Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ливиядағы дін
Religion in Libya
Ислам Ливияда басым дін болып табылады, ливиялықтардың 97% сүнни исламын ұстанады. Ливия Конституциясының 5-бабы исламды мемлекеттің ресми діні деп жариялаған.
Islam is the dominant religion in Libya, with 97% of Libyans following Sunni Islam. Article 5 of the Libyan Constitution declared that Islam was the official religion of the state.
Тарих
VII ғасырда өз дінін таратушы мұсылмандар Ливияға жетіп, дінге шақыруды бастады. Қалалық орталықтар тез арада исламдық сипатқа ие болды, бірақ Сахараның көшпелі халықтарының кең ауқымда дінге өтуі тек XI ғасырда Арабия мен Египеттен келген бедуин тайпаларының кең көлемді шапқыншылықтарынан кейін ғана болды. Ливияда исламнан бұрынғы көптеген сенімдер жаңадан келген дінмен бірігіп кетті. Осылайша, Ливиядағы ислам – Солтүстік Африкада кең таралған, джинндерге (перілерге), жаман көзге, жақсылық әкелетін рәсімдерге және жергілікті қасиеттілерге табыну сияқты бұрынғы сенімдердің іздеріне Құрандық амалдар мен принциптердің жабылуына айналды.
During the seventh century, Muslims, who were spreading their faith, reached Libya and began proselytizing. The urban centers soon became substantially Islamic, but widespread conversion of the nomads of the Sahara did not come until after large scale invasions in the eleventh century by Bedouin tribes from Arabia and Egypt. Many pre Islamic beliefs that had existed in Libya co mingled with the newly introduced religion. Hence, Islam in Libya became an overlay of Quranic ritual and principles upon the vestiges of earlier beliefs prevalent throughout North Africa in jinns (spirits), the evil eye, rites to ensure good fortune, and cult veneration of local saints.
Каддафидің Ливиясындағы ислам
Революциялық Каддафи үкіметі кезінде ливиялықтардың өмірінде дәстүрлі исламның рөлі прогрессивно маңыздырақ бола түсті. Муамар әл-Қаддафи исламды жоғарылатуға және оны халық өміріндегі лайықты – яғни, орталық – орнына қайтаруға ниеттенген терең сенімді мұсылман еді. Ол исламның тазалығы уақыт өте келе, әсіресе отарлау кезеңінде және одан кейін еуропалықтардың ықпалымен бұзылғанын сенді және исламның тазалығын келесідей шаралар арқылы қалпына келтіру қажет деп ойлады: шариғатты Ливияның құқықтық жүйесінің негізі ретінде лайықты орнына қайтару, «әдепсіз» әрекеттер мен киімге тыйым салу және мешіттерді символды түрде тазарту. Қаддафи сондай-ақ Құранның қазіргі заманғы әлемге моральдық және саяси нұсқау ретіндегі құндылығына сенді, бұл оның 1970 жылдардың ортасында жарық көрген «Жасыл кітап» трактатынан көрінеді. Қаддафи «Жасыл кітаптың» бірінші бөлігін Құранның адам істерін кеңес арқылы басқару туралы нұсқауының мағынасын түсіндіру ретінде қарастырды. Ол үшін бұл тікелей демократияны білдірді, оған халық комитеттері мен халықтық конгрестер құру арқылы «практикалық мағына» берілді. Қаддафи «Жасыл кітаптың» тек Құранға негізделгендіктен, оның ережелері кем дегенде мұсылмандар арасында жалпыға бірдей қолданылуы керек деп санайды. Билікке келгеннен кейін көп ұзамай Каддафи үкіметі барларды және түнгі клубтарды жабуды, оятқыш немесе ұятсыз деп саналатын ойын-сауықтарды тыйым салуды және ислам күнтізбесін міндетті түрде қолдануды бастады. Шариғатты қайта орнату туралы ниет жарияланды және Каддафи осы мәселелерді зерттеу жөніндегі комиссияның төрағалығын жеке өз мойнына алды. 1973 жылдың қарашасында Ливияның барлық сот жүйесін шариғатқа сәйкес ету үшін қайта қараған жаңа заң кодексі шығарылды, ал 1977 жылы Жалпы халықтық конгресс (ЖХК) барлық болашақ заң кодекстері Құранға негізделгенін мәлімдеді. Қаддафи үкіметі қабылдаған заңдардың ішінде 1973 жылы белгіленген бірқатар заңдық жазалар болды, оның ішінде қарулы тонау үшін жаза ретінде қол мен аяқты ампутациялау қарастырылды. Заңнамада оның орындалуының ықтимал еместігін көрсететін шарттар бар болғанымен, оның қабылдануы қазіргі заманда Құран принциптерін қолданудың әсерін тигізді. Тағы бір заңда Рамазан айында ораза ұстамаған адамды қамшымен жазалау, ал тағы бірінде зина жасаған еркек және әйелді сексен қамшымен жазалау көзделген. 