Кіріспе
Николаос Пластирас (Νικόλαος Πλαστήρας; 4 қараша 1883 – 26 шілде 1953) – Грекияның премьер-министрі болып екі рет қызмет еткен грек генералы және саясаткері. Жеке батылдығымен танымал болған көрнекті әскери қызметкер 1919–1922 жылдардағы грек-түрік соғысында 5/42 Evzone полкіне қолбасшылық еткендігімен әйгілі болды және «Қара атты» деп аталды. Грекия соғыста жеңілгеннен кейін, ол басқа венизелист офицерлермен бірге 1922 жылдың 11 қыркүйегінде Грекия королі Константин I мен оның үкіметін құлатқан төңкеріске қатысты. Әскери басшылықтағы үкімет 1924 жылдың қаңтарына дейін билік жүргізді, содан кейін билік сайланған Ұлттық жиналысқа берілді, ол кейіннен Екінші грек Республикасын жариялады. Соғыс аралық кезеңде Пластирас адал венизелист және республикашыл болып қалды. Роялистік Халық партиясының күшеуін және монархияның қалпына келуін болдырмау үшін ол 1933 және 1935 жылдары екі төңкеріс жасауға тырысты, бірақ екеуі де сәтсіз аяқталды, нәтижесінде ол Францияға жер аударылды. Екінші дүниежүзілік соғыста Грекияны фашистік күштер басып алған кезде ол Марсельде жер аударылған күйінде болса да, EDES қарсылық тобының номиналды басшысы болды. Басып алу аяқталғаннан кейін ол Грекияға оралып, үш рет орталықшыл премьер-министр қызметін атқарды, көбінесе Либералдық партиямен коалиция құрып. Соңғы екі үкіметінде грек қоғамындағы грек азамат соғысының салдарынан туған дауды бейбітшілікке келтіруге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады.
Nikolaos Plastiras (Νικόλαος Πλαστήρας; 4 November 1883 – 26 July 1953) was a Greek general and politician, who served twice as Prime Minister of Greece. A distinguished soldier known for his personal bravery, he became famous as "The Black Rider" during the Greco Turkish War of 1919–1922, where he commanded the 5/42 Evzone Regiment. After the Greek defeat in the war, along with other Venizelist officers he launched the 11 September 1922 Revolution that deposed King Constantine I of Greece and his government. The military led government ruled until January 1924, when power was handed over to an elected National Assembly, which later declared the Second Hellenic Republic. In the interwar period, Plastiras remained a devoted Venizelist and republican. Trying to avert the rise of the royalist People's Party and the restoration of the monarchy, he led two coup attempts in 1933 and 1935, both of which failed, forcing him to exile in France. During the Axis Occupation of Greece in the Second World War he was the nominal leader of the EDES resistance group, although he remained in exile in Marseilles. After the occupation, he returned to Greece and served as a centrist Prime Minister three times, often in coalition with the Liberal Party. In his last two governments, he tried to heal the rift caused in Greek society by the Greek Civil War, but was unsuccessful.
Ерте өмір
Ол 1883 жылы Грекияның Кардица қаласында дүниеге келген. Пластирас ата-анасы бастапқыда Оңтүстік Тессалиядағы Аграфа тауларындағы Морофовуни (бұрынғы Воунеси) ауылынан шыққан. Әкімшілік бірлік генерал Пластирас құрметіне қайта аталды, ал Морофовуни қазір Пластирас әкімшілік бірлігінің орталығы болып табылады. Пластирас туғанға дейін отбасы Кардицаға көшіп келген.
