Иран жоғары білім беру жүйесінің тарихы мен қазіргі жағдайы
Higher education in Iran
Иран жоғары білім беру жүйесі: мемлекеттік, жеке және байланысты университеттер. Зерттеулерге үкімет пен әскери бақылау. Білім беру туралы конституция.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирандағы жоғары білім беру университеттерінің желісі
Network of universities for higher studies in Iran
Иранда жеке, мемлекеттік және мемлекеттік байланыстағы университеттердің желісі бар, олар жоғары білім беруде дипломдарды ұсынады. Иранның мемлекеттік университеттері Иранның Ғылым, зерттеу және технология министрлігінің (медициналық емес университеттер үшін) және Денсаулық сақтау және медициналық білім министрлігінің (медициналық мектептер үшін) тікелей бақылауында болады. Иран Ислам Республикасы Конституциясының 3-бабына сәйкес, Иран "барлық деңгейдегі әрбір адамға тегін білім беру және дене шынықтыруды, сондай-ақ жоғары білім беруді жеңілдету мен кеңейтуді" кепілдейді. IANI өкілдері Ирандағы ғалымдардың "нақты зерттеу салаларында түпкілікті билік режим мен әскерилерде" дейді. Иран университетінде оқытқан Рана Дадпур, зерттеудің кейбір салаларын Ислам революциялық гвардиясы басқаратынын және оларды "бақылау немесе әскери мақсаттар үшін" пайдалануға болатынын айтты.
Iran has a network of private, public, and state affiliated universities offering degrees in higher education. State run universities of Iran are under the direct supervision of Iran's Ministry of Science, Research and Technology (for non medical universities) and Ministry of Health and Medical Education (for medical schools). According to article 3 of the Constitution of the Islamic Republic of Iran, Iran guarantees "free education and physical training for everyone at all levels, and the facilitation and expansion of higher education." IANI representatives say that academics in Iran are "ultimately directed by the regime and military when it comes to specific areas of research". Rana Dadpour, who taught at an Iranian university, said that certain areas of research are directed by the Islamic Revolutionary Guard Corps and could be employed for "surveillance or military purposes".
Исламға дейінгі дәуір
Исламға дейінгі Нисибис мектебі, Саруйе, Рейшахр және Гундишапур академиясы сияқты университеттердің болуы, ғылымның ежелгі заманға дейін сона толған академиялық оқу орындарының мысалы болып табылады.
The existence of pre Islamic era universities such as the School of Nisibis, Sarouyeh, Reishahr, and The Academy of Gundishapur provide examples of precedence of academic institutions of science that date back to ancient times.
Ислам дәуірі
Жоғары білім беру орталықтарының дәстүрлері мен мұралары кейіннен Ислам дәуірінде Иранның Низамиясы және Бағдадтың Даналық үйі сияқты мектептерге жалғасты. Низамия институттары мұсылман әлеміндегі жоғары білім берудің ең алғашқы және жақсы ұйымдастырылған мекемелерінің бірі болды. Білім сапасы Ислам әлеміндегі ең жоғары деңгейде болды, тіпті Еуропаға да әйгілі болды. Олар патшалық билік пен элиталық топтардың қаржылық, саяси және рухани қолдауын алды. Кейбір ғалымдар Низамия медреселерінің құрылуы, шын мәнінде, аймақтағы басқа бір мұсылман тобы – исмаилилердің күшейіп келе жатқан ықпалын тежеу мақсатында жасалғанын айтады. Расында, Низам әл-Мүлк өзінің танымал «Саясат кітабында» (Сиясатнама) исмаилилердің діни ілімдерін жоққа шығаруға арналған маңызды бөлімді жазды. Низамия мектептерінің ең танымал және құрметтісі – Бағдадтағы Аль-Низамия (1065 жылы құрылған) болды, онда Хожа Низам әл-Мүлк көрнекті философ және теолог әл-Газалиді профессор қызметіне тағайындады. Персия ақыны Сағди Бағдад Низамиясының студенті болды. Басқа Низамия мектептері Нишапур, Амол, Балх, Герат және Исфахан қалаларында орналасқан.