1970 жылдардың басында ислам Каддафидің саяси және әлеуметтік реформаларын заңды етуде маңызды рөл атқарды. Алайда онжылдықтың соңында ол діни мекемелерге және сунниттік исламның бірнеше негізгі аспектілеріне шабуыл жасады. Қаддафи Құранның исламдық басқарудың жалғыз нұсқауы және әрбір мұсылманның оны оқып, түсіндіруге кедергісіз құқығы бар екенін мәлімдеді. Ол уламалардың, имамдардың және ислам заңгерлерінің рөлін сынай және хадистің, сол арқылы ислам заңдарының негізі ретінде сүннеттің шынайылығына күмән келтірді. Қаддафидің айтуынша, шариғат тек дін саласына жататын мәселелерді ғана реттейді; қалған барлық мәселелер діни заңның шегінен тыс. Сонымен қатар, ол ислам күнтізбесін қайта қарастыруды талап етіп, оны 632 жылы Мұхаммедтің өлімінен бастап санау керектігін айтты, себебі ол оқиғаны он жыл бұрынғы хижрадан гөрі маңыздырақ деп есептеді. Хадис, шариғат және ислам дәуірі туралы бұл ерекше көзқарастар халықты алаңдатты. Олар Каддафидің Құранды түсіндіруге және оның хабарын қазіргі өмірге бейімдеуге қабілеті бар екендігіне сенгенінен туындаған сияқты. Сонымен қатар, олар оның реформатор екенін, бірақ Құран мен ислам дәстүрі мәселесінде сөзбе-сөз емес екенін көрсетті. Алайда, тәжірибелік тұрғыдан алғанда, бірнеше сарапшылар Каддафиді діни сенімдерден гөрі саяси есептер қозғағанын келісті. Осы көзқарастарды қолдап, уламаларды сынға алып, ол дінді пайдаланып, орта таптың бір бөлігін әлсіретті, ол 1970 жылдардың соңында оның экономикалық саясатына қарсылық білдірді. Бірақ Каддафи өзін Құран мен Исламның сарапшысы деп санайды және дәстүрлі діни билікке қарсы шығудан тартынбады. Ол сондай-ақ, басқа пікірлерге төзімділік танытуға дайын емес еді. Революциялық үкімет Ливияны ислам әлемінің жетекшісі етіп құруға деген ниетін бірнеше рет көрсетті. Сонымен қатар, Каддафидің басқа араб мемлекеттерімен саяси одақ арқылы араб ұлтын құруға жасаған күш-жігері де үлкен ислам ұлтын құруға деген тілегіне негізделген. Үкімет ислам институттарын қолдау мен бүкіл әлемде исламды насихаттауда жетекші рөл атқарды. 1970 жылы Палестиналықтарға Израильмен күресте көмек көрсету үшін қызметкерлердің жалақысынан алынатын салық есебінен «Жихад қоры» құрылды. Бенгази университетінің Исламтану және араб тілі факультеті бүкіл ислам әлемі үшін мұсылман зиялыларының көшбасшыларын даярлаумен айналысты, ал Исламдық миссия қоғамы мешіттер мен исламдық білім беру орталықтарының құрылысына және жөндеуіне мемлекеттік қаражатты жұмсады, олар Вена және Бангкок сияқты қалаларда орналасқан. «Ад-Дауа» исламдық шақыру қоғамы исламды, әсіресе Африкада насихаттау және барлық мұсылмандарға қаржы көмегі көрсету үшін үкіметтің қолдауымен құрылды. 1978 жылы ірі қалалық мешіттерді символды түрде тазарту шаралары жүргізілді. Каддафи исламның жетілгендігіне және оны таратуға деген ниетіне сенімді болды. Оның исламды ашық түрде насихаттауға берілгендігі, басқа себептердің ішінде, Мысыр негізделген фундаменталистік қозғалыс – Мұсылман бауырластығына қарсы болуына әкелді, ол исламды тарату және батыстық ықпалды жою үшін құпия және кейде бұзықшыл әдістерді қолданды. Бауырластықтың Ливиядағы қызметі 1980 жылдардың ортасында тыйым салынғанымен, ол елде жасырын күйде сақталып қалды. 