Алжирде Исламның ролі мен тарихы

Кіріспе

Алжирдегі исламның рөліне шолу

Ислам Алжирде басым және мемлекеттік дін болып табылады. Азаматтардың көп бөлігі Малики мектебінің сунниттері, ал аз бөлігі – Ибади мұсылмандары, олардың көпшілігі М’заб аңғары аймағында тұрады. Ислам қоғамға орталық әлеуметтік және мәдени тірек болса, көптеген адамдарға негізгі этикалық және көзқарас қағидаларын ұсынады. Дінді қатаң сақтау, исламмен өзін-өзі сәйкестендіруге қарағанда әлдеқайда аз және тұрақсыз. Сондай-ақ, кейбір ғалымдардың теориялық көзқарастарына қарсылық ретінде пайда болған суфи философиялары да бар.

Исламның келуі

Исламды Алжирге алғаш рет Умәйяд әулеті Уқба ибн Нафидің шапқынынан кейін, 670 жылдан 711 жылға дейінгі жаулау және дінге өту процесінде әкелді. Жергілікті берберлер көптеп тез арада ислам дініне көшті, бірақ кейбір христиандық және, мүмкін, бұтқа табынушылық қауымдастықтары Альморавидтер кезеңіне дейін сақталды. Дегенмен, Таяу Шығыстағыдай, олар жаңа исламды халифаттың шетелдік үкімшілігіне қарсылықпен біріктіруге тырысты – бұл нишаны Харижиттер мен Шииттердің «ересі» толыққанды толтырды. 8 ғасырдың соңына қарай Алжирдің көп бөлігін Рустамидтер биледі, олар қатаң ізгіленуші, бірақ саяси тұрғыдан орташа Ибади сектасын ұстанды және халифаларды арамдық узурпаторлар деп санады. Олар 909 жылы Шиит Фатимидтермен талқандалды, бірақ олардың доктринасын оңтүстікке қашқан босқындар жаңартып, олардың ұрпақтары Алжир Сахарасындағы М’заб аңғарындағы қалаларды құрды, онда Ибадизм әлі де үстемдік танытады. Фатимидтер Кутаманы сендіргенімен, олардың Исмаили доктринасы Солтүстік Африканың көп бөлігінде танымал болмады, ал Фатимидтердің өзі мүмкіндігінше тезірек Алжирді тастап Мысырға кетіп, Солтүстік Африканы оларға номиналды түрде бағынышты Зиридтер әулетіне қалдырды. Аббасид халифатының саяси қауіп-қатері жойылғаннан кейін, олар көп ұзамай Малики тармағына, атап айтқанда Магрибте кең тараған Сунниттік исламға қайта оралды. Фатимидтер өш алу үшін аймаққа қиындықтар тудыру үшін бедуин Бану Хилал тайпасын жіберді, бірақ оны бақылауға шамалары келмеді; Шиизм тез азайды және аймақта дерлік жоқ болды. Алмохадтар ынталы түрде ортодоксалды болды, ал олардың билігі кезінде Алжир бірте-бірте айқын діни біртектілікке ие болды. Сунниттік ислам мен Малики мазхабы М’забтың Ибадилері мен шағын еврей қауымдастықтарынан басқа, дерлік барлық жерде тараған болды. Алжирдің оңтүстігіне ислам дінінің таралуы ұзаққа созылды, ал оның тарихы көбінесе бөлек: тек 15 ғасырда ғана Туарегтер ислам дініне енді. Регенттік кезеңінде, Малики алжирлік халықтан айырмашылығы, Осман алжирлері ислам құқығының Ханафи мектебіне жатты. Сот жүйесі Регенттікке кіретін әр мазхап үшін бір-бір муфтиден басқарылды. Ірі қалаларда Ханафи және Малики мешіттері болды, ал Ибади қауымының өз мешіттері және, әсіресе, зираттары болды. Ханафи/Малики екіұстанымды жүйе француз отаршылдық режимі кезінде де сақталды.