Әскери мансап
Кардицадағы мектепті бітіргеннен кейін, 1904 жылы 5-ші жаяу әскер полкіне ерікті болып қосылды. Ол Македония күресіне қатысып, 1909 жылғы әскери төңкеріске де қатысты. 1910 жылы сержанттар мектебіне түсіп, 1912 жылы 2-ші лейтенант шеніне жеткен соң Балқан соғыстарында көзге түсіп, «Қара атты» деген лақап атын алды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Элефтериос Венизелостың Ұлттық қорғаныс қозғалысын қолдаған майор ретінде алғаш рет кеңінен танылды. Скра-ди-Леген шайқасында Архипелаг дивизиясымен ерекше көзге түсіп, подполковник шеніне көтерілді. 1919 жылы Пластирас Украинада 5/42 Evzone полкіне командирлік етті, бұл полк Ақ Армияның Қызыл Армияға қарсы күресіне көмектескен одақтас күштердің бір бөлігі болды. Содан кейін оның әскері Румыния арқылы Кіші Азиядағы Смирнаға ауыстырылды. Грекиядағы билік алмасудан кейін (1920 жылдың қарашасы) және король Константиннің қайта оралуынан кейін, Ұлттық қорғаныс қозғалысына қатысқан жалғыз офицер ол болды, ол армиядан шығарылмады. Оның полкінің сарбаздары басқа командирдің басшылығымен соғыспайтындарын ескертті. 1919-1922 жылдардағы грек-түрік соғысы кезінде түріктер Пластирасты «Қара бұрыш» (Kara Biber) деп атады, ал 5/42 Evzone полкі «Шайтан әскері» (Şeytanın Askerleri) деп танылды. Осыдан кейін Сакарья шайқасында гректер шегінуге мәжбүр болды. 1922 жылдың тамызында түріктердің шабуылынан кейін оның бөліміне грек позицияларын қайтару үшін Камелар тауында қарсы шабуыл жасау бұйрығы берілді. 13 тамызда ол әрекет етпеді, бірақ келесі күні тырысып, сәтсіз аяқтады. Осы сәтсіздік үшін ол 4-ші грек жаяу әскер дивизиясының жойылуына жауапты деп айыпталды, және әскери сотта айыпталуы мүмкін еді. Оның 5/42 Evzone полкі, басқа бөлімдермен бірге, жағалауға реттелген түрде шегінді, басым түрік күштерімен шайқасып, ауыр шығынға ұшырады. Грек әскерінің қалдықтары Шығыс Эгей теңізінің аралдарына қарай жол тартты.
1922 жылғы қыркүйек революциясы
Әскердің Афинадағы саяси басшылыққа наразылығы 1922 жылдың 11 қыркүйегінде Пластирас, полковник Стилианос Гонатас және командир Фокас басқарган төңкерістің басталуына әкелді. Әскер мен халықтың көп бөлігінің қолдауына ие болған төңкерісші офицерлер тез арада Афинаға кіріп, елді басқаруды өз қолына алды. Оқиғаның куәгері Пенелопа Дельтаның айтуынша, ол жиналған халыққа: "Неге қуанасыздар? Біз жеңіліске ұшырадық, қирадық" деген сөздерді айтқан. Пластирас король Константин II-ні отставкаға кетуге мәжбүр етті, эмиграциядағы Венизелосты Түркиямен келіссөздер жүргізуге шақырды, нәтижесінде Лозанна шарты жасалды, сондай-ақ Тракия армиясын түріктердің кез келген шабуылына қарсы қайта ұйымдастыруға кірісті (Шығыс Тракия әлі гректердің бақылауында болды). Төңкеріс үкіметінің ең даулы әрекеттерінің бірі – 1922 жылдың 28 қарашасында бұрынғы премьер-министр Димитриос Гунарис және бұрынғы бас қолбасшы генерал Георгиос Хацианисти сияқты бес роялист саясаткердің сотталуы мен атылуы болды. Олар "Алтылықтың соты" деп белгілі болған сотта Кіші Азиядағы апатқа ең жауапты деп танылды. Пластирас Грекияны басқаруда көптеген қиындықтарға тап болды. Халық алмасудан келген 1,3 миллионнан астам босқынды экономикасы қираған, халықаралық аренада оқшауланған және ішкі дағдарысқа ұшыраған елде қамтамасыз ету қажеттігі туды. Корфу оқиғасы және 1923 жылдың қазан айындағы сәтсіз роялисттік төңкеріс осының дәлелі болды. Сәтсіз төңкерістен кейін король Георг II елден кетуге мәжбүр болды. Дегенмен, ол мемлекетте тәртіп орнатып, Екінші Грек Республикасының негізін қалады. 1923 жылдың желтоқсанында өткен жаңа Ұлттық Ассамблея сайлауларынан кейін ол 1924 жылдың 2 қаңтарында әскерден кетіп, жеке өміріне көшті. Елге көрсеткен қызметі үшін Ұлттық Ассамблея оны "отанға лайық" деп жариялады және зейнеткерлікке шыққанда генерал-лейтенант шеніне ие етті. Пластирас тіпті өзінің ең үлкен қарсыласы Мұстафа Кемалдың да құрметіне ие болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Грекия мен жаңадан құрылған Түркия Республикасы арасындағы халық алмасу мәселесін талқылау кезінде Ататүрік Пластирасқа: "Мен сенің алтыныңа мыс бердім" деген сөздерді айтқан.