The traditions and heritage of these centers of higher learning were later carried on to schools such as Iran's Nizamiyya, and Baghdad's House of Wisdom, during the Islamic era. Nizamiyyah institutes were among the first well organized institutions of higher learning in the Muslim world. The quality of education was among the highest in the Islamic world, and they were even renowned in Europe. They were supported financially, politically, and spiritually by the royal establishment and the elite class. Some scholars have suggested that the establishment of the Nizamiyya madrasas was in fact an attempt to thwart the growing influence of another group of Muslims, the Ismailis, in the region. Indeed, Nizam al Mulk devoted a significant section in his famous Books of Politics (Siyāsatnāma) to refuting the Ismaili doctrines. The most famous and celebrated of all the nizamiyyah schools was Al Nizamiyya of Baghdad (established 1065), where Khwaja Nizam al Mulk appointed the distinguished philosopher and theologian, al Ghazali, as a professor. Persian poet Sa'di was a student of the Baghdad Nizamiyyah. Other nizamiyyah schools were located in Nishapur, Amol, Balkh, Herat and Isfahan.
Қазіргі заманғы
Батыстық білім алу үшін Иран студенттерін Еуропаға алғаш рет Аббас Мирза жіберді. Иранда (Персияда) батыс үлгісіндегі академиялық университеттердің құрылу тарихы 1851 жылы Дарольфононның құрылуымен басталады. Ол патшалық визирі Мирза Тағы Хан Әмір Кабирдің күш-жігерінің нәтижесінде құрылды. 1855 жылы алғаш рет «Ғылым министрлігі» құрылды, ал Әли Голи Мирза И’тизад әл-Солтане (علیقلی میرزا اعتضاد السلطنه) Насреддин Шах тарапынан Иранның алғашқы ғылым министрі болып тағайындалды. 1890 жылдары Дарольфонон қазіргі заманғы білім берудің басқа да көрнекті мекемелерімен бәсекелесе бастады. 1885 жылы 10 000 – 12 000 томандық бюджетпен құрылған Тегеран әскери колледжі (Мадресе-и Незам) оның алғашқы қарсыласы болды; ал 1899 жылы Сыртқы істер министрлігі құрамында саяси ғылымдар колледжі (Мадресе-и Олум-и Сияси) ұйымдастырылды. 1967 жылы Ирандағы жоғары оқу орындарының барлық қызметін қадағалайтын Жоғары білім министрлігі құрылды. Алайда, Иранның алғашқы университеті, қазіргі түрінде, 1928 жылы ирандық физик Махмуд Хессаби ұсынған. Тегеран университеті (немесе Тегеран университеті) француз сәулетшісі Андре Годард жобалаған және 1934 жылы салынған. Бүгінде Тегеран университеті 32 000-нан астам студентімен Иранның ең ірі университеті болып табылады. Медицина саласында 1878 жылы Иранда алғаш рет кәсіби мектеп құрған – Джозеф Кокран, ол Иранның «алғашқы заманауи медициналық колледжін» құрған, сондай-ақ Иранның алғашқы заманауи ауруханаларының («Вестминстер ауруханасы») бірін құрды. Кокранның Үрмия университетінде құрған медицина факультетіне бірнеше американдықтар қосылды, атап айтқанда, докторлар Райт, Холмц, Ван Нурдон және Миллер. Олардың барлығы көп жыл бойы қызмет еткеннен кейін Үрмияда жерленді. Тегеранда «Иордания даңғылы» аталған Сэмюэл М. Джордан Тегерандағы Американдық колледждің кеңеюіне тікелей жауапты болды. Мектеп 1932 жылы Нью-Йорк штаты университетінің регенттер кеңесінен тұрақты жарғы алды. Бірінші Пахлави кезеңінің соңында, 1941 жылы Тегеран университеті елдегі жалғыз заманауи университет болды. Сондықтан ғылым министрлігі медицина және ветеринария ғылымдарына ерекше назар аудара отырып, Исфахан, Тебриз, Ахваз және Шираз қалаларында басқа да университеттер құруды бастады. Бұл істе Чарльз Оберлингтің үлесі зор болды. 1953 жылы 14 500 студенті бар төрт университет болса, 1977 жылы 154 315 студенті бар 16 университет болды. Шах көп ұзамай американдық мектептер үлгісінде ирандық университеттерді салу жобаларын бастады. Осылайша Пахлави университеті (қазіргі Шираз университеті), Шариф технология университеті және Исфахан технология университеті, Иранның ең үздік академиялық университеттерінің үшi американдық институттардан үлгі алды. Шах өз кезегінде американдық университеттерге қаржылай сыйлықтар беруде жомарт болды. Мысалы, Оңтүстік Калифорния университеті Шахтан мұнай инженериясы кафедрасы түрінде сыйлық алды, ал Джордж Вашингтон университетіне ирандық зерттеулер бағдарламасын құру үшін миллион доллар сыйлық берілді. Сонымен қатар, университеттер қайта ашылған кезде ислами оқу бағдарламалары мен ислами білім беру жүйесі енгізілді. Олардың 1,7 миллионы Ислам Азад университетінде, ал қалғаны мемлекеттік университеттерде білім алды. Сондай-ақ, 2004 оқу жылында Азад