Кіріспе
Хадаквасла бөгеті – Махараштра штатының Пуна қаласының орталығынан өтетін Мута өзеніндегі бөгет. Бөгет арқасында Қадаквасла көлі деп аталатын су қоймасы пайда болды, ол Пуна қаласы мен аймақтарының негізгі су көзі болып табылады. Хадаквасла бөгетінің жанында Ұлттық қорғаныс академиясы (ҰҚА), Қорғаныс озық технологиялар институты (ДИАТ), Пунадағы әскери инженерлік колледжі (ӘИК, Даподи) және Орталық су және энергетикалық зерттеу станциясы (ОСЭЗС) орналасқан. Оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде Синхагад бекінісі орналасқан. Паншет және Варасгаонның екі бөгеті, негізінен суаруға сумен жабдықтайды, сонымен қатар Қадаквасла көліне су жеткізеді, ол Қадаквасла көлінің арнасының батыс жағында орналасқан. Хадаквасла бөгеті 1961 жылғы 12 шілдеде сағат 7:30-да жарылып, Пуна қаласын басып өткен ең ірі апатқа себеп болды. Кейбір адамдардың қателескеніндей, бөгет жарылмаған, ең үлкен импульстік күш нүктесінде құлап, жоғары деңгейде сақтауға арналған көлемнен үш есе көп судың құйылуынан туған қирату күштеріне төтеп бере алмады.
Дизайн
Қадакуасла бөгеті ұзын. Бөгет Мута өзеніне салынған, ол Амби және Мосе өзендерінің қосылған жерінен басталады, оларға тиісінше Паншет және Варасгаон бөгеттері салынған, ал Темгарх көлінен Темгарх бөгеті арқылы Варасгаон бөгетінен шамамен солтүстікке қарай Қадакуасла көліне су ағып түседі. Мосе өзені кейбір карталарда Мута өзені деп аталады және осылай көрсетіледі. Қадакуасла су қоймасының ұзындығы шамамен және ені өзгеріп тұрады. Көлдің ең терең жері . Бөгетте 11 радиалды типтегі шлюз қақпалары және алты суару шығару орны бар, олар төменде сипатталғандай екі каналға құяды. Үш толықтыру көлінің ішінде Варасгаон ең үлкені, одан кейін Паншет және Темгарх. Паншеттің бастауы Раджгад және Торна бекіністерінің табанына жақын. Паншет үш бекіністің ең биігі, Қадакуасладан шамамен биік. Варасгаон көлі Қадакуасламен бір деңгейде, тек қана Мутаға жіберілген су, содан кейін Қадакуаслаға ағып түседі. Раджгад бекінісі Синагад бекінісінің биіктігіне жете алмайды, ол теңіз деңгейінен 2851 фут биіктікте тоқтайды. Паншет су қоймасының сыйымдылығы 2,70 миллион текше метр, ал Варасгаон су қоймасы одан да үлкен. Қадакуасла бөгеті қатты тасқа негізделген. Оның биіктігі өзен төсегінен жоғары, негізінің тереңдігі . Оның тоқтау сызығының ұзындығы және еркін жиектері бар. Бөгеттің максималды су өткізу қабілеті 2775 м³/с, ал су қоймасы 2,78 миллион текше метрді құрайды. Оның шлюз қақпалары толық ашылмаса, Паншет пен Варасгаоннан бірдей су қабылдай алмайды, бұл Пуне қаласына су ағынын тудырады, соның салдарынан су Бхима өзеніне құйылып, Мула өзеніне кері ағысқа қосылады, ол Лонавланың оңтүстігіндегі Мулши көлінен және бөгетінен шығысқа қарай келеді, бұл қазіргі Пуненің батысындағы таулы аймақ. Жоспарда Пуне қаласының қарқынды дамуына орай осы үш бөгетті басқару көзделген. 1879 жылы салынған бастапқы бөгет, қатты тасқа негізделген тас қалаулы гравитациялық бөгет, әлемдегі алғашқы осындай құрылыс болды. Бұл бөгетті сер М. Вишвешварая жобалаған. Көптеген адамдар демалыс күндері мен жаңбыр маусымында мұнда келеді. Бөгет маңындағы көрікті жерлерге Пикок шығанағы, Кудже ауылы және Бахули ауылының жанында орналасқан Нилакантешвар (नीलकंठेश्वर) кіреді. Бөгеттің жанында өтетін Сингад жолы пикникке танымал орынға айналған. Мұнда орамал, жылдам тағам және алкогольсіз сусындар ұсынатын "Chowpatty" бар. Алайда, Пикок шығанағы жалпы жұртшылыққа жабық, өйткені ол NDA-ның, Қорғаныс күштерінің мекемесінің бөлігі болып табылады.