1983 жылы Триполиде Бауырластық мүшесі атылып өлтірілді, ал 1986 жылы Бенгазиде жоғары лауазымды саяси шенеуніктің өлтірілуінен кейін Бауырластыққа жататын бір топ адам қамауға алынды. Мұсылман бауырластығы Ливияның барлық аймақтарына тарады, бірақ Бенгази, Байда, Дерна және Аджабия қалаларында ерекше күшті болды. Каддафи Бауырластыққа мұсылман емес елдерде ашық түрде құрылуға шақырып, егер олай істесе, оның жетекшілеріне қаржылай көмек көрсететінін уәде берді. Бірақ ешқандай көмек көрсетілген жоқ. Каддафи исламның барлық адамдарға қолданылуын баса көрсетті, бірақ сонымен қатар Мұхаммед христиандарға берген ерекше мәртебені растады. Ол христиандарды дұрыс жолдан адасқан мұсылмандармен теңеді. Сонымен қатар, Каддафи Африканы христиандықтан және оның отаршылдықпен байланысты екенін айтқан нәрседен тазарта бастады, Ливиядағы христиан дінінің Еуропадағы көптеген елдердегіден бұрын пайда болғанын ескермеді.
Under the revolutionary Gaddafi government, the role of orthodox Islam in Libyan life became progressively more important. Muammar al Gaddafi was a highly devout Muslim, with an expressed desire to exalt Islam and to restore it to its proper—i. e., central—place in the life of the people. He believed that the purity of Islam had been sullied through time, particularly by the influence of Europeans, both during and after the colonial period, and that Islam's purity must be restored by such actions as: the restoration of sharia to its proper place as the basis of the Libyan legal system, the banning of "immodest" practices and dress, and the symbolic purification of mosques. Gaddafi also believed in the value of the Quran as a moral and political guide for the contemporary world, as is evident from his tract, The Green Book, published in the mid 1970s. Gaddafi considered the first part of The Green Book to be a commentary on the implications of the Quranic injunction that human affairs be managed by consultation. For him, this meant direct democracy, which is given "practical meaning" through the creation of people's committees and popular congresses. Gaddafi felt that, inasmuch as The Green Book was based solely on the Quran, its provisions should be universally applicable—at least among Muslims. Soon after taking office, the Gaddafi government began closing bars and nightclubs, banning entertainment deemed provocative or immodest, and making use of the Islamic calendar mandatory. The intention of reestablishing sharia was announced, and Gaddafi personally assumed chairmanship of a commission to study the problems involved. In November 1973, a new legal code was issued that revised the entire Libyan judicial system to conform to the sharia, and in 1977 the General People's Congress (GPC) issued a statement that all future legal codes would be based on the Quran. Among the laws enacted by the Gaddafi government were a series of legal penalties prescribed during 1973 which included the punishment of armed robbery by amputation of a hand and a foot. The legislation contained qualifying clauses making its execution unlikely, but its enactment had the effect of applying Quranic principles in the modern era. Another act prescribed flogging for individuals breaking the fast of Ramadan, and yet another called for eighty lashes to be administered to both men and women guilty of fornication. In the early 1970s, Islam played a major role in legitimizing Gaddafi's political and social reforms. By the end of the decade, however, he had begun to attack the religious establishment and several fundamental aspects of Sunni Islam. Gaddafi asserted the transcendence of the Quran as the sole guide to Islamic governance and the unimpeded ability of every Muslim to read and interpret it. He denigrated the roles of the ulama, imams, and Islamic jurists and questioned the authenticity of the hadith, and thereby the sunna, as a basis for Islamic law. The sharia itself, Gaddafi maintained, governed only such matters as properly fell within the