Islam was first brought to Algeria by the Umayyad dynasty following the invasion of Uqba ibn Nafi, in a drawn out process of conquest and conversion stretching from 670 to 711. The native Berbers were rapidly converted in large numbers, although some Christian and probably pagan communities would remain at least until Almoravid times. However, as in the Middle East itself, they sought to combine their new Islam with resistance to the Caliphate's foreign rule a niche which the Kharijite and Shiite "heresies" filled perfectly. By the late 8th century, most of Algeria was ruled by the Rustamids, who professed the strictly puritanical but politically moderate Ibadhi sect and saw the Caliphs as immoral usurpers. They were destroyed by the Shia Fatimids in 909, but their doctrine was re established further south by refugees whose descendants would ultimately found the towns of the M'zab valley in the Algerian Sahara, where Ibadhism still dominates. Though it convinced the Kutama, the Fatimids' Ismaili doctrine remained unpopular in most of North Africa, and the Fatimids themselves abandoned Algeria for Egypt as soon as they could, leaving North Africa to a dynasty only nominally subject to them, the Zirids. With the political threat of the Abbasid Caliphate gone, these soon reverted to Sunni Islam specifically, the Maliki branch, whose popularity had spread widely in the Maghreb. The Fatimids took their revenge by sending the Bedouin Banu Hilal to wreak havoc on the region, but were incapable of controlling it; Shiism rapidly dwindled, and became virtually non existent in the area. The Almohads were zealously orthodox, and under their rule Algeria gradually acquired its notable religious homogeneity. Sunni Islam and the Maliki madhhab became virtually universal, apart from the Ibadhis of the M'zab and small Jewish communities. Islam took longer to spread to the far south of Algeria, whose history is to a large extent separate: only in the 15th century were the Tuareg finally converted to Islam. During the Regency period, unlike the Maliki Algerian masses, the Ottoman Algerians remained affiliated with the Hanifi school of Islamic jurisprudence. The judicial system was headed by one mufti for each of the Madhhabs represented in the Regency. Major towns had both Hanafi and Maliki mosques, while the Ibadi community had their own mosques and, especially, cemeteries. The dual Hanafi/Maliki system was maintained under French colonial regime.

Француз отарлауы

1830 жылы француздар Алжирді жаулап алды. Олардың елдің қалған бөлігін билеу әрекеттері күшті қарсылыққа ұшырады, көбінесе діни негізде: суфилік жауынгер Әмір Абд әл-Қадыр француздарды елден шығару науқанымен ерекше көзге түсті. Оның жеңіліске ұшырағаннан кейін де, бүліктер кем дегенде 1870 жылға дейін, әсіресе Шейх Мокрани бастаған бүліктер жалғасты, олардың көпшілігінде, бірақ барлығында емес, діни ықпал байқалды. Алжирге келгеннен кейін көп ұзамай, француз отаршылдық режимі дәстүрлі мұсылман Алжир мәдениетін әлсіретуге кірісті. Француз заңына сәйкес, мұсылмандар рұқсатсыз қоғамдық жиналыстар өткізе алмайды, қару-жарақ алып жүруге, үйлерінен немесе ауылдарынан шығуға болмайды. Заң бойынша олар француз поддандылары болды, бірақ толық құқықты француз азаматы болу үшін ислам заңдарынан бас тартуы керек еді. Мұндай жағдай сирек кездесті. Исламдық қайырымдылық қорларының (хабус) жері мемлекеттік мүлік деп есептеліп, тартылып алынды. Дәстүрлі Құран мектептері мен зауиялардың көп бөлігі, қарсылықтың ықтимал орталықтары ретінде күдікпен қаралып, құлдырады, сауаттылық деңгейі төмендеді. Алайда, діни ғалым және реформатор Абдельхамид Бен Бадис пайда болғаннан кейін бұл үрдістерге өзгеріс енгізілді. 1910 жылдардан бастап ол дәстүрлі марабтар мен қасиеттілер культіне қарсы уағыз айтты, олар сиқыр қуыршақтарына сенді және араб және ислам білімінің маңыздылығын қадағалады; оның шәкірттері мектептердің кең желісін құрды және қасиеттілер культін жаппай қарапайым халық арасында жоққа шығарды, алжирлік исламды едәуір дәстүрлі етті. Исламға қарсы дискриминация Алжирдің тәуелсіздік соғысында француз басқыншыларына қарсы күрес қозғалысының маңызды күшіне айналуына әкелді. Тәуелсіздік үшін күрескендер джихад жасаушы моджахедтер деп аталды, ал қаза тапқандары революцияның жарияланған социализміне қарамастан, шохада, шейіттер деп есептелді; тіпті революция кезінде FLN ислам принциптерін, мысалы, шарап пен жезөкшелікті тыйым салу сияқты шаралармен символдық күш көрсетті.

