Кіріспе

Чатэм (/tʃæˈtəm/) – Канаданың Нью-Брансуик провинциясындағы Мирамичи қаласындағы қалалық аудан. 1995 жылы муниципалитеттер бірігуге дейін Чатэм Нортумберленд округіне қарасты, Мирамичи өзенінің оңтүстік жағалауында, Дугластаун қаласының қарсы жағында орналасқан жеке қала болды. Біріккеннен кейін оны кейде Мирамичидің шығыс бөлігі деп атайды.

Географияның тарихқа әсері

Чатэмде Мирамичи өзені өте кең, суы тұзды және толқындармен. Қаладан төмен қарай өзен кең сағаға айналады, онда Мирамичи өзені біртіндеп Мирамичи шығанағына айналады. Шығысқа қарай орналасқандықтан, ежелгі заманда Британ аралдарынан келген кемелерге Белль-Айл боғазы арқылы және Сент-Лоуренс шығанағымен өту оңай болды. Бұл Квебек қаласы мен Нью-Брансуиктің Сент-Джон қалаларына қарағанда қолжетімді және қауіпсіз болды. Колониялық дәуірде айналасындағы жерлер тығыз орманды болды, шығыс ақ қарағайлары кеме мачталары үшін ерекше бағаланды. Өзен балыққа толы болды, ең бағалысы – Атлантикалық лосось. Орманда көптеген аңдар кездесті, ал жидектер құнды қосымша тамақ болды. Шотландиядан келген иммигранттар бұл жерді өте таныс деп тапты. Мирамичидегі тау жыныстары Шотландиядағыларға ұқсас, континенттік қозғалыс оларды бөліп тұрғанға дейін бір құрылымның бөлігі болған. Теңіз құстары мен балықтар көбінесе бірдей немесе ұқсас болды. Атлантикалық лосось, шағала және қарапайым терн екі аймақта да кездесті. Шотландтарда ағаш кесу, балық аулау, егін шаруашылығы және кеме жасау технологиясы мен білімі болды. Ирландиялық иммигранттар осындай дағдылар әкелмеді, өйткені олардың орманды жерлері бұрыннан кесілген және олар мұндай дамыған балық шаруашылығына ие болған жоқ. Олар көршілерінен дағдыларды үйренді. Қалалық ағылшын иммигранттарының мұндай дағдылары болмады, ал шаруалар ылғалды климатқа үйренгендіктен, олар басқа жерлерге қоныстанды. Чатэмде өзен жағалаулары төмен, бірақ су тасқынына ұшырамайды, сондықтан кемежайлар салуға өте қолайлы. Жағалауға жақын терең арнаның арқасында колониялық дәуірдегі ең үлкен кемелер де кемежайларға жақындап келді. Жағалаудан алшақтаған сайын жер біртіндеп бірнеше жүз метрге көтеріледі. Топырақ құмды және сәл қышқыл болса да, картоп, түбірлі дақылдар мен алма ағаштарына қолайлы жағдай жасайды. Осының барлығы Чатхэмді ағаш кесу және балық аулау үшін өте қолайлы орынға айналдырды.

Бап-бақыры

Чатэм өркендеген шағында (1880–1919) кең көлемді кемежайлар, целлюлоза фабрикасы, үш ірі пилорама, балық өңдеу зауыты, кіші кемелерді жөндеу алаңы бар ірі құю/кеме жасау зауыты, қару-жарақ қоймасы, бірнеше ірі қонақүйлер; католик ауруханасы (Hotel Dieu) және оған қосымша еміру үйі, сондай-ақ медбикелерді даярлайтын мектеп, барлығы Сент-Джозефтің діни қызметкерлерінің басқаруында болды; үш орта мектеп, католик гуманитарлық колледжі, округтік кедейлер үйі (Аудандық үй), ат жарыс жолы, жабық мұз айдыны, гольф клубы, ауыл шаруашылығы көрмесіне арналған жайлар және бірнеше танымал шіркеулер болды. Англикан шіркеуі мен пасторлық үй ағаштан салынған әдемі ғимараттар еді. 1960 жылы шіркеу өртеніп кетті, бірақ пасторлық үй сақталып, 1974 жылға дейін пайдаланылды. Қала айналасындағы, әсіресе шығанақтың төменгі бөлігіндегі аймақтар үшін қызмет көрсету және сауда орталығы болып табылды. Студенттер католик ұлдар мен қыздар мектептерінде және қаладағы католик колледжінде жатақханада тұрды. 1880–1960 жылдар аралығында католик шіркеуі Чатэмдегі маңызды жұмыс берушілердің бірі болды, әсіресе диірмендер жабыла бастағаннан кейін бұл айқын болды. Нью-Брансуик электр қуаты комиссиясы 1948 жылы Чатэмде жылуды пайдаланатын электр стансасын ашты. Ол 12 500 киловатт-сағат қуат өндірді және бірнеше жыл бойы жұмыс істеді, жаңа жұмыс орындарын құрды. 1967 жылға дейін паром Чатэмде Мирамичи өзенінен жүргізіліп келді, тек қыс айларында тоңған кезде тоқтатылды. Жүз жылдық көпір ашылғаннан кейін паромның қажеті болмады.

