Кіріспе

Чã дас Калдейрас (ˈʃɐ̃ dɐʃ kalˈdɐjɾɐʃ) – Кабо-Вердеде, Фого аралындағы Пико-ду-Фого жанартауының кратерінде орналасқан, шамамен 700 тұрғыны бар шағын қауымдастық. Ауыл екі негізгі ауданнан тұрады: Портела және Бангейра, тиісінше 1920 және 1917 жылдары құрылған. Теңіз деңгейінен шамамен 1700 метр биіктікте орналасқан бұл ауыл Кабо-Вердедегі ең биік елді мекен болып табылады. Санта-Катарина-ду-Фого муниципалитетіне қарасты. Ауылдағы басты ұйымдастырушы орган – Associação dos Agricultores de Chã (Чã фермерлер қауымдастығы), жергілікті экономикаға елеулі әсер ететін ауыл шаруашылығы кооперативі. Чã – Кабо-Вердеде жүзімді көп мөлшерде өсіріп, экспорттық сападағы шарап өндіретін жалғыз аймақ. Ауылда су және электр қуаты жоқ, алайда тұрғындар түнде үйлерін жарықтандыру және электрмен қамтамасыз ету үшін генераторларды жиі пайдаланады. Ішуге жарамсыз судың бәрі жаңбыр суын жинау арқылы алынып, құрғақ маусымда (қарашадан шілдеге дейін) пайдалану үшін үлкен цистерналарда сақталады.

Монтронд графы

1870 жылы Монтронд графы (Франсуа Луи Арман Фурше де Монтронд, Франция) Бразилияға жол тартқанда аралда тоқтады. Ол өзімен бірге кальдерада шарап өндірісін бастаған жүзім шоғырларын әкелді. Сонымен қатар, ол кофе өндіріп, Португалияға экспорттады. Инженерлік және медициналық білімімен Сан-Филиппеден Мостейросқа дейінгі жол құрылысын қадағалап, қазірге дейін қолданылып келе жатқан құдықтарды салған. Дәрілік шөптерді және олардан жасалатын емдік құралдарды жақсы білген ол, аралда пайдалану үшін медициналық шөптерді тасымалдап келді. 60 жасында аттан құлап, сынған аяғына жұққан инфекциядан көз жұмды. Ша ауылының көптеген тұрғындары – ақшыл терілі, сары шашты және көк көзді адамдар – өз тегін биологиялық тұрғыдан өнімді Монтронд графына дейін жегізе алады.

1995 жылғы атылу

1995 жылдың сәуірінде Пико-ду-Фого вулканының атқылауы Чан-дас-Кальдейрадағы бірнеше үйге зақым келтірді. 2014 жылдың қарашасында Пико-ду-Фого қайтадан атқылады, нәтижесінде Портела, Бангейра және Ильхэу-де-Лоснадағы ғимараттардың 75%-ы қирады. Олардың көп бөлігі лавамен жабылды. Атқылаудан кейін тұрғындардың көпшілігі ауылды тастап кетті. Парктің шетіндегі Cabeça Fundão табиғи парктің бас кеңсесіне айналды. Аз ғана үйлер қайтадан тұрғызылды.

Табиғи орта

Бордейра деп аталатын 1000 метрлік тіктеуі бар үлкен кратер жиегі ауылды айналып жатыр. Жазықта бір үлкен жанартау шыңы (теңіз деңгейінен 2829 метр биіктікте) және бірнеше кішкентай шыңдар мен соңғы ұстамалардан қалған лава далалары бар, ең ірілері 1951, 1995 және 2014 жылдары болған (осы жылдары тұрғындардың барлығы эвакуациялауға мәжбүр болды). Барлық кальдера, шамамен 67 км², Германия және Кабо-Верде үкіметтерінің бірлескен күш-жігерімен құрылған Фого табиғи паркінің (Parque Natural do Fogo) құрамындағы қорғалатын аумақ болып табылады.

