Оңтүстік Қытай теңізі

Кіріспе

Батыс Тынық мұхитының шеткі теңізі

Оңтүстік Қытай теңізі – Батыс Тынық мұхитының шеткі теңізі. Солтүстік жағынан Оңтүстік Қытаймен, батысында Индокитай түбегімен, шығысында Тайвань және Солтүстік-Батыс Филиппин аралдарымен (атап айтқанда Лусон, Миндоро және Палаван), оңтүстігінде Индонезияның Борнео, Шығыс Суматра және Банка-Белитунг аралдарымен шектеседі. Аймақтың ауданы шамамен белгілі бір шаманы құрайды. Ол Тайвань бұғазы арқылы Шығыс Қытай теңізімен, Лусон бұғазы арқылы Филиппин теңізімен, Палаван төңірегіндегі бұғаздар арқылы Сулу теңізімен және Каримата мен Банка бұғаздары арқылы Ява теңізімен байланысады. Таиланд шығанағы мен Тонкин шығанағы Оңтүстік Қытай теңізінің құрамына кіреді. 2016 жылы әлемдік теңіз тасымалының 16 триллион долларының 3,4 триллион доллары Оңтүстік Қытай теңізі арқылы өтті. Аймақта мұнай және табиғи газ қоры табылды. 2010 жылы Батыс-Орталық Тынық мұхиты аймағы әлемдік коммерциялық балық аулаудың 14%-ын құрады. Оңтүстік Қытай теңізіндегі аралдар, көбінесе кішкентай, адам тұрмайтын аралдардан, қалыңдар (қайлар мен жартастар), рифтер/атолдар және жүздеген теңіз тауларынан тұратын бірнеше архипелагтар тобы, бірнеше елдің егемендік талаптарына ұшыраған. Бұл талаптар аралдар мен теңіздің әртүрлі атауларында да көрінеді.