Католиктік діни орталық

Қаланың басым бөлігін үлкен католик шіркеуі – Киелі Михаил базиликасы алып жатыр. Бұл неоготикалық стильдегі ғимарат бұрын собор болып саналған. Оның қасында, сол стильде, бұрынғы епископтың резиденциясы орналасқан, қазір ол монастырь. 1860 жылдан 1938 жылға дейін Чатем Нью-Брансуик провинциясының солтүстік бөлігін қамтитын ірі католик епархиясының орталығы болды. 1938 жылы Чатем епархиясы Батурст қаласына (Нью-Брансуик) көшірілді. Сол кездегі епископ – епископ Чейсон болатын. Жергілікті әңгімелерге сүйенсек, көшіру түн ортасында жасалған, себебі жергілікті тұрғындар бұл туралы білмеуі керек еді. Чатемнен Батурстқа епархиялық орын ауысқаннан кейін, жергілікті тұрғындар шіркеуді Батурст епархиясынан шығару туралы петиция жасады. Олар Нью-Брансуик провинциясының Сент-Джон епархиясының құрамына кіргісі келді. Чатем епархиясының шеңбері әлі де оны Батурст емес, Сент-Джон епархиясының бөлігі ретінде көрсетеді. Католик діни ордені – Қасиетті Жозефтің діни қызметкерлері Hotel Dieu және қарттар үйін, сондай-ақ үлкен бастауыш және орта мектепті (St. Michael's Academy) құрды. 2005 жылға дейін монахтар бар болғанымен, олардың саны айтарлықтай азайды. Базилиандық әкелер шағын гуманитарлық колледжді басқарды, кейіннен оны епархия иеленді. Ол қазір Фредериктонда орналасқан Сент-Томас университетіне айналды. Сент-Томас университетінің Чатемде өткен соңғы бітіру салтанаты 1964 жылдың мамыр айында болды.

Этникалық және діни құрамы

Тарихи тұрғыдан алғанда, Чатем көбінесе католиктердің көпшілік тұратын қаласы болды, сонымен қатар кішігірім Біріккен шіркеу, англикан және пресвитериан қауымдары да болған. Әртүрлі протестанттық дін ағымдары пайда болып, жоғалып кеткен, алайда Пятидесятниктер салыстырмалы түрде күшті болып келді. Бұрынғыда шаһар сауда орталығы болған кезде, онда көптеген еврей отбасылары тұрған, бірақ олардың саны азайды. Этностық құрамы – ирландтар, шотландтар, ағылшындар және француздықтар, соңғы жылдары француздықтардың саны біршама артты. Католик ливандық иммигранттар осы жерге қоныстанды, бастапқыда олар өздерін ассириялықтар деп атаған. Сондай-ақ, норвегиялық бірнеше отбасы да көшіп келді.