sphere of religion; all other matters lay outside the purview of religious law. Finally, he called for a revision of the Islamic calendar, saying it should date from Muhammad's death in 632, an event he felt was more momentous than the hijra ten years earlier. These unorthodox views on the hadith, sharia, and the Islamic era unsettled the population. They seemed to originate from Gaddafi's conviction that he possessed the transcendent ability to interpret the Quran and to adapt its message to modern life. Equally, they reinforced the view that he was a reformer but not a literalist in matters of the Quran and Islamic tradition. On a practical level, however, several observers agreed that Gaddafi was less motivated by religious convictions than by political calculations. By espousing these views and by criticizing the ulama, he was using religion to undermine a segment of the middle class that was notably vocal in opposing his economic policies in the late 1970s. But Gaddafi clearly considered himself an authority on the Quran and Islam and was not afraid to challenge traditional religious authority. He also was not prepared to tolerate dissent. The revolutionary government gave repeated evidence of its desire to establish Libya as a leader of the Islamic world. Moreover, Gaddafi's efforts to create an Arab nation through political union with other Arab states were also based on a desire to create a great Islamic nation. The government took a leading role in supporting Islamic institutions and in worldwide proselytizing on behalf of Islam. The Jihad Fund, supported by a payroll tax, was established in 1970 to aid the Palestinians in their struggle with Israel. The Faculty of Islamic Studies and Arabic at the University of Benghazi was charged with training Muslim intellectual leaders for the entire Islamic world, and the Islamic Mission Society used public funds for the construction and repair of mosques and Islamic educational centers in cities as widely separated as Vienna and Bangkok. The Islamic Call Society (Ad Dawah) was organized with government support to propagate Islam abroad, particularly throughout Africa, and to provide funds to Muslims everywhere. The symbolic purification major urban mosques took place in 1978. Gaddafi was forthright in his belief in the perfection of Islam and his desire to propagate it. His commitment to the open propagation of Islam, among other reasons, caused him to oppose the Muslim Brotherhood, an Egyptian based fundamentalist movement that used clandestine and sometimes subversive means to spread Islam and to eliminate Western influences. Although the Brotherhood's activities in Libya were banned in the mid 1980s, it remained present in the country maintaining a low profile. In 1983 a member of the brotherhood was executed in Tripoli, and in 1986 a group of Brotherhood adherents was arrested after the murder of a high ranking political official in Benghazi. The Muslim Brotherhood had spread throughout Libya, but were particularly strong in the cities of Benghazi, Bayda, Derna, and Ajdabiya. Gaddafi challenged the Brotherhood to establish itself openly in non Muslim countries and promised its leaders that, if it did, he would financially support its activities. No support was ever forthcoming. Gaddafi stressed the universal applicability of Islam, but he also reaffirmed the special status assigned by Muhammad to Christians. He likened Christians to misguided Muslims who strayed from the correct path. Furthermore, Gaddafi assumed leadership of a drive to rid Africa of Christianity as well as of the colonialism with which he associated it, despite the fact that Christianity's presence in Libya long predates Islam or its presence in much of Europe.