университеттерінде 290 мың, ал мемлекеттік университеттерде 250 мың жаңа түсушілер болды. Иранда 54 мемлекеттік университет және 42 мемлекеттік медицина мектебі бар. Бұл негізінен ұлттық емтихан тапсыру арқылы студенттердің басты таңдауы болып табылады. Сонымен қатар 289 ірі жеке университеттер жұмыс істейді. Барлық осы мектептерде, Ислам Азад университеті жүйесі сияқты жеке университеттерді қоспағанда, оқу ақысы мен жатақхана үшін көбінесе үкімет төлейді. Университеттер өздерінің жұмысын негізінен мемлекеттік бюджет есебінен жүзеге асырады. Payame Noor университеті сияқты қашықтан немесе онлайн түрде білім беретін институттар да бар. Кейбір мектептер еуропалық университеттермен бірлесіп білім беретін мамандықтарды ұсынады. Мысалы, 2007 жылы Чабахар халықаралық университеті Лондон экономика және саяси ғылымдар мектебінің, Голдсмитс Лондон университеті мен Роял Холлоуэйдің басшылығымен бағдарлама ұсынды. Басқа мектептер, мысалы, Занжандағы негізгі ғылымдар институты, Италияның Триест қаласындағы Теориялық физика халықаралық орталығымен семинарлар, семинарлар және жазғы мектептер өткізеді. Иран үкіметі 2017 жылы шетелдегі докторлық деңгейде оқуға үміткерлерге стипендиялар берді, көбінесе Ұлыбританияда. 2000 жылдың басында Иран ЖЖІ-нің шамамен 0,4%-ын ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға бөлді, бұл «өнеркәсіп дамыған елдерден» және әлемдік орташа көрсеткіштен (1,4%) «қатты қалып қойған» деңгей. 2009 жылға қарай ғылыми-зерттеу жұмыстарының ЖЖІ-ге қатынасы 0,87%-ға жетті, ал белгіленген мақсат – 2,5%.
It was Abbas Mirza who first dispatched Iranian students to Europe for a western education. The history of the establishment of western style academic universities in Iran (Persia) dates back to 1851 with the establishment of Darolfonoon – which was founded as a result of the efforts of the royal vizier Mirza Taghi Khan Amir Kabir, aimed at training and teaching Iranian experts in many fields of science and technology. In 1855 "The Ministry of Science" was first established, and Ali Gholi Mirza I'tizad al saltaneh (علیقلی میرزا اعتضاد السلطنه) was appointed Iran's first Minister of Science by Nasereddin Shah. By the 1890s Darolfonoon was competing with other prominent institutions of modern learning. The Military College of Tehran (Madraseh ye Nezam), established in 1885 with a budget of 10,000 12,000 tomans, was its first rival; and in 1899 the College of political sciences (Madraseh ye olum e siyasi) was organized within the Foreign ministry. The Ministry of Higher Education, which oversees the operation of all institutes of higher education in Iran, was established in 1967. However, it was back in 1928 that Iran's first university, as we know it today, was proposed by an Iranian physicist, Mahmoud Hessaby. The University of Tehran (or Tehran University) was designed by French architect Andre Godard, and built in 1934. Today, Tehran University is Iran's largest university with over 32,000 students. In the medical field, it was Joseph Cochran who first founded a professional school in Iran in 1878, and who is often credited for founding Iran's "first contemporary medical college", as well as founding one of Iran's first modern hospitals ("Westminster Hospital") in Urmia formerly known as Rezaieh in honor of Shia Islam's 8th Imam. The medical faculty Cochran established at Urmia University was joined by several other Americans, namely Drs. Wright, Homlz, van Nourdon, and Miller. They were all buried in Urmia as their resting place after serving the area for many years. In Tehran, Samuel M. Jordan, whom "Jordan Ave." in Tehran is named after, also was directly responsible for the expansion of the American College in Tehran. The school received a permanent charter from the Board of Regents of the State University of New York in 1932. By the end of the first Pahlavi period in 1941, the University of Tehran was still the only modern university in the country. Hence, the ministry of science commenced the establishment of other universities in Isfahan, Tabriz, Ahvaz, and Shiraz, with special emphasis given to the medical and veterinary sciences. Charles Oberling was highly instrumental in this regard. In 1953, there were four universities with 14,500 undergraduate students whereas in 1977 there were 16 universities with 154,315 undergraduate students. The Shah soon initiated projects to build Iranian universities modeled after American schools. Thus