Этимология

Оңтүстік Қытай теңізі – теңізге қатысты ағылшын тіліндегі басты термин, және көптеген еуропа тілдеріндегі атауы да оған сәйкес келеді. Бұл атаудың пайда болуы Еуропа мен Оңтүстік Азиядан Қытайға сауда жолы ретінде теңізге ерте замандағы еуропалықтардың қызығушылығының нәтижесі. 16 ғасырда португал теңізшілері оны Қытай теңізі (Mare da China) деп атаған; кейіннен жақын жердегі сулардан ажырату қажеттілігі туындағандықтан, оны Оңтүстік Қытай теңізі деп атауға көшкен. Халықаралық гидрографиялық ұйым теңізді «Оңтүстік Қытай теңізі (Нан Хай)» деп жазады. Батыс Чжоу әулетінің (1046–771 ж.б.д.) жылнамасы – «Идзоушу» Оңтүстік Қытай теңізінің ең алғашқы қытайша атын Нанфанг Хай деп көрсетеді, сонымен қатар, осы теңізден Чжоу билеушілеріне қайың теңізінің тасбақаларын сыйлық ретінде әкелген тайпалар болғандығын айтады. Көктем және күз кезеңінің (771–476 ж.б.д.) «Әдебиеттер жинағы», «Цзюо Чжуань» және «Гуою» классикалары да теңізге сілтеме жасайды, бірақ оны Чу мемлекетінің экспедицияларына қатысты Нан Хай деп атаған. Шығыс Хань әулеті тұсында (23–220 ж.с.э.) Қытай билеушілері теңізді Чжан Хай деп атаған. Оңтүстік-Шығыс Азияда ол бір кезде Чампа теңізі немесе Чам теңізі деп аталған, бұл атау Чампа теңіздік мемлекетінің (қазіргі Орталық Вьетнам) құрметіне берілген, ол 16 ғасырға дейін гүлденген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде теңіздің көп бөлігі 1941 жылы Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген аумақтарын басып алғаннан кейін Жапон теңіз күштерінің бақылауына көшкен. Жапония теңізді Минами (оңтүстік) «Қытай теңізі» деп атайды. Бұл атау 2004 жылға дейін 南支那海 деп жазылатын, кейін Жапония Сыртқы істер министрлігі және басқа да ведомстволар оны 南シナ海 деп өзгертіп, Жапонияда стандартты қолданысқа енгізді. Қытайда оны Оңтүстік теңіз, ал Вьетнамда Шығыс теңізі (Biển Đông) деп атайды. Малайзия, Индонезия және Филиппинде ол ұзақ жылдар бойы Оңтүстік Қытай теңізі (,) деп аталды, ал Филиппиннің аумақтық суларындағы бөлігі көбінесе «Лузон теңізі» (Dagat Luzon) деп аталады. Алайда, 2011 жылы Спратли аралдарына қатысты даудың күшеюінен кейін, бірнеше филиппин үкіметтік мекемелері Батыс Филиппин теңізі деген атауды қолдана бастады. Филиппиннің атмосфералық, геофизикалық және астрономиялық қызметтер басқармасының (PAGASA) өкілі Филиппиннің шығысындағы теңіз бұрынғысынша Филиппин теңізі деп аталатынын мәлімдеді. 2012 жылдың қыркүйегінде Филиппин президенті Бенигно Акино III № 29 жарлыққа қол қойып, барлық мемлекеттік органдар Оңтүстік Қытай теңізінің Филиппиннің эксклюзивті экономикалық аймағына кіретін бөліктеріне, соның ішінде Лузон теңізіне, Калайан аралдар тобының және Бажо де Масинлоктің айналасындағы және іргелес суларына қатысты Батыс Филиппин теңізі деген атауды қолдануын міндеттеді, сондай-ақ Ұлттық карта және ресурстар туралы ақпарат агенттігіне ресми карталарда осы атауды пайдалануды тапсырды. 2017 жылдың шілдесінде Индонезия өзінің суверенитетін нығайту мақсатымен Оңтүстік Қытай теңізіндегі эксклюзивті экономикалық аймағының солтүстік бөлігін Солтүстік Натуна теңізі деп атады, ол Индонезияның Натуна аралдарының солтүстігінде орналасқан және Оңтүстік Вьетнамның эксклюзивті экономикалық аймағымен шектеседі, Оңтүстік Қытай теңізінің оңтүстік бөлігіне сәйкес келеді. «Натуна теңізі» Индонезияның аумақтық суларындағы Натуна аралының оңтүстігінде орналасқан. Осылайша, Индонезия Оңтүстік Қытай теңізінің екі бөлігіне атау берді: Натуна аралдары мен Лингга және Тамбелан архипелагтарының арасында орналасқан Натуна теңізі және Вьетнамдағы Меконг дельтасының оңтүстік ұшындағы Натуна аралдары мен Ка Мау мүйісінің арасында орналасқан Солтүстік Натуна теңізі.