Қасиеттілер мен бауырластар
Солтүстік Африкадағы ислам діні жергілікті берберлердің сенімдерімен тығыз байланысқан. Суфилік дәстүр Алланың бірегей және теңдесі жоқ қадір-қасиеті мен барлық мүміннің теңдігін уағыздағанмен, исламның ғасырлар бойғы маңызды бір бөлігі – Құдайдың белгілі бір адамдарға сыйлаған ерекше рухани күшке сенім болды. Бұл күш Барака деп аталады, ол жеке бақыт пен рухани қуаттың берілетін қасиеті болып саналады және белгілі бір адамдарда тұрады делінеді. Өздерінің Баракаға ие екендерін дәлелдей алатындар – кереметтер жасау, көрнекті адамгершілік қасиеттері немесе танымал иесімен туыстық байланыс арқылы – қасиеттілер деп есептеледі. Бұл адамдар Батыста марабұттар деп танылады, бұл француз тіліндегі al murabitun (дін жолында уақыт өткізгендер) сөзінің транслитерациясы, және олардың Баракасымен байланысқа түскен қарапайым адамдар ғана емес, барлық адамдардың пайда көретініне сенеді. Нағыз исламдық қасиеттілер жолы ауылдық жерлерде кеңінен тарады, ал қалалық жерлерде исламның сүнни бағыты басым болды. Триполитанияда да қасиеттілер болды, бірақ Киренаикада олардың саны одан да көп еді. Олардың Баракасы өмірден өткеннен кейін де қабірлерінде сақталып қалды. Құрметтелген қабірлердің саны тайпадан тайпаға өзгеше болды, бірақ шөлде түйе өсіретін тайпалар арасында, одан да көп қасиеттілер таулы аймақтағы отырықшы және көшпелі тайпалардың арасында кездеседі. 1960 жылдардың соңында бір ауылға келген саяхатшы он алты әлі де құрметтелген қабірді санады. Әсіресе, түпнұсқа тариканы (рухани "жолды") уағыздаған қасиеттілердің төңірегінде шәкірттердің топтары жиі жиналатын. Мұндай мистикалық ұстаздардың ізбасарлары Солтүстік Африкада кем дегенде XI ғасырда пайда болды және кейде жаппай қозғалыстарға айналды. Қозғалыстың негізін қалаушы шейхтің толық билігімен ұйымдастырылған ізбасарлардың орденін басқарды. Бауырластықтың орталығы – зауия болды. Суфилік жақтастар бауырластықтарға бірігіп, суфилік ордендер, әсіресе ауылдық жерлерде, өте танымал болды. Суфилік бауырластықтар зор ықпалға ие болды және XVIII-XIX ғасырларда Солтүстік Африканы шарлаған діни жаңаруда маңызды рөл атқарды. Ливияда Осман империясы христиан миссионерлерінің басып кіруіне тиімді қарсылық көрсете алмаған кезде, бұл жұмысты суфилік рухтағы жаңарушы қозғалыстар қолға алды. Олардың ішіндегі ең күштісі және тиімдісі – Солтүстік Африканың көптеген аймақтарына тараған Сенусилердің қозғалысы болды.
Islam as practiced in North Africa is interlaced with indigenous Berber beliefs. Although the Sufi orthodoxy preached the unique and inimitable majesty and Sanctity of God and the equality of God's Believers, an important element of Islam for centuries has been a belief in the coalescence of special spiritual power given by God to particular living human beings. The power is known as Barakah, a transferable quality of personal blessedness and spiritual force said to lodge in certain individuals. Those whose claim to possess Barakah can be substantiated—through performance of apparent Miracles, exemplary human insight, or genealogical connection with a recognized possessor—are viewed as saints. These persons are known in the West as marabouts, a French transliteration of al murabitun (those who have made a religious retreat), and the benefits of their Baraka are believed to accrue to those ordinary people who come in contact with them. The true Islamic way of saints became widespread in rural areas; in urban localities, Islam in its Sunni form prevail. Saints were present in Tripolitania, but they were particularly numerous in Cyrenaica. Their Baraka continued to reside in their tombs after their deaths. The number of venerated tombs varied from tribe to tribe, although there tended to be fewer among the camel herders of the desert than among the sedentary and nomadic tribes of the plateau area. In one village, a visitor in the late 1960s counted sixteen still venerated tombs. Coteries of disciples frequently clustered around particular saints, especially those who preached an original tariqa (devotional "way"). Brotherhoods of the followers of such mystical teachers appeared in North Africa at least as early as the eleventh century and in some cases became mass movements. The founder ruled an order of followers, who were organized under the frequently absolute authority of a leader, or sheikh. The brotherhood was centered on a zawiya. Sufi adherents gathered into brotherhoods, and Sufi orders became extremely popular, particularly in rural areas. Sufi brotherhoods exercised great influence and ultimately played an important part in the religious revival that swept through North Africa during the eighteenth and nineteenth centuries. In Libya, when the Ottoman Empire proved unable to mount effective resistance to the encroachment of Christian missionaries, the work was taken over by Sufi inspired revivalist movements. Among these, the most forceful and effective was that of the Senussi, which extended into numerous parts of North Africa.
