Кіріспе
Сан-Доминго шайқасы – Кариб теңізіндегі француздық оккупациядағы Испанияның Санто-Доминго капитандық генераллығының (қазіргі британ тілінде Сан-Доминго) оңтүстік жағалауында 1806 жылғы 6 ақпанда француз және британдық желілік кемелер арасында болған Наполеон соғыстарының теңіз шайқасы. Вице-адмирал Корентин Урбайн Лейсеге басқарған француз желілік кемелерінің бесеуі де тұтқындалды немесе жойылды. Вице-адмирал сэр Джон Томас Дакворт басқарған Корольдік теңіз күштері кеме жоғалтпады және жүзден кем адам қаза тапты, ал француздар шамамен 1500 адамды жоғалтты. Француз эскадрильясының шамалы бөлігі ғана қашып құтыла алды. Сан-Доминго шайқасы – француз және британдық капиталдық кемелер арасындағы ашық теңізде болған соғыстың соңғы флоттық шайқасы.
The Battle of San Domingo was a naval battle of the Napoleonic Wars fought on 6 February 1806 between squadrons of French and British ships of the line off the southern coast of the French occupied Spanish colonial Captaincy General of Santo Domingo (San Domingo in contemporary British English) in the Caribbean. All five of the French ships of the line commanded by Vice Admiral Corentin Urbain Leissègues were captured or destroyed. The Royal Navy led by Vice Admiral Sir John Thomas Duckworth lost no ships and suffered fewer than a hundred killed while the French lost approximately 1,500 men. Only a small number of the French squadron were able to escape. The battle of San Domingo was the last fleet engagement of the war between French and British capital ships in open water.
Өмірбаян
1805 жылдың соңында Адмиралтействоның бірінші лорды лорд Бархам, француз теңіз флоты 14 желілік кемені жоғалтқан Трафальгар шайқасынан кейін, француз Атлантикалық портарына қатысты Корольдік теңіз флотының блокадасын кері алып, тоқтатты. Бархам француздардың осындай ауыр шығындарға ұшырағаннан кейін, қыс аяқталғанға дейін Атлантикада ірі шабуылға баруға қабілетсіз және ықылассыз болады деп сенді. Алайда, ол Францияның Атлантикадағы маңызды порты Бресттегі флоттың күшін дұрыс бағаламады. Британдық блокаданың алынуын пайдаланып, император Наполеон екі эскадрильяға Атлантикалық сауда жолдарына шабуыл жасау үшін теңізге шығуға бұйрық берді. Бұл күштер британдық теңіз эскадрильясымен тікелей қақтығысқа түспей, жеңіліске ұшырап, тұтқынға түсу қаупін тудырмай, Ұлыбританияға барынша экономикалық зиян келтіруі керек еді. Бұл жорыстың 14 айға дейін созуы күтілді және ол британдық сауда кемелерінен алынған азық-түлікпен қамтамасыз етілуі тиіс еді. 1805 жылдың 13 желтоқсанында қарсылықсыз теңізге шығып, екі эскадрилья екі күннен кейін британдық сауда керуендерін іздеуге бағытталды. Бір эскадрилья контр-адмирал Жан Батист Вилломез басшылығымен Оңтүстік Атлантикаға, ал екіншісі вице-адмирал Корентин Урбайн Лейсеге басшылығымен Кариб теңізіне бет алды. Лондондағы Адмиралтейство француздардың теңізге шыққандығын 24 желтоқсанға дейін білмеді, ал контр-адмирал сэр Ричард Страхан мен контр-адмирал сэр Джон Борлаз Уоррен басқаруындағы екі эскадрилья 1806 жылдың қаңтарына дейін теңізге шықпады, сол кезде француздар Атлантикада жоғалып кеткен еді. Дегенмен, француздармен байланысты сақтап қалған бір британдық эскадрилья болды: 1805 жылдың қазан айында Трафальгар шайқасынан кейін Адмиралтейство Кадиз жағалауында вице-адмирал сэр Джон Томас Дакуорт басқаруындағы эскадрильяны біріктірілген флоттың қалдықтарын бақылау үшін орналастырды. 1805 жылдың қараша айында Даквортқа Мадейра мен Канар аралдары арасындағы Саваж аралдары маңында британдық керуендерге қарсы әрекет ететін француз эскадрильясы туралы хабар жетті. Контр-адмирал Захари Альманд басқаруындағы бұл эскадрилья 1805 жылдың шілдесінде Франциядан шыққан еді. Дер кезінде тергеу үшін теңізге шыққан Дакворт Кадизді тастап, одақтас флотты қарау үшін тек екі фрегатты қалдырды. Саваж және Канар аралдарынан өтіп, Дакворт француздардан қашып кеткенін мойындап, қайта солтүстікке бет бұрды. Альманд бұл кезде солтүстікке қарай шалқарып кеткен еді. Ол 23 желтоқсанда Францияға оқиғасыз оралды.