South China Sea is the dominant term used in English for the sea, and the name in most European languages is equivalent. This name is a result of early European interest in the sea as a route from Europe and South Asia to the trading opportunities of China. In the 16th century, Portuguese sailors called it the China Sea (Mare da China); later needs to differentiate it from nearby bodies of water led to calling it South China Sea. The International Hydrographic Organization refers to the sea as "South China Sea (Nan Hai)". The Yizhoushu, which was a chronicle of the Western Zhou dynasty (1046–771 BCE), gives the first Chinese name for South China Sea as Nanfang Hai , claiming that barbarians from that sea gave tributes of hawksbill sea turtles to the Zhou rulers. The Classic of Poetry, Zuo Zhuan, and Guoyu classics of the Spring and Autumn period (771–476 BCE) also referred to the sea, but by the name Nan Hai in reference to the State of Chu's expeditions there. During the Eastern Han dynasty (23–220 CE), China's rulers called the sea Zhang Hai
In Southeast Asia it was once called the Champa Sea or Sea of Cham, after the maritime kingdom of Champa (nowadays Central Vietnam), which flourished there before the 16th century. The majority of the sea came under Japanese naval control during World War II following the military acquisition of many surrounding South East Asian territories in 1941. Japan calls the sea Minami [[Shina (word) "South China Sea". This was written 南支那海 until 2004, when the Japanese Foreign Ministry and other departments switched the spelling to 南シナ海, which has become the standard usage in Japan. In China, it is called the South Sea, , and in Vietnam the East Sea, Biển Đông. In Malaysia, Indonesia and the Philippines, it was long called the South China Sea (, ), with the part within Philippine territorial waters often called the "Luzon Sea", Dagat Luzon, by the Philippines. However, following an escalation of the Spratly Islands dispute in 2011, various Philippine government agencies started using the name West Philippine Sea. A Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA) spokesperson said that the sea to the east of the Philippines will continue to be called the Philippine Sea. In September 2012, Philippine President Benigno Aquino III signed Administrative Order No. 29, mandating that all government agencies use the name West Philippine Sea to refer to the parts of South China Sea within the Philippines exclusive economic zone, including the Luzon Sea as well as the waters around, within and adjacent to the Kalayaan Island Group and Bajo de Masinloc, and tasked the National Mapping and Resource Information Authority to use the name in official maps. In July 2017, to assert its sovereignty, Indonesia renamed the northern reaches of its exclusive economic zone in the South China Sea as the North Natuna Sea, which is located north of the Indonesian Natuna Islands, bordering southern Vietnam exclusive economic zone, corresponding to southern end of South China Sea. The "Natuna Sea" is located south of Natuna Island within Indonesian territorial waters. Therefore, Indonesia has named two seas that are portions of South China Sea; the Natuna Sea located between Natuna Islands and the Lingga and Tambelan Archipelagos, and the North Natuna Sea located between the Natuna Islands and Cape Cà Mau on the southern tip of the Mekong Delta in Vietnam.

Геология

Теңіз суға батып кеткен континенттік шельфтің үстінде жатыр; соңғы мұз дәуірлерінде жаһандық теңіз деңгейі жүздеген метрге төмендеді, ал Борнео Азия құрлығының бір бөлігі болды. Оңтүстік Қытай теңізі шамамен 45 миллион жыл бұрын «Қауіпті аймақ» Қытайдың оңтүстігінен айрылып кеткен кезде ашылды. Созылу шамамен 30 миллион жыл бұрын теңіз түбінің жарылуына әкелді, бұл процесс оңтүстік-батысқа қарай таралып, бүгінгі V пішіндес алапты құрады. Созылу шамамен 17 миллион жыл бұрын тоқтады. Алаптың қалыптасуында тектоникалық шеттеудің қандай рөл атқарғаны туралы пікірталастар әлі де жалғасуда. Пол Таппонье және оның әріптестері Үндістан Азиямен соқтығысқанда Индокитайды оңтүстік-шығысқа қарай итереді деп санайды. Индокитай мен Қытай арасындағы салыстырмалы жылжу Оңтүстік Қытай теңізінің ашылуына себеп болды. Бұл көзқарасқа геологтар қарсы шығып, Индокитайдың Азия материгіне қатысты көп жылжымағанын айтады. Питер Клифттің Тонкин шығанағындағы теңіз геофизикалық зерттеулері Қызыл өзен жарылысының кем дегенде 37 миллион жыл бұрын Оңтүстік Қытай теңізінің солтүстік-батысында алаптың қалыптасуына себеп болғанын көрсетті, бұл шеттеудің теңіздің пайда болуына әсер еткенін көрсетеді. Ашылғаннан бері Оңтүстік Қытай теңізі Меконг, Қызыл және Жеміс өзендері арқылы жеткізілген үлкен шөгінділердің жинағыш алабы болды. Бұл дельталардың бірнешеуінде мұнай мен газ кен орындарына толы.