Эндемикалық өсімдіктер

Фого аралындағы эндемикалық өсімдіктердің 84% (барлығы 31 түр) Ча және Бордейра аймақтарында шоғырланған. Олардың 48% Қоршаған орта, ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы министрлігінің (MAAP) "Қызыл тізімінде" сирек кездесетін немесе қорғауға алынған деп тіркелген, оған Cynanchum daltonii, Echium volcanorum, Erysimum caboverdeanum, Verbascum cystolithicum, Lavandula rotundifolia, Periploca laevigata sp. chevalieri, Euphorbia tuckeyana, Tornabenea bischoffii және Diplotaxis туысы кіреді. Бұл өсімдіктер кальдераның климатына (Ча аймағында қыс айларында мұз қатуы мүмкін) және жанартаулық топыраққа қатаң бейімделген. Чаның эндемикалық өсімдіктері мен ерекше ландшафты жергілікті тұрғындардың шамадан тыс мал жаюы және отын мен жем-шөп жинауы салдарынан үлкен қысымға ұшырауда.

Фауна

Оның фаунасы негізінен жәндіктерден тұрады, бірақ төменгі аймақтарда олардың саны аз, тіпті кейбір жерлерде кездеспейді. Кабо-Верде сорасы (Acrocephalus brevipennis) – бұл түрдің мекен ету орындары 1300 метр биіктікке дейін жететін аралдағы сирек кездесетін жерлердің бірі.

Климат

Архипелагтың қалған бөлігінен өзгеше (өте құрғақ, шөлді және ыстық шөл климатына ие), Чан-дас-Кальдейраның биіктігіне байланысты салқын, жартылай шөлді климаты бар (Кёппен BSk), бұл оны Кабо-Вердедегі ең салқын ауылға айналдырады. Климатының арқасында орташа температурасы төмен, ал жаңбыр мөлшері Кабо-Верде стандарттары бойынша салыстырмалы түрде жоғары; оның ең көп бөлігі қыркүйек айында жауады. Бұл фактор ауылдың өсуіне және жүзім шарап өнеркәсібін дамытуға мүмкіндік береді, мұндай жетістікке оның теңіз деңгейіне жақын орналасқан ауылдарында қол жеткізу немесе сақтау мүмкін емес.

Ауыл шаруашылығы

Чанда көп өсімдіктер бар (әрине, лава далаларында емес), олар кратер жиегіне жақын орналасқан бай вулканилік топырақта өседі. 1629 метр биіктікте болғандықтан, Чанда айналасындағы аймақтарға қарағанда ыстық ауа райы мен жауын-шашын көп. Кальдерадағы өнімдерге жергілікті тұтыну және коммерциялық өндіріс үшін жемістер (алма, жүзім, квинс, гранат, инжір, персик және помидор) және көкөністер (бұршақ, жүгері, картоп, ямс, маниок және бұрыш) кіреді. Ассоциация жергілікті фермерлерден артық жемістерді сатып алып, олардан ақ, қызыл, розе және пассито шараптарын (маркасы “Chã”); жүзім (граппа), алма, квинс және персик спирттерін (маркасы “Espírito da Caldeira”); алма, квинс және персик джемін; жүзім, инжір және квинс компотын; алма және гранат желесін; коммерциялық сату үшін гранат және жүзім шырынын жасайды. Сонымен қатар, үйде жасалған ешкі ірімшігі, кейжо де кабра да әйгілі. Ассоциация сондай-ақ аралдың солтүстік беткейінде өсірілген Fogo кофесін, Café do Fogo (маркасы “Café das Caldeiras”) қуырып, ұнтақтайды. Жергілікті экономика негізінен осы арнайы шаруашылық пен мал шаруашылығына негізделген, оның көп бөлігі ішкі нарықта немесе туристерге сатылады. Дегенмен, “Chã” маркалы шараптар елден тыс жерлерде, әсіресе Массачусетс, Лиссабон, Париж және Роттердамдағы Кабо-Верде анклавтарында шектеулі түрде қол жетімді.