Су сапасы
Қадаквасла көлі, Паншет, Темгарх және Варасгаон бөгеттері мен көлдеріне дейінгі сулар, сондай-ақ Амби/Мута/Мосе өзені/арнасының суы жалға берілген жерлерден өтпейді, бұл ластағыштардың табиғи деңгейде қалуын қамтамасыз етеді. Әзірге бұл су қоймаларына ешқандай ағынды сулар құйылған жоқ. Сондықтан мұндай суды сүзгілеу оңай, ал Қадаквасла көлі маңындағы мекемелер көп қиындықсыз ауыз суға қол жеткізеді. Шындығында, Варасгаон көлінің солтүстік жағасында салынып жатқан Лаваса қалашығының құрылысы 2010 жылдың 7 желтоқсанында Бомбей жоғары сотының шешімімен тоқтатылды, себебі көлге тым жақын болуы Пуне қаласына берілетін судың үнемі ластануына алып келуі мүмкін еді. Көлдердегі бөгеттер енді туристік орындарға айналып келеді, егер тиісті бақылау болмаса, судың сапасы төмендеуі мүмкін. Жаңғырту бағдарламасы аясында Қадаквасла көлінен ағып жатқан екі арна да булану, сіңу және ұрлық есебінен болатын шығындарды азайту үшін жаңартылады. Оң жақ арнасының бірінші бөлігі суды туннель арқылы жеткізеді, ал үстіндегі жерлік кеңістік қоғамдық мұқтаждарға пайдаланылады. Ішкі сумен қамтамасыз ететін сол жақ арнасы енді құбырмен ауыстырылады. Бағдарлама Пуне қаласындағы барлық арналарды құбырлармен алмастыруды көздейді. Нәтижесінде, салыстырмалы түрде аз ластанған судың көп мөлшері үнемделеді, ол Пуне қаласының кеңеюіне байланысты суға деген қажеттіліктің артуын өтеуге жұмсалады. Бұл Пуне қаласы үшін маңызды су көзі.
Тарих
Қадақуасла көлінің пайда болуы 19 ғасырдағы Шығыс Пунадағы ауыр құрғақшылықтарға байланысты болды. Бұл құрғақшылық егін өсімін тоқтатты және инженерлерді ірі суару жұмыстарын жүргізуге итермеледі. Британ армиясының капитаны Файф 1863 жылы Қадақуаслада жоғары деңгейдегі су қоймасын салуды ұсынды және кейіннен егжей-тегжейлі зерттеулер мен сараптамалар жүргізді. Осыдан кейін бұл жасанды көл оның құрметіне Файф көлі деп аталды. Тәуелсіздік алғаннан кейін ол тез арада Қадақуасла көлі деп қайта аталды. Үндістандағы ең көне тас бөгеттердің бірінің құрылысы 1869 жылы басталды және 1879 жылы 65 лакх (6,5 миллион INR, сол кездегі 2 миллион АҚШ доллары және 600 000 фунт стерлингке тең) қаржымен аяқталды. Паншет бөгеті шілде айында аяқталуға жақын болды, оның негізгі мақсаты Қадақуасла көліне су беруді реттеу болды, осылайша үлкен су қоймасы Пуна (Пуне) халқы үшін жеткілікті сумен қамтамасыз етілді. Су қоймасы Қадақуасладан басталатын жоғарыда аталған екі каналға су береді. Оң жақ канал ұзын, Пуне ауданындағы және Хавели, Даунд, Индапур және Барамати ауылдарының жерлерін суарады, ал сол жақ канал Пуне, Кирки және айналасындағы елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етеді. Паншет бөгетінің биіктігі 16 метр, орталық бөлігінде су өткізбейтін ядросы және сол жақ тірегінің орқашқан бөлігінде орналасқан шығыс қақпалары бар. Құрылыс алаңында су тасқыны болған кезде көтергіштер толық орнатылмады. Су қоймасының сыйымдылығы 2,70 миллион текше метрді құрады. 1961 жылдың 18 маусымы мен 12 шілдесі аралығындағы жауын-шашын мөлшері Паншет бөгетіне үлкен жүктеме салды. Осы кезеңдегі жауын-шашынның орташа мөлшері болды, ал Қадақуасла көлі 90% -ға толы, Варасгаоннан да су ағып келді. Пуна халқы өздерінің болашағы туралы ешқандай сезімталдық танытпады. Жаңбыр Паншет су қоймасының су деңгейінің тез өсуіне әкелді, ал жаңа бөгет қауіпті жүктемеге бейімделе алмады. Су бастапқыда тәулігіне көтерілді, ал 12 күн ішінде көтерілді. Толық емес дөрекі шығыс бетіне байланысты ағын тұрақсыз болды, бұл қысымды арттырды. Бөгет осіне перпендикуляр бұрыштардың жиектерінде жарықтар пайда болды, бұл кеңінен құлдырауға әкелді, 11 шілдеде бөгеттің жотасы су қоймасы деңгейінен жоғары көтерілді. Бұл авариялық жағдай кезінде шығыс құрылғысының жеткіліксіздігіне байланысты болды. Осыдан кейін құрылымның соқпақтардың үстіндегі бөлігі құлады. Олар көмек және қосымша күш сұрап, Оңтүстік командасының командирі генерал-лейтенант Чадхари тез әрекет етті және НДА командирі контр-адмирал BA Самсонды хабардар етіп отырды. Көмек көрсету үшін НДА-ның Пикок-Бей қаласынан Паншет қаласына дейін Мүта өзенінің және Қадақуасла көлінің арғы ағысымен, сондай-ақ Мулши көлі арқылы жартылай дайын жол пайдаланылды. "Әскери-инженерлік колледжінің" инженерлік офицерлері мен 3000-ға жуық адам күн батқаннан кейін жолға шықты. Бомбей инженерлік тобы мен орталығының (BEG), Әскери инженерлік