Сауда жолы

Оңтүстік Қытай теңізі тарихи тұрғыдан солтүстік-шығыс Азия, Қытай, оңтүстік-шығыс Азия және Үндістанға, сондай-ақ батысқа қарайтын маңызды сауда жолы болып келген. Теңіз түбінде жатқан сауда кемелерінің көптеген құлаған қалдықтары ғасырлар бойы дамыған саудаға куәлік етеді. Швециялық инженер Стен Шёстранд басшылығымен 10-шы ғасырдан 19-шы ғасырға дейінгі керамика тасымалдаған тоғыз тарихи сауда кемесі қазылып алынды. 2016 жылы әлемдік 16 триллион долларлық теңіз тасымалының 3,4 триллион доллары Оңтүстік Қытай теңізі арқылы өтті. 2019 жылғы деректер теңіз арқылы жүзеге асырылатын сауда көлемі әлемдік ЖІӨ-нің 5 пайызына тең екенін көрсетіп тұр.

Табиғи ресурстар

2012–2013 жылдары АҚШ Энергия ақпараттық басқармасы Парасель және Спратли аралдары сияқты даулы аймақтарда мұнай мен табиғи газдың өте аз мөлшерде екенін бағалап отыр. Оңтүстік Қытай теңізіндегі дәлелденген немесе болжамды 11 миллиард баррель мұнай мен 190 триллион куб фут табиғи газдың көп бөлігі даусыз жағалауларға жақын жерде орналасқан. 2010 жылы Батыс-Орталық Тынық мұхиты (Қытай Халық Республикасының жағалауына ең жақын Оңтүстік Қытай теңізінің солтүстік бөліктерін есептемегенде) коммерциялық балық аулаудан алынған әлемдік жалпы уловтың 14%-ын құрады, ол 11,7 миллион тоннаға тең. Бұл көрсеткіш 1970 жылы 4 миллион тоннадан кем болған. Қытай 2017 жылдың мамыр айында Оңтүстік Қытай теңізіндегі гидраттардан метан алу арқылы метан клатраттарын өндіруде үлкен жетістікке қол жеткізгенін хабарлады, бірақ оны коммерциялық тұрғыда пайдалануға он жыл немесе одан да көп уақыт қажет болуы мүмкін.

Әскери маневр

2020 жылдың 27 тамызында VOA хабарлағандай, АҚШ қорғаныс шенеунігі Қытай Халық азаттық армиясының Қытай материгінен Оңтүстік Қытай теңізінің бір аймағына төрт орта қашықтықтағы баллистикалық зымыран ұшырғанын мәлімдеді. 2022 жылы Вьетнам Тайваньдан Спратли аралдарындағы әскери оқуларын тоқтатуды талап етті, ал бұл аралдар Оңтүстік Қытай теңізінде орналасқан.