Pahlavi University (Shiraz University today), Sharif University of Technology, and Isfahan University of Technology, three of Iran's top academic universities were all directly modeled on American institutions such as the University of Illinois at Chicago, MIT, and the University of Pennsylvania. The Shah in return was generous in awarding American universities with financial gifts. For example, the University of Southern California received a gift from the Shah in the form of an endowed chair of petroleum engineering, and a million dollar donation was given to the George Washington University to create an Iranian Studies program. In addition, Islamic curricula and Islamic educational setting were introduced when the universities were reopened. Some 1.7 million in various programs in Islamic Azad university and the remainder in State universities. In addition the new enrollment numbers for the academic year 2004 were 290 thousand in Azad universities, and 250 thousand in state universities. Iran has 54 state operated universities, and 42 state medical schools. These are primarily the top choice for students in national entrance exams. There are 289 major private universities operating as well. In all these schools, except for private universities such as the Islamic Azad University system, tuition and room and board is mostly paid for by the government. The universities themselves largely operate on state budgets. There are also institutes like Payame Noor University that offer degrees remotely or online. Some schools offer degrees in conjunction with European universities. The International University of Chabahar for example in 2007 offered programs under the guidance of London School of Economics and Political Science Goldsmiths University of London, and Royal Holloway. Other schools such as the Institute for Advanced Studies in Basic Sciences in Zanjan, have close collaboration with The International Centre for Theoretical Physics in Trieste, Italy for workshops, seminars, and summer schools. The Iranian government also in 2017 offered scholarships for successful applicants to pursue PhD level studies in foreign countries, mostly Great Britain. By early 2000, Iran allocated around 0.4% of its GDP to R&D, which ranks it "far behind industrialized societies" and the world average of 1.4%. By 2009 this ratio of research to GDP reached 0.87% and the set target was 2.5%.
Басылымдар саны бойынша рейтинг (ISI)
QS World University Rankings 2024 ресми сайтында жарияланған деректер бойынша, 334-орындағы Шариф технология университеті, 360-орындағы Тегеран университеті, 375-орындағы Америкабир технология университеті, 451-орындағы Иран ғылым және технология университеті, 681-ден 690-ға дейінгі аралықтағы Шираз университеті, 951-ден 1000-ға дейінгі аралықтағы Шахид Бехешти университеті және 1001-ден 1200-ға дейінгі аралықтағы Машхад Фердоуси университеті әлемдік деңгейдегі университеттердің ішіндегі ең үздік 7 ирандық университет саналады.
As per the data published on QS World University Rankings official website 2024, Sharif University of Technology, ranked 334, University of Tehran, ranked 360, Amirkabir University of Technology, ranked 375, Iran University of Science and Technology, ranked 451, Shiraz University, ranked between 681 and 690, Shahid Beheshti University, ranked between 951 and 1000, and Ferdowsi University of Mashhad, ranked between 1001 and 1200, are the top 7 Iranian universities among world class universities.
Жоғары білім берудегі идеология мен саясат
1979 жылғы революциядан бері Ирандағы ислам теократиясының билігі кезінде елдегі ғылым мен білім берудің жағдайы күрт өзгерді. Атап айтқанда, университеттер жабық тұрған кезеңнен кейін, «Иран мәдени революциясы» және университеттердің исламдануынан соң,
Under the rule of the Islamic theocracy in Iran since 1979 revolution, the status of science and education has been dramatically affected in the country. In particular, following the so called Iranian Cultural Revolution and Islamization of universities after a shutdown period,
Діни
Иранда мойындалмаған азшылық діндерінің студенттеріне жоғары білім беру оқу орындарына қабылдануға тыйым салынды, әсіресе Бахаи дінінің студенттеріне. 1979 жылғы Иран революциясынан бері Бахаи студенттері діни нанымдарына байланысты, ұлттық университетке емтихан нәтижелеріне қарамастан университеттерге қабылданудан шеттетілуде. Бахаи жоғары білім институты туралы көріңіз.
