Кіріспе

Оңтүстік жақсарту компаниясы – 1871 жылдың соңында құрылған Пенсильвания штатының корпорациясы, Пенсильвания штаты 1872 жылдың 2 сәуірінде оның жарғысын тоқтатқанға дейін болған. Ол ірі теміржол және мұнай салаларының мүдделерімен құрылды және АҚШ-тағы мұнай өнеркәсібін Standard Oil компаниясының астында ұйымдастыру және бақылау бойынша Джон Д. Рокфеллердің алғашқы күш-жігерінің бір бөлігі ретінде кеңінен танылды. Компанияның мақсаты – Пенсильвания теміржолы, Эри теміржолы және Нью-Йорк орталық теміржолдары арасында мұнай тасымалын тең бөліп, теміржол магистральдарымен тарифтік соғысты тоқтату болды. Компанияның екінші мақсаты – тазартылған мұнай өндірісін шектеу болды, себебі елде тәулігіне 40 000 баррель мұнайды тазартуға мүмкіндік болса, нарықта тек 16 000 баррель қана қажет болды. Компания ешқашан мұнай тасымалдамағанымен, Оңтүстік жақсарту компаниясының схемасы үлкен теміржолдар мен артықшылықты қарым-қатынас талап ететін ірі бизнес арасындағы қарым-қатынастарға көп назар аударуға себеп болды. «Кливленд қырғыны» деп белгілі болған оқиғада Джон Д. Рокфеллер мен Генри Флаглер ақпан айының ортасынан наурыз айының ортасына дейін бір ай ішінде он сегіз мұнай өңдеу зауытын сатып алды, олардың тек біреуі ғана Кливлендтен тыс жерде орналасқан.

Құрылу

Томас А. Скотт, Пенсильвания темір жолының президенті, 1871 жылдың күзінде Оңтүстік жақсарту компаниясын құрды. 1871 жылдың қараша айының соңында Нью-Йоркте теміржол және мұнай өңдеу қызығушылықтарын білдіретін топ компания құруды талқылау үшін жиналды. Бұл жиынға Уильям Генри Вандербильт пен Джон Д. Рокфеллер де қатысты. Бұл схема теміржолдарға да, ірі өңдеушілерге де, әсіресе Рокфеллер бақылаған компанияларға құпия жеңілдіктер арқылы пайда әкелуді көздеді. Рокфеллер бұрын Кливленд аймағындағы бірнеше мұнай өңдеу зауыттарын біріктіріп, 2000 акция шығарған, оның 900-і Рокфеллер мен оның серіктестеріне тиесілі болды. Содан кейін Рокфеллер Кливленд арқылы өтетін үш ірі теміржолмен келіссөздер жүргізді: Эри темір жолы, Пенсильвания темір жолы және Нью-Йорк орталық темір жолы. Осы құпия келіссөздердің нәтижесі мынадай болды: (1) Кливлендтен Нью-Йоркқа баратын бір баррельдің ресми бағасы 2,56 доллар болды, бірақ Оңтүстік жақсарту 1,06 доллар жеңілдік алды; (2) Теміржолдар Оңтүстік өндірмеген мұнайдың әр баррелі үшін Оңтүстік жақсартуға 1,06 доллар төледі; (3) Теміржолдар Оңтүстіктің барлық бәсекелестерінің тасымалдау бағыттары, құны және мерзімдері туралы мәліметтер берді; (4) Сауда теміржолдар арасында тең бөлінді, Пенсильвания темір жолына екі есе үлес берілді; және (5) Оңтүстік цистерналық вагондар мен тиеу жабдықтарын ұсынды. Бұл құпия жеңілдіктер теміржол желілері арасындағы "қатаң" бәсекелестікті азайтуға, тұрақты және стандартталған сауда ағымын қамтамасыз етуге көмектесер еді. Оңтүстік жақсарту компаниясының акциялары мұнай өңдеу қалаларындағы мүдделерге келесідей бөлінді: Питтсбургке 485, Филадельфияға 505, Кливлендке 720, ал Нью-Йоркке 180 (Джабес А. Боствик өкілдік етті). Питер Х. Уотсон, Оңтүстік жақсарту компаниясының президенті ретінде 100 акция алды. Боствик пен Уотсон екеуі де Standard Oil компаниясымен құпия одақтас болғандықтан, Рокфеллер компанияны Пенсильвания мұнай өңдеушілері мен Пенсильвания темір жолының мүдделерінен сақтап қалды. Нью-Йорктің Чарльз Пратты, мұнай аймақтарының Джон Дастин Арчболды және Джейкоб Вандергрифттері қосылудан бас тартты, сондықтан акция алмады. Рокфеллер бұл компанияны Кливленд мұнай өңдеушілерін одан әрі біріктіруге мәжбүрлеу құралы ретінде пайдаланды. 1872 жылдың ақпан айының ортасы мен наурыз айының ортасы аралығында Джон Д. Рокфеллер мен Генри Флаглер жиырма үш компания сатып алды, оның он сегізі мұнай өңдеу зауыттары болды, олардың барлығы, біреуінен басқасы Кливлендте орналасқан. Тарихшылар бұл оқиғаны "Кливленд қырғыны" деп атады. Өзін сақтап қалуға болатынына сенген тәуелсіз өңдеуші ақша алуға барғанда, Кливлендтегі барлық банктер Standard Oil-дің ықпалында екенін анықтады. Рокфеллер Кливлендтегі әрбір маңызды банкирге Standard Oil акцияларын сатып алу мүмкіндігін ұсынды, осылайша Standard Oil компаниясының қауіпсіздігін қамтамасыз етті.