колледжінің (CME) және басқа да бөлімшелердің 3000 сарбазы Пунадағы Оңтүстік командалық штабтың бұйрығымен көмекке жіберілді. Олар Паншет бөгетінің жанында тізбектесіп тұрды, армия және азаматтық көліктер ондаған мыңдаған құм қаптарды бөгетті нығайту үшін әкелді. Инженерлер бөгет құлайтынына сенімді болды, олар Қарулы Күштердің көмегі бұл оқиғаны таңға дейін кешіктіретініне үміттенді, сонда Пуна халқына уақтылы ескерту беріліп, Мутха және Мула өзендерінің жағасында тұратын адамдар эвакуацияланатын еді. Барлық күш-жігеріне қарамастан, Паншет бөгеті 1961 жылдың 12 шілдесінде сағат 03:30-да құлады. Қадақуасла бөгеті соңғы кедергі болды. Бөгет таң атқанға дейін берік тұрды, судың ағынына ең аз қарсылық көрсететін бағыттағы елді мекендердің қауіпсіздігіне үлкен үлес қосты. Қадақуасла бөгетінің бұзылуы тағы 4 сағатқа созылды, бұл Пунадағы апатты су тасқынына әкелді. Бөгеттің орталық бөлігі құлап қалды. Бөгет кейіннен төрт жыл ішінде қайта салынды. Осы кезеңде Пуна және оның маңындағы тұрғындар су рационына тап болды. Пуне қаласы, лагерь және гарнизон аймағы аса зардап шекпесе де, Хадки (Кирки), Даподи, Боподи, Фугевади, Хадапсар, Шиважинагар және Деккан гимназиясындағы адамдар сумен шектеліп отырды. Ұлттық қорғаныс академиясының (ҰҚА) Пикок-Бейдегі теңіз курсанттарының оқу бөлімі мен көл жағалауындағы қонақ бөлмелері су астында қалды. ҰҚК командирінің үйінен көлді және бөгетті көретін көрініс қорқынышты болды.
Khadakwasla Lake was already 90% full, with water flowing in freely from Varasgaon, besides the abundant rainfall. The people of Pune had no inkling of their fate. The rain caused such a rapid rise of the reservoir water level at Panshet that the new embankment could not adjust to the dangerous loading condition. Water rose at the rate of per day initially, and in 12 days. Due to incomplete rough outlet surface, the flow through was unsteady which caused pressure surges. Cracks were formed along the edges of the right angles to the axis of the dam causing a subsidence wide, leaving the crest of the dam above the reservoir level on 11 July. The failure was attributed to inadequate provision of the outlet facility during emergency. This caused the fateful collapse of the structure above the outlets. They had made a desperate appeal for help and manpower augmentation, and the Area Commander, Southern Command, Lieutenant General Chaudhari reacted swiftly, keeping Commandant NDA, Rear Admiral BA Samson in the loop. Assistance was provided using a semi prepared road from Peacock Bay, NDA to Panshet along the Mutha river/backwaters of Khadakwasla Lake and also via Mulshi Lake. Engineering officers from BEG, College Of Military Engineering (CME) and close to 3,000 personnel moved out just after sunset. 3,000 soldiers from the Bombay Engineer Group and Centre (BEG), the College of Military Engineering (CME) and other units were dispatched by HQ Southern Command, Pune, to help. They formed a human chain at Panshet Dam, as Army and commandeered civil trucks brought sandbags by the tens of thousands to shore up Panshet Dam. The engineers were certain the dam would collapse; they were praying that the Armed Forces personnel's aid would delay the inevitable to dawn, so that the people of Pune could be warned in time and those living on the banks of the rivers Mutha and Mula could be evacuated. Despite their best efforts, Panshet Dam caved in at 0330 hrs on 12 July 1961. Khadakwasla Dam was the last barrier. The dam stood firm till well past dawn, contributing to the safety of residents living downstream in the vicinity of the path of least resistance to the surging freestream water. It took another four hours for Khadakwasla Dam to breach, causing devastating floods in Pune. A central section of the dam gave way. The dam was later rebuilt over four years. In this period, residents of Pune and its suburbs had to face water rationing. While Pune city, Camp and Cantonment area were not too severely affected, people in Khadki (Kirkee), Dapodi, Bopodi, Phugewadi, Hadapsar, Shivajinagar and Deccan Gymkhana had limited water supply. At the National Defence Academy (NDA), Peacock Bay, the Naval cadets training section and the lakeside guest rooms were submerged. The view from the NDA Commandant's house, which overlooks the entire lake and dam, was distressing.