Students of unrecognized minority religions have been barred from entering tertiary education institutions in Iran, particularly those of the Baháʼí Faith. Since the Iranian Revolution of 1979 Baháʼí students have been excluded from universities regardless of their national university examination results on basis of their religion. See Baháʼí Institute for Higher Education.
Жыныстық қатынас
Сонымен қатар, 2012 жылдың тамызында 36 университет 2012–2013 оқу жылында 77 бакалавр және ғылым бакалавры бағдарламалары тек ерлерге арналған болады деп мәлімдеді, бұл әйел студенттердің мүмкіндіктерін шектеді.
Additionally, in August 2012, 36 universities declared that 77 BA and BSc courses in 2012–2012 academic year would be "single gender" and effectively exclusive to men, limiting the options of female undergraduate students.
Кәсіпкерлік
Үшінші бесжылдық даму жоспарына сәйкес, "Иран университеттерінде кәсіпкерлікті дамыту жоспары" (KARAD жоспары деп белгілі) әзірленді және Басқару және жоспарлау ұйымы мен Ғылым, зерттеу және технология министрлігінің бақылауымен елдің он екі университетінде іске қосылды.
In accordance with the third five year development plan, the “entrepreneurship development plan in Iranian universities”, (known as KARAD Plan) was developed, and launched in twelve universities across the country, under the supervision of Management and Planning Organization and the Ministry of Science, Research and Technology.
Оқығандар мен студенттердің шетелге кетуі
Иран әлем елдері арасында мидың сыртқа ағылуы құбылысы бойынша көш бастап тұр. 2002 жылы ЦРУ бағалауынша, 15 жастан асқан Иран халқының 77%-ы оқи және жаза білген. 2008 жылы ересектердің сауаттылық деңгейі 80,6%-ға жетті. Бұл халықтың көп бөлігі жоғары білім алу деңгейінде немесе оған жақындап келеді. Осы халықтың шамамен 150 мың адамдары жыл сайын Ираннан шығып кетеді деп есептеледі. Иран үкіметінің мәліметінше, 2013 жылы 12 000 шетелдік студент ирандық университеттерде оқыса, 55 686 ирандық студент шетелде білім алған. Олардың 8 883-і Малайзияда, 7 341-і АҚШ-та, 5 638-і Канадада, 3 504-і Германияда, 3 364-і Түркияда, 3 228-і Ұлыбританияда, ал қалғандары басқа елдерде оқыды. Бірақ білім беру министрінің жаңа бағалауынша, 2014 жылы 350-500 мың ирандық шетелде оқыған. Бұл айырмашылықтың себебі әлі анықталған жоқ. 2015 жылы жақында тәмамдаған түлектердің 42%-ы жұмыссыз болды. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, 43 ирандық университетте 40 000 шетелдік азамат оқып жатыр, олардың 22 000-ы Ғылым министрлігіне қарасты университеттерде, 8 000-ы Азад университетінде, 3 000-ы Денсаулық сақтау министрлігінде, ал қалғандары басқа университеттерде білім алуда. Олардың 50 пайызы бакалавр, ал 16 пайызы доктор ғылымын алуға білім алды.
Iran tops the world countries in the brain drain phenomenon. In 2002, the CIA estimated that 77% of Iran's population aged 15 and over can read and write. By 2008, the adult literacy rate had reached 80.6%. A significant majority of this population is at or approaching collegiate levels. Of this population, nearly 150,000 are estimated to exit Iran every year. According to the Iranian government, in 2013, 12,000 foreign students were studying at Iranian universities while 55,686 Iranian students were studying abroad. Out of this number, 8,883 students were studying in Malaysia, 7,341 in the United States, 5,638 in Canada, 3,504 in Germany, 3,364 in Turkey, 3,228 in Britain, and the rest in other countries. But according to a newer estimate by the Minister of education, between 350 and 500 thousand Iranians were studying outside of the country in 2014. The difference remains unexplained. As of 2015, 42% of recent/young graduates were unemployed. As of 2020, 40,000 foreign nationals are studying in 43 Iranian universities, 22,000 of whom are studying at the universities affiliated to the Ministry of Science, 8,000 at the Azad University, 3,000 at the Ministry of Health, and the rest at other universities. Some 50 percent of these students are studying for a bachelor's degree and 16 percent of whom are educating to receive a Ph. D.