Кіріспе

Қытай мен Тайвань аралығындағы бұғаз Тайвань бұғазы Тайвань аралы мен Азия құрлығын бөліп тұратын кең бұғаз. Бұл бұғаз Оңтүстік Қытай теңізінің бөлігі болып табылады және солтүстікке қарай Шығыс Қытай теңізімен қосылады. Ең тар жері кең. Тайвань бұғазының өзі оның саяси мәртебесіне байланысты халықаралық дау нысаны болып табылады. Қытай Халық Республикасы «Тайвань бұғазына егемендік, егемендік құқықтар және билікке» ие екенін жариялап, бұл су жолын халықаралық сулар емес, «ішкі аумақтық сулар» деп санайды. Осыған байланысты, Қытай үкіметі кез келген шетелдік кемеге Қытайдың ресми рұқсатынсыз бұғазды кесіп өту еркіндігін мойындамайды. Бұл позиция АҚШ, Австралия және Франция тарапынан күшті қарсылық тудырды.

Аттар

Тайвань бұғазының бұрынғы атаулары Формоза бұғазы немесе Формоза жолағы (Тайваньның ескі атауынан); Фуцзянь бұғазы немесе Фуцзянь жолағы (қытай провинциясы, бұғаздың батыс жағалауын құрайтын); және Хоккиен және Хакка тілдеріндегі бұғаз атауының тікелей аудармасы – Қара арық.

География

Тайвань бұғазы – Фуцзянь провинциясын Тайвань аралынан бөліп тұратын су кеңістігі. Халықаралық келісім Тайвань бұғазын нақты анықтамайды, бірақ оның суларын Оңтүстік Қытай теңізінің құрамына жатқызады, оның солтүстік шекарасы Фуги мүйісінен (Тайвань аралының ең солтүстік нүктесі; Фукикаку) Ниушан аралына дейін, Пингтан аралының ең оңтүстік нүктесіне дейін және одан батысқа қарай 25° 24′ солтүстік ендігінің параллелі бойынша Фуцзянь провинциясының жағалауына дейін созылады. IHO-ның «Океандар мен теңіздер шекаралары» жаңа басылымының жобасы Тайвань бұғазын нақты анықтап, оны Солтүстік Тынық мұхитының бір бөлігі ретінде жіктейді. Бұл Тайвань бұғазын Шығыс және Оңтүстік Қытай теңіздері арасындағы су кеңістігіне айналдырады және оның шектерін белгілейді:

Бүкіл бұғаз Азияның құр континенттік тақтасында орналасқан. Оның тереңдігі көбінесе шамалы, тек Тайваньның оңтүстік-батыс жағалауында қысқа тереңдікке ие саға бар. Сондықтан бұғазда көптеген аралдар кездеседі. Фуцзянь жағалауындағы ең ірі және маңызды аралдар – Сямынь, Гуланью, Пингтан («Гайтан» IHO шектеуі бойынша), Кинмэнь және Мацу. Бірінші үшеуін Қытай Халық Республикасы (ҚХР) басқарады, ал соңғы екеуін – Қытай Республикасы (ҚР). Бұғаздың ішінде Пэнху немесе Пескадорес аралдары орналасқан, олар да ҚР басқаруында. Пэнху аралдарының солтүстігінде ірі су асты банк орналасқан. Фуцзянь провинциясының барлық өзендері, Тин өзенінен басқа, Тайвань бұғазына құяды. Ең ірілері – Мин және Цзюлун.

Ортаңғы сызық

Теориялық "орта сызық", сондай-ақ Дэвис сызығы деп аталатын, 1955 жылы АҚШ Әскери-әуе күштерінің генералы Бенджамин О. Дэвис кішісі тарапынан бұл бұғаздың ортасынан жүргізілді, содан кейін АҚШ екі тарапқа да осы сызықты кесіп өтуден аулақ болуды талап етті. Бұл сызық ресми немесе заңдық мәртебе алған жоқ, тек тәжірибелік келісім ретінде сақталды. Қытай Халық Республикасы (ҚХР) әуе және теңіз күштері әлсіз болған кезде осы сызықтан аулақ болды, бірақ оны ешқашан мойындаған жоқ. 1958 жылғы Тайвань бұғазындағы екінші дағдарысқа дейін Тайвань ұшақтары осы сызықты жиі кесіп өтетін. 1999 жылы алғаш рет бұзылғаннан бері Қытай Тайваньпен қарым-қатынасы жақсы болған кезде осыдан аулақ болғанмен, осы сызықтың үстінен ұшақтарды жиі жіберіп отыр. 2019 жылы Тайвань қорғаныс министрлігі орта сызықтың координаттарын жариялады. Министрлік бұл сызықтың солтүстікте 27°N, 122°E координаталарынан басталып, оңтүстікте 23°N, 118°E координаталарында аяқталатынын мәлімдеді.

Тұнбаның таралуы

Жыл сайын Тайвань өзендері теңізге 370 миллион тоннаға дейін шөгінді материалды әкеледі, оның ішінде Тайвань бұғазына 60-150 миллион тоннаға дейін толады. Соңғы он мың жыл ішінде Тайвань бұғазында 600 миллиард тонна өзен шөгінділері жиналды, бұл Тайвань бұғазының оңтүстік бөлігінде 40 метрге дейін қалыңдығы бар жапырақшаны қалыптастырды. 2022 жылдың 26 ақпанында Қытай АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 7-ші флотының "Арли Берк" класындағы "Ралф Джонсон" эсминецінің Тайвань бұғазы арқылы өтуін "провокациялық әрекет" деп бағалады.

Экономика

Балықшылар осы бұғазды ежелден бері балық аулау ресурсы ретінде пайдаланып келеді. Қазіргі заманда ол Солтүстік-Шығыс Азиядағы дерлік барлық маңызды порттарға баратын және олардан келетін кез келген түрдегі кемелер үшін қақпа болып табылады. 2020 жылы қытай кемелері Тайвань жағында заңсыз балық аулап, құм қазып алыпты. Тайвань бұғазда үлкен жел электр станцияларын салуда.