Кіріспе

Жылқының түсі түстелген шаштарының біртіндеп түсін жоғалтуымен сипатталады. Көптеген сұр жылқылардың терісі қара және көздері қара болады; кейбір жылқылардың түсін азайтатын гендерден және пигментацияны жоғалтуға себеп болатын басқа гендерден өзгеше, сұр түс терінің немесе көздің түсіне әсер етпейді. Таза тұқымды жылқылардың шамамен 3% сұр түсті болады. Сұр түс сондай-ақ пинто және Аппалуоса сияқты дақты жылқылардың түс үлгілеріне де әсер етеді. Оның әсері осы үлгілердегі белгілердің контрастын азайтады, бұл кейде "көлеңкелену" деп сипатталады.

Сұр жылқылардың түсі өзгеруі

Сұр тоқты кез келген түспен тууы мүмкін. Дегенмен, көбінесе көк, қаштан немесе қара түстер кездеседі. Жылқы өскен сайын, ақ түсті шаштар пайда болып, "сұрға айналады". Әдетте, ақ шаштар тұмсық, көздер және бүйірлерде алғаш көрінеді, кейде туған кезде, көбінесе бір жасқа дейін. Уақыт өте келе, ақ шаштар туған кездегі түсті ығыстырады. Ақ және қара түсті шаштардың өзгеретін үлгілеріне "көк сұр", "тұз және бұрыш", "темір сұр" немесе "дақылды сұр" сияқты көптеген бейресми атаулар бар. Жылқының жасы ұлғайған сайын, түгі ақ түске айналады. Кейбір жылқылардың ақ түсті жүніне қызғылт қоңыр дақтар пайда болады. Мұндай аттарды көбінесе "құрт шаққан сұр" деп атайды. Әртүрлі тұқымдар мен олардың жеке өкілдерінің сұрға айналуына әртүрлі уақыт керек. Сондықтан, жылқының жасын анықтау үшін сұрға айналуын пайдалануға болмайды, тек жалпы мәлімет беруге болады: өте жас жылқыда ешқашан ақ жүні болмайды (егер ол шын ақ жылқы болмаса), ал жасөспірім жылқы көбінесе толығымен сұрға айналады. Бұл шаштың түсінің өзгеруін білдіреді, сондықтан бір сұр жылқы уақыт өте келе басқа түске айналуы мүмкін, кейде тұқымдық тіркеу қағаздарындағы түсті өзгерту қажет болады. Сұр жүні толығымен ақ болған жылқымен саяхаттаған адамдар, полиция қызметкерлері немесе шекара күзетшілері сияқты жылқыға бейім емес лауазымды тұлғалармен қиындықтарға тап болуы мүмкін, себебі олар "сұр" деп жазылған қағаздары бар жылқыны ақ деп қабылдайды. Жағдайды одан әрі күрделендіретін фактор – тері мен көздің түсі, егер оларға ақ белгілер, ақ дақтың белгілі бір үлгілері немесе сұйыту гендері әсер етсе, басқа болуы мүмкін. + Сұр түстің өзгеруі.

Тұяқ: Жаңа туған жылқының алғашқы жылында, жүні түсіп қалғанда, ақ шаштар пайда бола бастайды. Кейбір тоқтылардың көзінің, тұмсығының және басқа да "жұмсақ" жерлерінде туған кезде ақ шаштар көрінеді, ал кейбіреулері бір жасқа дейін ақ түкті болмайды.

Жас сұр аттар: Жас аттардағы аралық кезең – ақ түсті шаштардың қара түспен араласуы. Қара немесе қою қоңыр аттарда денеде көбінесе қара және ақ түстер араласып тұрады. Бұл кейде "тұз және бұрыш", "темір сұр" немесе "болат сұр" деп аталады. Бұл сұр түстің ең көп таралған аралық түрі, ол жүнді күміс түсті етеді. Қаштан немесе жарқын қоңыр аттардағы аралық кезеңді сипаттау үшін "көк сұр" деп аталатын қызғылт реңк қолданылады. Жас жылқылар ақшылданған кезде кейде аққұбалармен шатасады, бірақ сұр жылқы жасы ұлғайған сайын ақшылданса, аққұбалар өзгермейді. Аққұбалардың аяқтары мен басында ақ түк аз болады, сондықтан аттың қара нүктелері бар сияқты көрінеді, бірақ бұл сұрға тән емес.