Шараптар және Pomace брендисі

Associação (Италияның Cospe үкіметтік емес ұйымы мен ЕО көмегімен) жасаған "Chã" маркалы шараптар толы денелі, бояуы мен экстракты бай. Шараптарға қолданылатын барлық жүзім жергілікті шаруалар өндірген, кратер ішінде өсірілген. Кратерде жасалған алғашқы экспортталған шараптар Бразилия мен Гвинея-Бисауға жіберілді, ол кезде Кабо-Верде сияқты Португалияның колониясы болған. Шаның климаты мен жер бедері жүзім шаруашылығы үшін өте қолайлы. Күндері әдетте ыстық және құрғақ, ал түндері салқын және ылғалды. Жаңбыр жеткілікті болса, кратердің бай жанартаулық топырағында жоғары сапалы, жартылай тәтті жүзім (жалпы ауданы 1,2 км²) өседі. 2006 жылы Associação 100 000 кг жүзімнен 40 000 ящик шарап (әрқайсысы 12 бөтелке) өндірді. "Chã" шарабындағы алкогольдің құрамы (14%) Еуропалық Одақ немесе Калифорния шараптарынан жоғары (әдетте 11,5-12,5% аралығында). Винью тинту деп аталатын қызыл шарап, Португалияның төменгі жақтағы прета традисионал жүзім сортынан жасалған, қою қызыл түсті, күлгін реңдерімен. Иісінде қарақат немесе қара жидек сияқты ұсақ, қара жемістердің хош иісі бар. Бұл сезім бұрыш пен мускат жаңғағының реңімен күшейеді. Шараптың толық денесі, бөлме температурасында (20°C) берілгенде, алкогольдің күшімен үйлеседі. Шараптың жұмсақ, барқыттай таниндерін жас кезінде бағалауға болады. (Нарықтың жағдайына байланысты, Chã қызыл шараптары әлі ұзақ уақытқа дейін ескірген жоқ. Жазылымның көп бөлігі өндірілгеннен кейін бір жыл ішінде тұтынылады.) Қызыл шарап жалғыз ішуге немесе күшті дәмді ет тағамдарымен бірге беруге өте қолайлы. Винью бранку деп аталатын ақ шарап, жергілікті өсірілген москатель жүзімінен жасалған, жаңа тат, ерекше тазалық және алтын реңдерге ие. Иісінде грейпфрут сияқты жартылай тәтті цитрус жемістерінің хош иісі бар. Бұл ерекшеліктер көзбен де, дәм табатын сезіммен де байқалады, онда шарап алкогольдің құрамымен үйлеседі. Ақ шарапты да аперитивтермен немесе балық, теңіз өнімдері, ақ ет немесе Чанның ешкі ірімшігімен бірге дәмдеуге болады. Бұл талғампаз шарап 10°C температурада жақсы беріледі және дұрыс сақталған жағдайда 2-3 жыл сақталуы мүмкін. Винью розе деп аталатын қызғылт шарап, қызыл шарапқа ұқсас қара жүзім сорттарын пайдаланады. Оның әдемі қызғылт түсі және қарбыз бен шілтешек сияқты ұсақ, тәтті жемістердің дәмі бар. Ақ шарап сияқты, розе де жаңартылған дәмге ие және 10°C температурада жеңіл тағамдармен немесе жалғыз ішуге болады. Оны үш жылға дейін сақтауға болады. "Chã" шараптарының отбасысына жаңадан қосылған тәтті винью пассито, винью бранку сияқты Moscatel жүзім сортынан жасалған. Алайда, ақ шараптан айырмашылығы, пассито үшін қолданылатын жүзім алдымен күнде кептіріледі, содан кейін бұл кептірілген жүзімдер (увас пасас немесе кішміз) қалыпты ферментация және сүзгілеу процесінен өтеді. Кептірілген жүзім қолданылғандықтан, пасситодағы алкогольдің құрамы басқа "Chã" шараптарына қарағанда (14%) шамамен 10,6% төмен. Пасситоның түсі қою қызыл қоңыр, ақ, қызыл және қызғылт шараптарға қарағанда сәл тұтқыр, ал тәттілігін тепе-теңдейтін қышқылдығы бар. Иісінде инжир және кішміз, құрма және өрік сияқты кептірілген жемістердің хош иісі бар. Пассито 12-14°C температурада кешкі ас немесе десерт ретінде немесе жай ғана "медитация шарабы" ретінде жақсы.