Тарату

Оңтүстік жақсарту схемасы туралы ақпараттар тарады, ал теміржол тасымалы тарифтерін 100%-ға арттыру тәуелсіз өндірушілерді және көптеген кішігірім мұнай өңдеу зауыттарын ашуға мәжбүр етті. Генри Хатлстон Роджерс және Нью-Йорк штатының Бруклин қаласындағы Чарльз Пратт және Компаниясының мұнай өңдеу мүдделері бастаған тәуелсіз мұнай өндірушілер мен өңдеушілердің саммиті мен жоғары дауыспен наразылығынан кейін, 1872 жылдың наурыз айында Батыс Пенсильванияда физикалық қақтығысқа дейін бара жаздады (кейін «Мұнай соғысы» деп аталды), теміржолдар шегінуге келісті. Шикі мұнай жеткізушілері 1872 жылдың 1 наурызында Оңтүстік жақсарту компаниясының барлық мүшелеріне бойкот жариялаған «Мұнай өндірушілер одағы» деп аталатын өз ұйымын құрды. Сондай-ақ, өндірушілер одағы 30 күнге ұңғымаларды бұрғылауды тоқтатуға келісті. 1872 жылдың 2 наурызында Пенсильвания темір жолы мұнай өндірушілерге хабар жіберіп, олардың жолдары теміржолдар мен өндірушілер арасындағы өзара тиімді қарым-қатынасқа зиян келтірмейтінін мәлімдеді. 9 наурызға қарай газеттер көбінесе Оңтүстік жақсарту компаниясын еркін кәсіпкерлікке жасалған шабуыл деп сынады. 1872 жылдың 11 наурызында Нью-Йорк мұнай өңдеушілері Оңтүстік жақсарту компаниясына қарсы өндірушілердің наразылығын қолдау үшін мұнай аймақтарына делегация жіберді. 23 наурызда Джон Д. Рокфеллер өндірушілермен, мұнай өңдеушілермен және теміржол басшыларымен кездесті. 1872 жылдың 25 наурызында теміржол басшылары Оңтүстікпен жасалған келісімшарттарын тоқтатып, енді ешқандай жеңілдік берілмейтінін немесе рұқсат етілмейтінін жариялады. Пенсильвания штаты 1872 жылдың 2 сәуірінде өз жарғысын тоқтатты. 10 сәуірде мұнай жеткізушілерге салынған эмбарго ресми түрде алынды. Оңтүстік жақсарту компаниясымен теміржол келісімшарттары аяқталғаннан кейін екі апта өткен соң, Пенсильвания темір жолы өз желілеріндегі өңдеушілерге жеңілдіктер берді.

Салдары

Компания таратылғаннан кейін, мұнай өңдеушілер тағы да аймақтық деңгейде бір-бірімен бәсекелесуге түсті – Кливлендте Рокфеллер, Питтсбургте Чарльз Локхарт, Филадельфияда Уильям Г. Уорден, Нью-Йоркте Чарльз Пратт және мұнайлы аймақтарда Джон Дастин Арчболд. 1872 жылғы сәуірде осы лидерлер теміржолдардан жақсы тарифтер алу үшін Ұлттық мұнай өңдеушілер қауымдастығын құру арқылы өзара үйлестіруге тырысты. Бұл қауымдастық өздері таңдаған орталық кеңеспен басқарылатын, ашық түрде жұмыс істейтін, мүшелеріне шикі мұнайды квота бойынша сатып алып бөліп беретін және мүшелердің атынан теміржолдармен келіссөздер жүргізетін болар еді. Мұнай өндірушілер бұл ұйымға қарсылық танытпады, себебі ұйымдастырушылар шикі мұнай бағасын төмендетуді көздемейтінін нақты айтты. Рокфеллер ұйымды басқаруға таңдалды, өйткені мұнай өңдеушілер оның бұл ұйымды өз бақылауына алуынан қорқаған жоқ. 1873 жылғы экономикалық дағдарыстың бастапқы кезеңінде қауымдастық тарап кетті. Standard Oil компаниясы 1875 жылға дейін осы төрт мұнай лидерінің мүдделерін сатып алып, олар өз кезегінде компания үшін осы аймақтарды басқаратын болды.