Дақылды сұр: Жарық және қараңғы аймақтар сақина тәрізді үлгі құрайды, сақинаның ішкі жағындағы түктер ақшыл болады, бұл үлгі жануардың бүкіл денесіне шашырап орналасқан. Барлық сұр аттар дақылды болмайды, бұл аралық кезең, көбінесе жас ересектерде байқалады және өте тартымды деп саналады. Жылқының түсі одан әрі ашық бола береді. Дақылды сұр аттарды жақсы күйде болған басқа түсті аттарда байқалатын сәл "гүлденген" дақтармен шатастыруға болмайды, себебі "гүлденген" дақтар жылқының күйі нашарласа, жоғалады.

Кейінгі сатыдағы сұрға айналу: Сұр аттар жасы ұлғайған сайын, кейбір жерлерде, әсіресе бүйірлер мен аяқтардың айналасында, түсі сақталады.

Толық депигментация: Шаштардың көбісі ақ болады. Осы сатыдағы жылқы түсін өзгертуін тоқтатуы немесе құрт шаққан пігменттерді дамытуы мүмкін. Толығымен ақ жүнді сұр аттарды ақ аттан олардың қара терісімен, әсіресе көздерінің, тұмсығының және жыныс мүшелерінің айналасында ажыратуға болады.

Құрт шаққан сұр: Құрт шаққан сұр – ақ жүнді, пігментті ұсақ дақтардан тұратын түс. Бұл үлгі көбінесе гетерозиготалы сұр аттарда байқалады.

Сұр түсті гендер

Сұр ген (G) – аутосомалық доминантты ген. Сұр ген тері мен көз түсіне әсер етпейді, сондықтан сұр жылқылардың көбінесе қара терісі мен көзі болады, ал ақ жылқылардың пигментсіз, қызғылт терісінен өзгеше. 2008 жылы Швецияның Уппсала университетінің зерттеушілері ақ түске өту процесін анықтайтын генетикалық мутацияны анықтады. Зерттеу көрсетті, барлық сұр жылқылардың бірдей мутациясы бар, оның тамыры кемінде екі мың жыл бұрынғы ортақ атадан бастау алады. Сұр түстің бір жануармен байланысты екендігінің анықталуы, адамдардың үй жануарларындағы тартымды мутацияларды қалай іріктеп алғанын көрсетеді. Зерттеушілер «fleabitten» сұр түстің пигментті дақтарын, сондай-ақ «қан» белгілері деп аталатын күңгірт қызыл қоңыр түсті аймақтардың, кейбір соматикалық жасушаларда сұр аллелінің жоғалуы немесе инактивациялануынан туындауы мүмкін екенін болжайды, себебі осы дақтар гетерозиготалық сұр жылқыларда гомозиготалықтарға қарағанда жиі кездеседі. Өсу жылдамдығы түріне байланысты, көпшілігі баяу өседі, бірақ уақыт өте келе, олардың көпшілігі қатерлі меланомаға айналады. Сұр гендерді зерттеу ісік дамуына әкелетін молекулалық жолды көрсетті. Сұр жылқының меланомасында STX17 және NR4A3 гендерінің экспрессиясы жоғарылаған, ал ASIP (агути сигналды ақуыз) функциясының жоғалу мутациясын тасымалдаушыларда меланома жиілігі жоғары болды, бұл меланокортин 1 рецепторының сигналды күшейтуі сұр жылқыда меланома дамуын ынталандырады дегенді көрсетеді.