Сенусия
Сенусия немесе Сенуси қозғалысы – шөл даласындағы өмірге бейімделген суфилік діни жаңару. Оның звиялары Триполитания мен Феззанда кездеседі, бірақ оның ықпалы Киренаикада ең күшті болды. Сенусияның алғашқы теократиясы Киренаикадағы Байда қаласында орналасты және 1841 жылы ол олардың орталығы болды. Италиялық оккупациядан кейін назар үкіметтен діни білім беруге, содан кейін 1960 жылы Мұхаммед бин Әли әл-Сануси университетіне айналған Ислам университетін құруға ауысты. Каддафи билігінің келуі университет бағытын өзгертті. Қазір ол Омар әл-Мухтар университеті деп аталады. Сенусилер Ливияның итальяндық отарлауына қарсы тұрудың ядросын құрады. Ливиялық ұлтшылдық, итальяндықтарға біріккен қарсылықпен қолдау тапқанда, қозғалысқа деген құлшыныстың діни ынтасы төмендеді, әсіресе 1930 жылдары итальяндықтар Сенусидің діни және білім беру орталықтарын қиратқаннан кейін. Дегенмен, Ливияның Идрисі Сенуси қозғалысының негізін қалаушының немересі болды және оның Сенуси мәртебесі Ливия Корольдігінің әртүрлі аймақтарының құрметін алуға ерекше мүмкіндік берді. Сенуси қозғалысы қысқа ғана уақытқа саяси беделге ие болғанымен, оның звиялары қиратылғаннан кейін діни күш ретінде ешқашан күшін қайта таппады. Уәде етілген жаңару толыққанды орындалмады, ал Идрисид режимі Сенуси мұрасын діни басшылықты қамтамасыз етудің орнына саяси билікті заңды ету құралы ретінде пайдаланды. 1969 жылы Идристі құлатудан кейін революциялық үкімет қалған звиялардың жұмысына шектеулер қойып, Сенусидің мүліктеріне бақылаушы тағайындады және Сенуситің демеушілігімен ашылған Ислам университетін Ливия университетімен біріктірді. Қозғалысқа іс жүзінде тыйым салынды, бірақ 1980-ші жылдары Сенуси қызметінің эпизодтық деректері жарияланды. 2011 жылғы Ливия азаматтық соғысы кезінде Сенусидің белсенділері Киренаиканы Каддафидің билігінен босатуда маңызды рөл атқарды.
The Senusiyya, or Senussi movement, was a sufi religious revival adapted to desert life. Its zawiyas could be found in Tripolitania and Fezzan, but its influence was strongest in Cyrenaica. The Senusiyya's first theocracy was in the city of Bayda, Cyrenaica and that was their center in 1841. After the Italian occupation, the focus turned from government to seminary education and then to the creation of an Islamic University which became in 1960 the University of Mohammed bin Ali al Sanusi. The arrival of Gaddafi's rule changed the course of the university. It is now known as the Omar Al Mukhtar University. The Senussis formed a nucleus of resistance to the Italian colonization of Libya. As Libyan nationalism fostered by unified resistance to the Italians gained adherents, however, the religious fervor of devotion to the movement began to wane, particularly after the Italians destroyed Senussi religious and educational centers during the 1930s. Nonetheless, Idris of Libya was the grandson of the founder of the Senussi movement, and his status as a Senussi gave him the unique ability to command respect from the disparate parts of the Kingdom of Libya. Despite its momentary political prominence, the Senussi movement never regained its strength as a religious force after its zawiyas were destroyed. A promised restoration never fully took place, and the Idrisid regime used the Senussi heritage as a means of legitimizing political authority rather than to provide religious leadership. After unseating Idris in 1969, the revolutionary government placed restrictions on the operation of the remaining zawiyas, appointed a supervisor for Senussi properties, and merged the Senussi sponsored Islamic University with the University of Libya. The movement was virtually banned, but in the 1980s occasional evidence of Senussi activity was nonetheless reported. Senussi inspired activists were instrumental in freeing Cyrenaica from Gaddafi's control during the 2011 Libyan Civil War.