіктер орын алды, ал Тая режимінің қатаң жазалау шаралары адам құқықтары жөніндегі ұйымдар тарапынан сынға ілікті. 2003 жылдың 8 маусымында президент Мауа Ульд Сид Ахмет Тая Ислам көшбасшыларын тұтқындағандықтан наразы болған күштердің жеңіліссіз төңкеріс әрекеті жасалды. Төңкеріс екі күндік қақтығыстан кейін, Таяға қолдау білдірген әскери күштер ауылдан келгеннен кейін тоқтатылды. Төңкерістен кейін бірқатар үкімет шенеуніктері, соның ішінде Жоғарғы Сот төрағасы Махфуд Ульд Лемработ және Әйелдер істері жөніндегі мемлекеттік хатшы Минтата Минт Хедейд тұтқындалды. Төңкеріс жетекшісі Салех Оулд Ханена, Таяның Израиль саясатына қарсылық көрсеткені үшін жұмыстан шығарылған бұрынғы армия майоры, төңкеріс кезінде тұтқындалған жоқ, сондай-ақ қаза тапқан да жоқ, ол бастапқыда тұтқындалудан қашып құтылды. (Бұл төңкеріс теориясы туралы BBC мақаласын қараңыз.) 2005 жылдың 3 тамызында Мавритания әскери күштері, оның ішінде президенттік күзет (BASEP) мүшелері, астана Нуакшоттың маңызды нысандарын басып алып, президент Мауа Ульд Сид Ахмет Таяға қарсы төңкеріс жасады, ол Сауд Арабиясының королі Фахдтың жерлеу рәсіміне қатысу үшін елден тыс болған еді. Офицерлер келесі мәлімдемені жасады: Ұлттық қарулы күштер мен қауіпсіздік күштері біздің халқымыз соңғы жылдары басынан өткерген қысымшылық әрекеттерге бір ауыздан тоқтату туралы шешім қабылдады. (BBC) Тая елге қайтып оралған жоқ және әлі күнге дейін елден шығарылған күйінде. Жаңа хунта өзін "Әскери Кеңес, Әділдік және Демократия" деп атады, демократия мен заң үстемдігін жариялады. Полковник Оулд Мохамед Валл ертеден-ақ көшбасшы болып шықты. Диссиденттер босатылып, саяси ахуал жеңілдеді. 2006 жылдың маусым айында жаңа Конституция бекітілді. 2007 жылдың наурызында сайлаулар өткізілді, Сиди Ульд Шейх Абдуллахи президент болып сайланды, ал Валл орнынан кетті. 2008 жылдың 6 тамызында Мавритания президентінің өкілі Абдулайе Мамадуба президент Сиди Ульд Шейх Абдаллахи, премьер-министр Яхья Ульд Ахмет Эль Вагеф және ішкі істер министрі Мавританияның жоғары әскери шенеуніктері, белгісіз әскерлер мен генералдар тобы тұтқындалды және Нуакшоттағы президент сарайында үй қамауында ұсталды. Абдаллахидің қызы Амаль Минт Шейх Абдаллахи сәтті және қансыз төңкеріс кезінде: "БАСЕП (президенттік қауіпсіздік батальоны) күзетшілері біздің үйге келіп, әкемді алып кетті", - деді. Төңкеріс жасаушылар Мавританияның жоғары тұрған қауіпсіздік күштері, соның ішінде генерал Мұхаммед Ульд Абд Аль Азиз, генерал Мұхаммед Ульд Аль Газвани, генерал Филипп Свикри және бригадир генерал (Акид) Ахмет Ульд Бакри. Мавритания заң шығарушысы Мохаммед Аль Мухтар "елдің көпшілігі билікті басып алуды қолдап отырғанын, үкімет "авторитарлық режим" екенін және президент "парламенттегі көпшілікті шетке қалдырғанын" мәлімдеді. 2019 жылдың тамызында бұрынғы генерал Мохамед Ульд Газуани Мавританияның 1960 жылы Франциядан тәуелсіздік алғаннан бергі онінші президенті болып ант берді. Оның ізашары Мохамед Ульд Абдель Азиз 10 жыл бойы елді басқарды. Үкіметтік партия "Республика үшін одақ" (UPR) Азиз тарапынан 2009 жылы құрылған. 2023 жылдың желтоқсанында бұрынғы президент Мохамед Ульд Абдель Азиз жемқорлық үшін 5 жылға бас бостандығынан айырылды.