2016 жылғы төрелік

2013 жылдың қаңтар айында Филиппин Қытайға (ҚХР) қарсы тоғыз сызықтың мәселесі, теңіздік нысандардың сипаттамасы және ЭЭА бойынша төрелік іс жүргізуді бастады. Refn "PCA Award" бөлім V(F)(d)(264, 266, 267), 113-бет. 2016 жылдың 12 шілдесінде төрелік соты Филиппиннің көптеген талаптары бойынша оның пайдасына шешім шығарды. Ол "құрлық территориясының егемендігіне қатысты кез келген мәселені шешпейді және тараптар арасында теңіз шекарасын белгілемейді" деп түсіндірді, бірақ Қытай тоғыз сызықтың ішінде тарихи түрде эксклюзивті бақылауды жүзеге асырған жоқ екенін, демек ресурстарға "тарихи құқықтарды" талап етуге "құқықтық негізі жоқ" деген қорытындыға келді. Сондай-ақ, Қытайдың теңіздік аймақтарға (құрлық және аумақтық сулардан өзгеше) қатысты тарихи құқықтары тоғыз сызықтың ішінде БҰҰ теңіз құқығы конвенциясы (ЮНКЛОС) бойынша белгіленген құқықтардан асып кетсе, заңды күші болмайды деп қорытындылады. refn "PCA Award" бөлім V(F)(d)(278), 117-бет. Соңында, төрелік соты Тайпин аралын және Спратли аралдарының басқа да нысандарын ЮНКЛОС бойынша "тасқа" жатқызып, оларға 200 теңіздік шақырымдық эксклюзивті экономикалық аймақ құқығы жоқ екенін анықтады. Төрелік сотының шешімі екі елдің де шағымдануға болмайтын соңғы шешім деп танылды. Қытай бұл шешімді "негізсіз" деп қабылдамады. Қазіргі уақытта Спратли аралдарының ең ірісі – Тайпин аралын басқарып отырған Тайвань да бұл шешімге келіспеді. Сегіз үкімет шешімді құрметтеуге шақырды, 35 үкімет оң пікір білдіргенмен, тараптарды оған бағынуға шақырудан бас тартты, ал сегіз үкімет оны ашық түрде қабылдамады. Қолдау білдірген сегіз үкімет – Австралия, Канада, Германия, Жапония, Жаңа Зеландия, Филиппин, Ұлыбритания және АҚШ; қарсылық білдірген үкіметтер – Қытай, Черногория, Пәкістан, Ресей, Судан, Сирия, Тайвань және Вануату. Біріккен Ұлттар Ұйымының өзі бұл істің құқықтық және процедуралық мәніне, сондай-ақ даулы талаптарға қатысты позиция білдірмейді, ал Бас хатшы Оңтүстік Қытай теңізіндегі тараптардың қақтығысын реттеу туралы декларация аясында АСЕАН мен Қытай арасындағы Мінез-құлық кодексін жасау бойынша консультациялардың жалғасуы барлық тараптар арасындағы өзара түсіністікті арттырады деп үміттенді. 2020 жылдың наурыз айында Филиппин даулы аймақтағы ҚХР-ға тиесілі шамамен 220 әскери кемеге алаңдаушылық білдірді.

In January 2013, the Philippines initiated arbitration proceedings against China (PRC) over issues surrounding the nine dash line, characterization of maritime features, and EEZ. refn|PCA Award, Section V(F)(d)(264, 266, 267), p. 113. On 12 July 2016, an arbitral tribunal ruled in favor of the Philippines on most of its submissions. It clarified that it would not "rule on any question of sovereignty over land territory and would not delimit any maritime boundary between the Parties" but concluded that China had not historically exercised exclusive control within the nine dash line, hence has "no legal basis" to claim "historic rights" over the resources. It also concluded that China's historic rights claims over the maritime areas (as opposed to land masses and territorial waters) inside the nine dash line would have no lawful effect outside of what's entitled to under UNCLOS. refn|PCA Award, Section V(F)(d)(278), p. 117. Finally, it characterized Taiping Island and other features of the Spratly Islands as "rocks" under UNCLOS, and therefore are not entitled to a 200 nautical mile exclusive economic zone. The arbitral tribunal decision was ruled as final and non appealable by either country. China rejected the ruling, calling it "ill founded". Taiwan, which currently administers Taiping Island, the largest of the Spratly Islands, also rejected the ruling. Eight governments have publicly called for the ruling to be respected, 35 have issued generally positive statements noting the verdict but have stopped short of calling for the parties to abide by it, and eight have publicly rejected it. The eight governments in support are Australia, Canada, Germany, Japan, New Zealand, the Philippines, United Kingdom, and the United States; the governments in opposition are China, Montenegro, Pakistan, Russia, Sudan, Syria, Taiwan, and Vanuatu. The United Nations itself does not have a position on the legal and procedural merits of the case or on the disputed claims, and the Secretary General expressed his hope that the continued consultations on a Code of Conduct between ASEAN and China under the framework of the Declaration of the Conduct of Parties in the South China Sea will lead to increased mutual understanding among all the parties. In March 2020, the Philippines expressed its concern about approximately 220 PRC militia vessels in the disputed area.