Тәуелсіздік алғаннан кейін

Тәуелсіздік алғаннан кейін Алжир үкіметі ұлттық бірігу және саяси бақылау мақсатында діни қызметке мемлекеттік бақылауды енгізді. Жаңа Конституцияның 2-бабында Ислам мемлекеттік дін деп жарияланды және ел басшыларының діні болды. Мемлекет мешіттер салуды монополиялады, ал 1980 жылдардың ортасына қарай Дін істері министрлігі шамамен 5000 мемлекеттік мешітті бақылады. Имамдар мемлекет тарапынан оқытылып, тағайындалып, жалақы алатын болды, ал жұма күнгі уағыз (хутба) Дін істері министрлігі арқылы берілетін. Бұл министрлік діни мүлікті (хабус) басқарды, мектептерде діни білім беруді ұйымдастырды және исламдық білім беруге арналған арнайы институттар құрды. Ислам заңнамасының (шариғат) қағидалары, әсіресе отбасылық құқыққа енгізілді, бірақ заң кодексінің көп бөлігінде қолданылмады. Мысалы, 1984 жылғы Алжир отбасылық кодексіне сәйкес, мұсылман әйелдері мұсылман емес адамдарға үйленуге тыйым салынған болатын, бірақ шарап заңды болып қала берді. Дегенмен, бұл шаралардың бәрі қанағаттандыра алмады. 1964 жылы «Аль-Қиям» (Құндылықтар) атты радикалды ислами қозғалысы пайда болды, ол 1990 жылдардағы Ислам құтқару майданының (Исламдық партия) алғы күші болды. «Аль-Қиям» Алжирдің құқықтық және саяси жүйелерінде Исламның үстемдігін қалады және алжирліктердің әлеуметтік және мәдени өміріндегі батыстық әдеттерге қарсы болды. Бұл тәуелсіздік алғаннан кейінгі билік үшін ең қиын мәселе болды, себебі олар социалистік саясатпен қатар ислами ұлттық өзіндік ерекшелікті қалыптастыруға тырысты. Алжирдің жаңа басшылары Ислам мен социализмді алжирлік мәдениет пен қоғамның ерекшеліктері ретінде үйлесімді деп есептесе, радикалды исламистер Исламды жалғыз анықтамалық сипаттама деп санайтын және оны социализмбен үйлестіруге келмейтін деп білді. Хуари Бумедиен өзінің билігі кезінде радикалды исламизмді шектеуге тырысты, бірақ ол 1970 жылдары басқа атаумен және жаңа ұйыммен сақталды. Бумедиеннің қайтысынан кейін 1979 жылы Чадли Бенджедид президент болды. Чадлидің үкіметі исламистерге көбірек төзімділік танытты, ал Алжир жұмыссыздық пен инфляцияны қамтитын әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың ортасында болғандықтан, әлеуметтік шиеленіс жоғары болды. Арабтану саясаты (араб тіліндегі білім беруді және кәсіби мекемелерде араб тілінің қолданылуын арттыру) сәтсіз аяқталды: француз тілі саяси элитаның тілі болып қала берді және француз тілді студенттер жұмыс орындарында басымдыққа ие болды. Сондықтан, қозғалыс университет кампустарына тарала бастады, онда солшыл студенттік қозғалыстарға қарсы салмақ ретінде мемлекет тарапынан қолдау көрді. 1980 жылдарға қарай қозғалыс одан да күшейді, ал 1982 жылдың қараша айында Алжир университетінің Бен-Акнун кампусында қанды қақтығыстар болды. Бұл зорлық-зомбылық 1980 жылдар мен 1990 жылдардың басында күшейе түсетін мемлекеттік репрессияға әкелді. Исламизмнің өрлеуі Алжир қоғамына елеулі әсер етті. Көптеген әйелдер хиджап кие бастады, олардың кейбіреулері діни тұрғыдан консервативтенгендіктен, ал басқалары хиджап оларды көшеде, кампуста немесе жұмыста мазалаудан сақтады. Исламистер феминистік топтар мен қауымдастықтардың қысымына қарамастан, либералды отбасылық кодекстің қабылдануына кедергі келтірді. 1991 жылы Ислам құтқару майданы (ИҚМ) сайлауда жеңіске жеткеннен кейін, әскерилер сайлауды жойғаннан кейін оған тыйым салынды, исламистер мен үкімет арасындағы шиеленіс ашық қақтығысқа ұласты, ол шамамен 10 жылға созылды, нәтижесінде 100 000-ға жуық адам қаза тапты. Алайда, «Бейбітшілік үшін қоғам қозғалысы» және «Исламдық жаңару қозғалысы» сияқты кейбір исламистік партиялар заңды күйде қалды және үкімет оларға кейінірек сайлауға қатысуға рұқсат берді. Соңғы жылдары «Азаматтық келісім туралы» заң мен «Бейбітшілік және ұлттық татуласу шарты» қабылданды, бұл соғыс кезінде жасалған көптеген қылмыстар үшін амнистия ұсынуда.