Ақ аттар

Жылқымен таныс емес көптеген адамдар сұр жылқыны "ақ" деп атайды. Дегенмен, көптеген ақ жылқылардың терісі қызғылт, ал кейбіреулерінің көзі көк болады. Ақ түсті жүнінің астында қара терісі және қара көзі бар жылқы сұр болып есептеледі. Бірақ, гомозиготалық кремдік түстес негізгі түсі бар сұр жылқы, қызғылт тері, көк көз және ақ түске жақын жүнімен тууы мүмкін. Мұндай жағдайларда, жылқының генетикасын анықтау үшін ДНК-тестілеу қажет болуы мүмкін.

Роан

Кейбір аралық сатыдағы сұр түсті аттарды роан немесе рабиканомен шатастыру мүмкін. Қатты күміс түсті (құртқаны бар) сұр аттарды да роанмен шатастыруға болады. Дегенмен, роанды сұрдан оңай ажыратуға болады: роан – қара негізгі түсінде шашыраңқы ақ түктерден тұрады, әдетте, жылқының басы мен аяқтары денесінің қалған бөлігінен қараңғырақ болады. Рабикано аттардың денесінде де қара басымен араластырылған ақ түктер болады. Сұр аттарда бас, әсіресе көздері мен тұмсығының айналасы, көбінесе бірінші болып ақсай бастайды. Сонымен қатар, роан аттардың түсі қартайған сайын өспейді, ал сұр аттардың түсі әрқашан ағарады. Лакты роан – бұл тағы бір ерекше түс, ол кейде Аппалуза жылқыларында кездеседі, ол сұр сияқты жасына қарай өзгеруі мүмкін, бірақ сұрдан айырмашылығы, ат толығымен ақ түске енгенше біртіндеп ақсамайды. Лакты роандар Аппалуза сияқты тұқымдардағы дақ кешенінің әсерінен пайда болады және басқа жерлерде сирек кездеседі.

Сұйытылған бояулар

Дун, крем, жемшөп, күміс жапырақ және шампандық түстерін құрайтын сұйыту гендері кейде сұр түспен шатасуы мүмкін. Кейбір жылқылардың "көк дун" (blue dun), "грулло" (grullo) немесе "мышы дун" (mouse dun) деп аталатын ерекше түсті киімдері қатты сұр түс сияқты көрінеді. Дегенмен, бұл түс қара түске әсер ететін дун генінің нәтижесінде пайда болады, және дун түсті жылқылардың барлық түктері бір түсті болады; ақ және қара түстер араласпайды. Сонымен қатар, дун түсті жылқылар жасы ұлғайған сайын ақспайды. Ашық кремді түсті жылқылар да сұр емес. Бұл әдетте кремелло, перлино немесе түтінді крем жылқылары, олардың барлығы крем генінің әсерінен пайда болады. Бірақ, егер сұр түсті ата-ана генді берсе, түктері басқа сұр түстілер сияқты ақ түске айналады. Тағы бір кремді сұйыту – жемшөп гені немесе "барлинк факторы", ол да өте ашық түсті жылқыларды тудыруы мүмкін. Сол сияқты, шампандық гені де түссіздендіруге қабілетті, көбінесе сұр түске ұқсайтын дақтарды немесе ашық түстерді тудырады. Аты айтқандай, күміс жапырақ генінің сұр түске еш қатысы жоқ. Бұл қара түске ғана әсер ететін, түсті қара қоңыр түске, ал жалынды зығыр түске сұйытатын ген. Күміс жапырақ генін көрсететін (бірақ сұр гені жоқ) жылқылар сол түсте туады және ол ақспайды. Алайда, егер ата-анасының бірі сұр генді берсе, сұр ген қайтадан басымдық танытады.

Мифология

Тарих бойында ақ және сұр аттар мифтерде бейнеленген. Мифтердегі сұр жылқы жеті бас (Учайшрава) немесе сегіз аяқ (Слейпнир) болып, кейде топтап немесе жалғыз көрсетілген. Сондай-ақ, қауіпті болжап немесе ескертетін сұр аттар туралы мифологиялық әңгімелер де бар.