The discord between conflicting visions of Mauritanian society as either black or Arab, again rose to the surface during the inter communal violence that broke out in April 1989 (the "1989 Events"), when a Mauritania–Senegal border dispute escalated into violence between the two communities. Tens of thousands of black Mauritanians fled or were expelled from the country, and many remain in Senegal as refugees. This is also where the black Mauritanian movement FLAM is based. Although tension has since subsided, the Arab African racial tension remains an important feature of the political dialog today. The country continues to experience ethnic tensions between its black minority population and the dominant Mauri (Arab–Berber) populace. A significant number from both groups, however, seek a more diverse, pluralistic society. Opposition parties were legalized, and a new Constitution approved in 1991 which put an end to formal military rule. However, Ould Taya's election wins were dismissed as fraudulent by both opposition groups and some external observers. In 1998, Mauritania became the third Arab country to recognize Israel, despite strong internal opposition. In 2001, elections incorporated more safeguards against voter fraud, but opposition candidate (and former leader) Mohamed Khouna Ould Haidallah was nevertheless arrested prior to election day on charges of planning a coup, released the same day and rearrested after the election. Attempted military coups and unrest instigated by Islamist opponents of the regime marred the early years of the 21st century, and the Taya regime's heavy handed crackdowns were criticized by human rights groups. On June 8, 2003, a failed coup attempt was made against President Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya by forces unhappy with his imprisonment of Islamic leaders in the wake of the United States led invasion of Iraq and his establishment of full diplomatic relations with Israel. The coup was suppressed after two days of heavy fighting in the capital when pro Taya military forces arrived from the countryside. A number of Government officials were detained after the coup including the head of the Supreme Court, Mahfoud Ould Lemrabott, and the Secretary of State for Women's Affairs, Mintata Mint Hedeid. The coup leader, Saleh Ould Hanenna, a former Army major sacked for opposing Taya's pro Israel policies, was not captured or killed during the coup, he initially escaped capture. (See this BBC article on theories behind the coup.) On August 3, 2005, the Mauritanian military, including members of the Presidential guard (BASEP), seized control of key points in the capital of Nouakchott, performing a coup against the Government of President Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya who was out of the country attending the funeral of Saudi King Fahd. The officers released the following statement:

The national armed forces and security forces have unanimously decided to put a definitive end to the oppressive activities of the defunct authority, which our people have suffered from during the past years. (BBC)

Taya was never able to return to the country and remains in exile. The new junta called itself the Military Council for Justice and Democracy, and democracy and rule of law. Col. Ely Ould Mohamed Vall emerged as leader at an early stage. Dissidents were released, and the political climate relaxed. A new constitution was approved in June 2006. Elections were held in March 2007, Sidi Ould Cheikh Abdallahi was elected president and Vall stood down. On August 6, 2008, Mauritania's presidential spokesman Abdoulaye Mamadouba said President Sidi Ould Cheikh Abdallahi, Prime Minister Yahya Ould Ahmed El Waghef and the Interior minister were arrested by renegade Senior Mauritanian army officers, unknown troops and a group of generals and were held under house arrest at the Presidential palace in Nouakchott. In the apparently successful and bloodless coup d'état, Abdallahi's daughter, Amal Mint Cheikh Abdallahi said: "The security agents of the BASEP (Presidential Security Battalion) came to our home and took away my father." The coup plotters are top fired Mauritania's security forces, which include General Muhammad Ould 'Abd Al 'Aziz, General Muhammad Ould Al Ghazwani, General Philippe Swikri, and Brigadier General (Aqid) Ahmed Ould Bakri. Mauritanian lawmaker, Mohammed Al Mukhtar, announced that "many of the country's people were supporting the takeover attempt and the government is "an authoritarian regime" and that the president had "marginalized the majority in parliament." In August 2019, former general Mohamed Ould Ghazouani was sworn in as Mauritania’s tenth president since its independence from France in 1960. His predecessor Mohamed Ould Abdel Aziz ruled the country for 10 years. The ruling party Union for the Republic (UPR) was founded by Aziz in 2009. In December 2023, former president Mohamed Ould Abdel Aziz was sentenced to 5 years in prison for corruption.