Асоцияциядағы шарап жасау

Шарап жасау процесінде шарап қоймасының және жабдықтардың гигиеналық жағдайына ерекше назар беріледі. Жүзім келгеннен кейін тазаланып, қызыл шарап жасау үшін ұсатылады немесе ақ және розе шарап жасау үшін сығылады. Бұл процесті ластану мен жағымсыз иіс пайда болуын болдырмау үшін мүмкіндігінше жылдам орындау қажет. Содан кейін, ашыту процесін бастау үшін, алынған масса арнайы дайындалған бөшкелерге салынады, онда ең ыстық күндері де температура салқын болып сақталады. Осы кезде жүзімнің қанты спиртке айналып, шараптың бірегей қасиеттері қалыптаса бастайды. Қызыл шарап жүзім қабығымен бірге ашытылады, содан кейін сығылады. Кейін, шарап қалған бактерияларды жою және сірке суына ұқсас қышқылдығын азайту үшін екінші рет ашытылады. Екінші ашытудан кейін, жас шарап сүзіліп, сақтау үшін бөшкелерге құйылады. Ал ақ және розе шараптары бірінші ашытудан кейін бірден сүзіліп, олардың тазалығын сақтап, бактериялардың өсуіне жол бермейді. Шараптар бөтелкеге құйылғанға дейін, күн сәулесі мен ауадан қорғау үшін бөшкелерде сақталады, бірақ тазалығын жақсарту үшін мерзімді сүзіліп тұрады.

Манеком

Алайда Чаньның ең танымал шарабы – Манеком, дәстүрлі, жартылай тәтті немесе құрғақ, үйде жасалған шарап. (Оны "Chã" таңбасымен шығарылған қызыл, ақ, розе және пассито шараптарымен шатастырмау керек.) Көптеген үй шаруашылықтары Манекомты коммерциялық өндіріс және жеке тұтыну үшін дайындайды. Шарап қызыл немесе ақ, құрғақ немесе тәтті болуы мүмкін, бірақ тәтті қызыл түрі ең көп таралған. Аңыз бойынша, Манеком атын Мануэль Монтронд деген адамнан алған, ол Чаньда тұңғыш болып қоныстанған адам. Португалдық Мануэль Монтронд өзі жасаған күшті, тәтті қызыл шарапты ұнататын болған. Басқа тұрғындар Мануэльдің шарабын Манеком деп атаған. Осы ат бүгінге дейін қолданылып келеді.

Vinha Maria Chaves шараптары

2012 жылдан бері "Vinha Maria Chaves" жүзім жинау және шарап өндірумен айналысады, бұл соңғы 10 жылда құрылған жаңа жүзімдік. Жүзімдіктің ауданы шамамен 25 гектарды құрайды және ол кратердің төменгі жағында орналасқан. Іргелес орналасқан, жаңа салынған "Adega de Monte Barro" шарап зауыты шарап жасау, пісіру және бөтелкеге құю процестерін жүзеге асырады. 4 түрлі шарап өндіріледі: santaLuzia (ақ), sanVicente (күлгін), sanTiago (қызыл) және sanFilipe (қызыл). Бұл шараптар Maria Chaves жүзімдігінен және Chã das Caldeiras жүзімінен жасалады. Бұл шараптар көбінесе экспортқа жөнелтіледі. 2013 жылдың 30 сәуірінде "Adega de Monte Barro" салтанатты түрде ашылып, жаңа шараптар Кабо-Верде Президентіне, Премьер-министріне және басқа да ресми өкілдеріне таныстырылды.

Бранди

Ақ шарап ашытылғаннан кейін, москатель жүзімінің қалдық тіндігі дистилляцияланып, жүзім тіндігінен жасалған бренди (destilado de uva, белгісі “Espírito da Caldeira”) шығарылады, ол жарқын әрі мөлдір болады. Бұл спирттің күші, ішетін адамға москатель жүзімінің дәмін татып, аузында сезінуге мүмкіндік береді. Дәмнің соңы жұмсақ, ал спирттің жоғары құрамының (45%) тепе-теңдігін сақтау үшін сәл тәттілік сезіледі.

Жеміс-жидектер мен шөптер спирттері

Қызылша спирті, destilado de marmelo, толық піскен қызылша жемістерінен жасалады. Оның иісі кальдераның тәтті, қышқыл жемістеріне (қызылша, алма және жүзім сияқты) ұқсас, ал осы дәмдер спирттің күштілігімен үйлесімді. Destilado de marmelo-ның жұмсақ, берекелі және тәтті қорытындысы бар. Destilado com ervas digestivas, яғни шөптермен жасалған спирт, ас ішкеннен кейін қорытылуға көмектесетін ерекше дәмге, хош иіске, қуатына және емдік қасиеттерге ие. Бұл спирт – Чã халқының ұрпақтан-ұрпаққа дәстүрлі медицина ретінде қолданып келе жатқан шөптердің қосындысы.