Саяси мансап
Ол құрылуына көмектескен республика тұрақсыз болып шықты. Грекияны төңкерістер, контр төңкерістер, Венизелистер/республикашылар мен роялистер арасындағы қақтығыс және үнемі экономикалық проблемалар мазалады. Пангалос диктатурасы кезінде қуғынға ұшыраған Пластирас 1933 жылғы наурыз айында анти-Венизелистер сайлауда жеңіске жеткеннен кейін төңкеріс жасауға тырысты, бірақ жалпы қарсылыққа (тіпті Венизелос өзінен де) тап болып, шетелге қашуға мәжбүр болды. Соңында, 1935 жылғы сәтсіз Венизелистік көтерілістен кейін, ол әлі де шетелде бола тұрып, соттан тыс өлім жазасына кесілді. Дегенмен, ол соғыс батыры ретінде жоғары беделге ие болды және адалдығы мен табанды республикашылдығымен көзге түсті. Ол EDES қарсылық тобын құруға қатысты, және Комнинос Пиромаглумен келіссөздерден кейін, тілегіне қарсы оның номиналды басшысы болды. 1944 жылғы желтоқсан оқиғасынан кейін премьер-министр болып тағайындалғаннан кейін, ол 1945 жылы Грекияға оралды, себебі ол барлық тараптан қабылданған тұлға болды. Пластирас британдықтар мен елден қайтып келген үкіметті, сондай-ақ король Георг II-нің қайтаруын қолдағандықтарына қарамастан, ЕАМ/ЕЛАС-тың демократиялық солшыл партизандары арасында орта жол табуға тырысты. Оның премьер-министрлік кезінде Варкиза келісіміне қол қойылды. Оның орташа саясаты мен республикалық көзқарастары британдықтардың күдігін тудырды, және ол үш айдан кейін қызметтен алынды, себебі баспасөз соғыс кезінде жазған хатын жариялады, онда грек-итальян соғысын тоқтату үшін неміс әскерін шақыру туралы ұсыныс жасаған болатын. 1949 жылы, Грекия азамат соғысы аяқталғаннан кейін, Пластирас 1950 жылғы Грекия парламенттік сайлаулары үшін Ұлттық прогрессивті орталық одағына (EPEK) айналған Прогрессивті либералдық партиясын құрды, наразы либералдар мен солшыл демократтардың қолдауын жинады. Ол ұлттық келісім туралы үгіт жүргізді, бұл оны коммунистік үкімет құруға тырысқандарды жазалауды көздеген консервативті элитамен қақтығысқа түсірді. Софоклис Венизелос пен Георгий Папандреумен бірге Пластирас 1950 жылы коалициялық үкімет құрды, бірақ оның серіктестері зейнетке шыққаннан кейін үкімет құлады. 1951 жылғы қыркүйек айындағы сайлауда EPEK орталық партиялардың ішінде ең күштісі болды. Пластирас Софоклис Венизелос либералдарымен коалициялық үкімет құрды және елдің маңызды мәселелерін шешуге тырысты. Оның үкіметі Грекияның экономикасын жаңғырту және қайта құру бастамасын қойды. Бұл үшін оның бастамасымен Тавропос (Мегдовас) өзенінде көл құру үшін бөгет салынды. Көл мен бөгет, бұрын Тавропос деп аталған, қазір оның есімін иеленді. Алайда, оның келісім саясаты оңшылдардан қатты сынға ұшырады, солшылдардың күдігіне түсті және тіпті оның өзінің кабинетінің мүшелері де оған қарсы болды. Оның үкіметінің маңызды сәті 1952 жылғы наурызда Никос Белогианнистің сотталып, өлім жазасына кесілуі болды, бұл халықаралық наразылықтарға қарамастан орын алды. 1952 жылғы қарашадағы сайлауда жеңілгеннен кейін оның саяси мансабы, және онымен бірге либералдық "Орталық кезең" аяқталды. Ол 1953 жылы Афинада кедейлікте қайтыс болды.