Кіріспе
Вануатудың бұрынғы премьер-министрі Мелтек Сато Кильман Ливтувану (1957 жылдың 30 желтоқсанында туған) – Вануату саясаткері, Вануату премьер-министрі қызметін бұрын төрт рет атқарған. Ол соңғы рет 2023 жылдың 4 қыркүйегінен 6 қазанына дейін премьер-министр болды. Бұрын ол 2010 жылдың желтоқсанынан 2011 жылдың сәуіріне дейін, 2011 жылдың мамырынан маусымына дейін және 2015 жылдың маусымынан 2016 жылдың ақпанына дейін премьер-министр болған, алайда оның премьер-министрлік өкілеттігі кейіннен сот шешімімен күштен шығарылды. Кильман 2011 жылдың 26 маусымында тағы да премьер-министр болып сайланды, осылайша премьер-министр лауазымындағы алғашқы заңды мойындалған мерзімін бастады; ол 2013 жылдың 23 наурызына дейін қызмет етті. Ол сонымен қатар Халық прогресі партиясының төрағасы және Малекула аралындағы Лакаторо округінен депутат. 2023 жылдың 6 қазанында ол сенімсіздік дауысымен қызметтен алынды.
Meltek Sato Kilman Livtuvanu (born 30 December 1957) is a Vanuatuan politician who served as the Prime Minister of Vanuatu on four previous occasions, most recently from 4 September to 6 October 2023. he was previously prime minister from December 2010 to April 2011, from May to June 2011 and June 2015 to February 2016, though his premiership was subsequently annulled by a court of law. Kilman was elected prime minister again on 26 June 2011, thus beginning his first legally recognised term in the premiership; he served until 23 March 2013. He is also the Leader of the People's Progress Party and an MP from Lakatoro on Malekula Island. On October 6, 2023, he was ousted by a vote of no confidence.
Ерте өмір және полициядағы қызметі
Килман 1957 жылдың 30 желтоқсанында дүниеге келген. Оның туған аралы – Малекула. 1977 жылы Килман Жаңа Гебридтердегі британдық полиция күштеріне ефрейтор ретінде қабылданды. 1984 жылы Килман Вануату мобильді күштерінің командирі, ал 1986 жылы Вануату полициясының көмекші комиссары болып тағайындалды. 1992 жылы полиция комиссары қызметіне көтерілді. Кейін ол ағаш өңдеу индустриясында бизнеспен айналысты. 2008 жылғы жалпы сайлаудан кейін Халықтық прогресс партиясы Альянс блогының құрамында оппозицияда қалды. 2009 жылдың наурызында Килман оппозиция жетекшісі болып тағайындалды, себебі Альянс блогы барлық оппозициялық партиялар мен одақтардың арасында ең көп мандатқа ие болды. 2009 жылдың қарашасында үкіметте үлкен қайта құру кезінде Килман Натапей үкіметіне вице-премьер ретінде қосылды.
Премьер-министрдің бірінші мерзімдері (2010 2013)
2010 жылдың 2 желтоқсанында Эдвард Натапей сенімсіздік дауысымен қызметтен алынғаннан кейін Килман премьер-министр болып тағайындалды. Килман өзі 2011 жылдың 24 сәуірінде (Құрбан айт күні) 26 дауысқа қарсы 25 дауыспен сенімсіздік білдіріліп, тартысқа түсті, ал Серж Вохор оның орнын басты. 2011 жылдың 13 мамырында Вохордың сайлауы жарамсыз деп жарияланды, себебі ол абсолютті емес, тек салыстырмалы көпшілік дауысқа ие болды. 16 маусымда Бас судья Винсент Лунабек Эдвард Натапейдің 2010 жылғы желтоқсанда Килманның алғашқы сайлауының конституциялықтығына қатысты жеке ісін қарап шешім шығарды. Лунабек Килманның сайлауының конституцияға қайшы екенін мәлімдеді, себебі "[П]арламент спикері Максим Карлот Корман конституцияның 41-бабында белгіленгендей, оны құпия дауыс беру арқылы сайлау қажеттігін ескермей, Килманды премьер-министр етіп тағайындады". Килманның премьер-министрлік өкілеттігі жойылды, ал Натапей уақытша премьер-министр ретінде қайта орналастырылды, оған жаңа премьер-министрді сайлау үшін Парламентті шақыру тапсырылды. Айырықша жағдай, Натапейдің министрлері уақытша министрлер ретінде қалпына келтірілгенде, Килман Натапейдің уақытша вице-премьері болды – бұл лауазымды ол бірнеше күн ғана атқаруы күтілді. 26 маусымда Килман премьер-министрлікке кандидаттықтарын қойды және Парламент оны 29 дауыспен, Серж Вохордың 23 дауысына қарсы сайлады. 2012 жылғы қазан айында өткен жалпы сайлаудан кейін ол Парламенттің сенімін сақтап, кең коалициялық үкімет құрды. 2013 жылдың 20 наурызында Әділет және әлеуметтік әл-ауқат министрі Томас Лейкен және Ни-Вануату іскерлігі министрі Марселлино Пипите алты үкіметтік депутатпен бірге оппозицияға өтті. Үкімет жүргізу үшін жеткілікті дауысы болмағандықтан, Килман келесі күні өзінің отставкасын жариялады, оған қарсы сенімсіздік дауысы ұсынылмас бұрын. 23 наурызда Парламент оның орнына Моана Каркасс Калосилді сайлады. 2014 жылдың 15 мамырында Каркасс сенімсіздік дауысымен қызметтен алынды. Жаңа премьер-министр Джо Натуман Килманды Сыртқы істер және сауда министрі етіп тағайындады. 2015 жылғы маусымның басында Натуман оны үкіметке қарсы сенімсіздік дауысын қолдауға болатынын ашық айтқаны үшін жұмыстан босатты.
Қызметке қайта оралу
2015 жылдың 11 маусымында Килман тағы да премьер-министр болды. Ол Жо Натуманды сенімсіздік дауысы арқылы қызметтен шеттетуге қол жеткізді, ал Натуман өткен аптада оны сыртқы істер министрі лауазымынан босатқан еді. 2015 жылдың қазан айында Килман үкіметінің жартысынан астам депутаты, оның ішінде вице-премьер Моана Каркасс және бірнеше министрлер пара алу айыбымен түрмеге қамалды. Килман бұл іс кезінде жазбаша түсіндірме беруден бас тартты және сотталған депутаттарды түрмеге қамалғанға дейін үкімет мүшесі қызметін атқаруға рұқсат берді. Оның дағдарыс кезіндегі әлсіз басшылық танытуы және үкіметіндегі жемқорлыққа жауапкершілік алмауы кеңінен сынға ұшырады, соның салдарынан оның отставкаға кетуі талап етілді. 2023 жылдың 4 қыркүйегінде ол Исмаил Калсакаудың орнына премьер-министр болып қайта келді. Килман парламент мүшелеріне өзінің басты мақсаты – «Вануатуға тиімдірек болсын үшін сыртқы саясатты қайта қарау» және «жаңа экспорттық нарықтарды іздеу» екенін мәлімдеді. Премьер-министр сайлауы саяси дағдарыстың нәтижесінде болды, бұл бұрынғы премьер-министр Калсакаудың «Австралиямен қауіпсіздік шартын жасасқан іс-әрекеттерінің» салдарынан қызметтен алынуына әкелді.