After independence the Algerian government asserted state control over religious activities for purposes of national consolidation and political control. Islam became the religion of the state in the new constitution (Article 2), and was the religion of its leaders. The state monopolized the building of mosques, and the Ministry of Religious Affairs controlled an estimated 5,000 public mosques by the mid 1980s. Imams were trained, appointed, and paid by the state, and the Friday khutba, or sermon, was issued to them by the Ministry of Religious Affairs. That ministry also administered religious property (the habus), provided for religious education and training in schools, and created special institutes for Islamic learning. Islamic law (sharia) principles were introduced into family law in particular, while remaining absent from most of the legal code; thus, for example, while Muslim women were banned from marrying non Muslims (by the Algerian Family Code of 1984), wine remained legal. Those measures, however, did not satisfy everyone. As early as 1964 a militant Islamic movement, called Al Qiyam (values), emerged and became the precursor of the Islamic Salvation Front (Islamist party) of the 1990s. Al Qiyam called for a more dominant role for Islam in Algeria's legal and political systems and opposed what it saw as Western practices in the social and cultural life of Algerians. This proved to be the most difficult challenge for the immediate post independent regimes as they tried to incorporate an Islamic national identity alongside socialist policies. Whereas the new leaders of Algeria saw Islam and Socialism as both compatible and features of Algerian culture and society; radical Islamists saw Islam as the only defining characteristic and in fact incompatible. Houari Boumediene largely contained militant Islamism during his reign, although it remained throughout the 1970s under a different name and with a new organization. Following Boumediene's death, Chadli Bendjedid became president in 1979. Chadli's regime was much more tolerant with Islamists, and with Algeria in the midst of an socio economic crisis including unemployment and inflation, social tensions were high. Policies of Arabization (increasing Arabic education and the use of Arabic in professional institutions) had failed to come to fruition: French remained the language of the political elite and French speaking students were prioritised for jobs. Thus, the movement began spreading to university campuses where it was encouraged by the state as a counterbalance to left wing student movements. By the 1980s, the movement had become even stronger, and bloody clashes erupted at the Ben Aknoun campus of the University of Algiers in November 1982. The violence resulted in the state's cracking down on the movement, a confrontation that would intensify throughout the 1980s and early 1990s. The rise of Islamism had a significant impact on Algerian society. More women began wearing the veil, some because they had become more conservative religiously and others because the veil kept them from being harassed on the streets, on campuses, or at work. Islamists also prevented the enactment of a more liberal family code despite pressure from feminist groups and associations. After the Islamic Salvation Front (FIS) won the 1991 elections, and was then banned after the elections' cancellation by the military, the tensions between Islamists and the government erupted into open fighting, which lasted some 10 years in the course of which some 100,000 people were killed. However, some Islamist parties remained aboveground notably the Movement of Society for Peace and Islamic Renaissance Movement and were allowed by the government to contest later elections. In recent years, the Civil Harmony Act and Charter for Peace and National Reconciliation have been passed, providing an amnesty for most crimes committed in the course of the war.

Практика

Сунни ислам, Мозабиттерден басқа, барлық жерге дерлік таралған, олар негізінен Ибади мұсылмандары. Басты мазхаб – Малики. Түрік текті адамдардың арасында Ханафи мәзхабын ұстанатындар бар. Суфилік бауырластықтар едәуір кері тартылды, бірақ кейбір аймақтарда сақталған. Алжирліктерде қасиетті әулиелерге табыну дәстүрі бар, бірақ салафиттер мен уахабиттер мұны ширк деп қарастырады. Ең танымал әулиелер, олардың мазарлары орналасқан қалалардың жергілікті қамқоршылары болып табылады: Алжирде Сиди Абдель Рахман, Оранда Сиди әл-Хуари және Тлемсенде Сиди Бумедине.

Саясатта

Исламшылдықтың танымалдылығы жағдайға қарай ауытқиды; 2002 жылғы сайлауда заңды исламдық партиялар Ұлттық Ассамблеядағы мандаттардың шамамен 20% -ын алды, бұл 1991 жылы FIS партиясының алған 50% -ынан едәуір төмен. Керісінше, РХД және Алжир жұмысшы партиясы сияқты секулярлық партиялардың исламға қарсы көзқарасы зор. Исламшыл партияларға қолдау Кабилия аймағында ең төмен деңгейде, онда 1991 жылы FIS партиясы бірде-бір мандатқа ие болмады, ал көпшілік дауыс Социалистік күштер фронтына бұйырды, ол да секулярлық партия. Ахмадия, салафизм, уахабизм және тәкфир идеологиясын ұстанатын бірнеше радикалды діни қозғалыстардың соңғы кезде күшеюі Алжирдің Діни істер және вақф министрлігінің қызметкерлерінің арасында алаңдаушылық тудырды. Сондықтан министрлік радикалды исламшылдардың жаңа мүшелер іздеу үшін бағытталған орындарын қадағалауды және бақылауды күшейту арқылы шаралар қабылдауға шешім қабылдады.