Баяу төмендеу

Чатем Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары ең жоғары өркендеуге жетті, бірақ соған қарамастан, оның негізгі экспорты – адамдар еді. Соғыс кезінде Чатемнің көптеген жас жігіттері Солтүстік жағалау полкінің 132-ші батальонына қосылды. Көптегендері Вими жотасында және Соммада қаза тапты немесе жараланды. 1919 жылғы соғыстан кейінгі депрессия қалаға соқты, нәтижесінде ірі жұмыс беруші, Snowball ағаш кесу зауыты, толығымен жабылды. Жас жігіттер мен қыздар көптеген туыстары бар Жаңа Англияға жұмыс іздеуге көшіп кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде RCAF Чатем әуе базасы ашылды, ол 1996 жылы жабылғанға дейін қала үшін экономикалық серпіліс болды. RCAF Чатем әуе базасы Британдық Комонвеллдің Әуе оқу жоспарының бір бөлігі ретінде құрылды. Соғыстан кейін Чатемде көптеген түрлі ұшақтар орналастырылды. RCAF Чатем әуе базасы Golden Hawks акробатикалық тобының құрылған жері болды, кейін ол көшірілді. "Алтын шоқпарлар" қазіргі 431-ші әуе демонстрациялық эскадрильясының, немесе "Қар құстарының" алдағысы болды. Базаның негізгі мақсаты – Еуропа театрларында қызмет ететін ұшқыштар экипаждарына навигаторларды даярлау. 1960 және 1970 жылдары, 1968 жылы CFB Чатем деп аталған база, CF 101 Вуду истребительдерінің маңызды орны болды, олар Атлантикадағы Канаданың әуе кеңістігіне қауіп төндіруі мүмкін советтік ядролық бомбалаушыларын тоқтату үшін NORAD басшылығында болды. Советтік бомбалаушылары ("Айғыр" бастысы) КСРО-дан Кубаға дейін айналма жолмен ұшып, Ньюфаундленд үстінен Канада әуе кеңістігіне кіруге тырысып, NORAD реакциясының уақытын анықтады. Чатем Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік жағалау полкінің құрамында көптеген ұлдарын Еуропаға жіберді. Солтүстік жағалау полкі Нормандияға шабуыл кезінде алғашқы толқында келген Канада әскерлерінің бірі болды, ол Корольдік Виннипег атқыштары мен Солтүстік Новая Шотландия жоталықтарымен бірге болды. Олар "Оверлорд" операциясы аясында Джуно жағасына қонды. Соғыстан кейін Солтүстік жағалау полкі Корольдік Жаңа Брансуик полкіне (RNBR) қосылды. Соғыстан кейінгі 1950-ші жылдардағы туудың артуы қаланың 1961 жылы 8600 тұрғынға дейін өсуіне мүмкіндік берді. 1964 жылы Фредериктонға көшірілген Сент-Томас университетінің жабылуы, басқа өзгерістермен бірге, қалаға кері әсер етті. 1996 жылы CFB Чатемнің жабылуы жергілікті жұмыспен қамтуды одан әрі азайтты. Сент-Томас университетінің көшірілуінен кейін Сент-Жозефтің діни ауруханалары басқарған медбикелік мектебі де жабылды. Бұл екі білім беру мекемесінің жоғалуы символдық болды және Чатемнің құлдырауына себеп болды. Жылдар өте келе Чатемнен көшіп келгендер жұмыс орындары бар жерге кетіп жатыр. XIX ғасырдың ортасынан соңына дейін кейбіреулері Мэн, Висконсин және Вашингтон сияқты АҚШ-та ағаш өңдеу мүмкіндіктері үшін кетіп қалды. 1930 жылға дейін көпшілігі Бостонға бизнес және өнеркәсіп орталығы ретінде барды. Аштық 30-жылдары аз адам кетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Монреаль мүмкіндіктер ұсынды. Торонто мен Онтарионың басқа бөліктеріндегі өсім оны басып өтті. Фредериктон мен Монктон да 1950 жылдан бастап жұмыс орындары болды, ал Галифакс 1965 жылдан кейін маңыздырақ болды. Соңғы жылдары Альбертаға Чатем тұрғындары көбірек қоныс тепті. 1996 жылы провинциялық үкімет төменгі Мирамичи өзені бойындағы біріктірілген муниципалитеттерді біріктіріп, Мирамичи қаласын құрды. 1998 жылы федералды үкімет Чатемде Канаданың атыс қарулары бағдарламасына (CFP) арналған орталық өңдеу орталығын ашты. Бұл кеңсе атыс қаруын қолдану туралы заңды іске асыруға арналған және елдегі барлық тіркелген атыс қаруларының тізімін сақтайды. Бұл кеңседе бірнеше жүз мемлекеттік қызметкер жұмыс істейді және базаның жабылуынан туған жұмыс орындарының жоғалуын өтеуге көмектесті. 2008 жылы CFP Мирамичи, Нью-Брансуиктегі Орталық өңдеу орталығының ашылғанына 10 жыл толуын тойлады. Бүгінде Чатем жыл сайынғы ирланд фестивалімен танымал. Сонымен қатар, ол зейнеткерлерге қолайлы қалаға айналды, сапалы және қолжетімді тұрғын үй ұсынады. Бұрынғы әскери базаның үйленген бөлмелері зейнеткерлер ауылына айналдырылды, олар RMI немесе "Retirement Miramichi" деп аталады, аренда бағасы төмен және 276 пәтер бар. Күтім жасау және көгалдандыру қызметтері де қарастырылған.