Кіріспе

Жалғаспалы уақыт сызықтық жүйесі, тек теріс нақты бөліктері бар

Басқару теориясында, үздіксіз сызықтық уақыт инвариантты жүйесі (LTI) экспоненциалды тұрақты болады, егер және тек егер жүйенің өзіндік мәндері (яғни, кіріс-шығыс жүйелерінің полюстері) қатаң теріс нақты бөліктерге ие болса (яғни, кешенді жазықтықтың сол жартысында орналасқан болса). Дискретті уақыт кіріс-шығыс LTI жүйесі экспоненциалды тұрақты болады, егер және тек егер оның трансфер функциясының полюстері кешенді жазықтықтың нүктесінен ортақталған бірлік шеңбердің ішінде қатаң түрде жатса. LTI емес жүйелер экспоненциалды тұрақты болады, егер олардың жинақталуы экспоненциалдық төмендеумен шектелген болса. Экспоненциалдық тұрақтылық – асимптотикалық тұрақтылықтың бір түрі және ол жалпы динамикалық жүйелерге қолданылады.

Іс жүзіндегі салдарлары

Экспоненциалды тұрақты LTI жүйесі – шекті кіріс немесе нөлдік емес бастапқы жағдай берілген кезде "жарылысқа" ұшырамайтын (яғни шексіз шығыс бермейтін) жүйе. Сонымен қатар, егер жүйеге тұрақты, шекті кіріс (мысалы, сатылық сигнал) берілсе, шығыстағы кез келген тербелістер экспоненциалдық жылдамдықпен өшеді және шығыс асимптотикалық түрде жаңа, соңғы тұрақты мәнге жуықсады. Егер жүйеге Дирак дельта импульсі берілсе, туындаған тербелістер тоқтатылып, жүйе бұрынғы күйіне оралады. Егер тербелістер өшпесе немесе импульс берілген кезде жүйе бастапқы шығысына оралмаса, онда жүйе шекті тұрақты болып саналады.

Экспоненциалды тұрақты LTI жүйелерінің мысалы

Оң жақтағы графикте екі ұқсас жүйенің импульстік реакциясы көрсетілген. Жасыл сызық импульстік жауабы бар жүйенің жауабын, ал көк сызық екінші жүйенің жауабын көрсетеді. Бір жауап тербелісті болса да, екеуі де уақыт өте келе бастапқы 0 мәніне оралады.

Нақты мысал

Бір түйіршікті қасыққа салып отырғаныңызды елестетіп көріңіз. Ол қасықтың ең төменгі нүктесіне орналасады және егер оны қозғалтпаса, онда сонда қалады. Енді, шарды итеріп жібергенімізді елестетіңіз, бұл Дирак дельта импульсіне жуық. Мәрмәр алға-артқа домалап, ақырында қасық түбінде тоқталады. Мәрмәрдің уақыт өте келе көлденең қозғалысын сызу жоғарыдағы суреттегі көк қисық сияқты біртіндеп азаятын синусоиданы береді. Бұл жағдайда қадамдық сигнал беру үшін мәрмәрді қасық түбінен алыс ұстап тұру керек, сондықтан ол кері домалап қайта алмайды. Ол сол орнында қалады және егер жүйе тек шекті тұрақты немесе толығымен тұрақсыз болса, салмағына тең осы тұрақты күшпен қасық түбінен алыстамайды. Бұл мысалда жүйе барлық сигналдар үшін тұрақты емес екенін ескеру маңызды. Мәрмәрді жеткілікті күшпен итерсеңіз, ол қасықтан құлап түсіп, еденге жеткенде ғана тоқтайды. Сондықтан кейбір жүйелер үшін жүйе белгілі бір сигналдар диапазонында экспоненциалды тұрақты деп айту қажет.