Дакуорттың круизі
23 желтоқсанда Кадиске қайтып оралғанда, Дакворт капитан Чарльз Брисбеннің шағын сауда кемелерінің тобын сүйемелдеп келе жатқан жерімен кездесті. Лейсегтер 15 желтоқсанда Бискай шығанағында Брисбеннің конвойын ұстап, таратып, қуды. Брисбен кіші кемелердің қашуын жабу үшін ең үлкен сауда кемелерін ғана қалдырды. Лейсегтің қуғынынан құтылғаннан кейін, Брисбен Кадисте қолдау іздеді, ал Дакворттың тағайындалған орнында болмағанын түсінген соң оңтүстікке қарай жалғастырды. Дакворт бірден Лейсегті тосқауылдауға болатын бағытты белгілеп, солтүстік-батысқа бұрылды және 25 желтоқсанда Канар аралдарының солтүстік-батысында жау эскадрильясын тапты. Дакворт эскадрильясына ілесуге бұйрық берді, күйіс күні бойына созылып, 26 желтоқсанға дейін жалғасты. Осы кезде олжасының Аллеман емес екені анық болды. Шындығында, Дакворт Вилломездің эскадрильясын тапқан еді. Бірақ француз адмиралы өзінің кемелеріне шайқасқа түсудің орнына Дакворттан қашуға бұйырды. 26 желтоқсан сағат 13:00-де британдық флагман, капитан Ричард Гудвин Китс, француз кемесінен озып кететіндей болды, бірақ Дакворт кенеттен қууды тоқтатты. Кейін ол эскадрильясының алдыңғы қатардағы кемелері француз эскадрильясының күшіне ұшырауынан қорқынышты деді, ал кейбір кемелер Superb-тен шамадан тыс қалып, шайқасқа қосыла алмады. Вилломез Оңтүстік Атлантикаға қашып кеткен кезде, Дакворт эскадрильясына Кадиске қайта оралу үшін Барбадосқа толықтыруға бұйрық берді. 1806 жылдың 12 қаңтарында ол фрегатты Сент-Китске қажетті сумен қамтамасыз етуді ұйымдастыруға бұйырды және эскадрильяны 19 қаңтарда Басетеррдің жанындағы зәкірге көшірді. Сол жерде Левард аралдары эскадрильясының екі кемесі оған қосылды. Нортумберленд станция командирі контр-адмирал Александр Кокрейннің флагманы болды. Кокрейннің келуі эскадрильядағы адмиралдардың санын үшке жеткізді, өйткені Дакворттың оң қол жардамы контр-адмирал Томас Луи болды. Лейсег те Кариб теңізіне бет алды, Азор аралдарындағы қысқы дауыл оны кешіктірді, Александр мен Брейвті бөліп, Юпитер мен француз кемесі Диомедке зардап келтірді. 20 қаңтарда Францияның Санто-Доминго қаласына келген Лейсег гарнизонды нығайту үшін 1000-нан астам сарбазды түсірді және жоғалған кемелерінің келуін күтіп, асығыс жөндеу жұмыстарын жүргізді, олар 29 қаңтарда пайда болды. Портта болған кезде Лейсег жағаға өтіп, Атлантика саяхатынан кейін кемелерді қайтадан қаптауға бұйрық берді, бұл қиын және уақытты көп алатын процесс болды. 1 ақпанда шағын шлюп Басетерреге Санто-Доминго маңында үш француз кемесінің байқалғаны туралы хабармен келді. Дакворт флотты дереу жүзуге бұйырды. 3 ақпанда бриг оған Сент-Томасқа қосылды, ал 5 ақпанда капитан Адам Маккензидің фрегаты Мона бұғазына жақын қосылды. Маккензимен бірге бірнеше күн бұрын Санто-Домингодан шыққан Дания шхунасы болды, оның экипажы француз эскадрильясының құрамы туралы толық мәлімет бере алды. Шхуна кетер алдында бірнеше француз офицерлері кемеге порттан шығуға рұқсат берудің қауіптілігі туралы айтты, бірақ адмирал олардың Дания кемесін өртеп жіберу талабын қабылдамады.
Дакворттың шабуылы
6 ақпанда сағат 06:00-де Дакворттың барлаушылары француздарды байқады, олар Санто-Домингоға кіреберісінде екі фрегат, бес желілік кеме және бір үлкен сауда кемесі тізбектей орналасқандарын көрді. Француз эскадрильясының орналасқан жерін Санто-Домингодан батысқа қарай шамамен 25 миль (40 км) қашықтықтағы Окоа шығанағы деп көрсетті. Алайда, Дакворт Адмиралтействоға жіберген хабарламасында: «Дұшман барлық желкендерін көтеріп, желдің бағытымен Нисао мүйісіне, Окоа шығанағынан жоғарырақ бағытталды» деп жазды, соның салдарынан шайқас «Сан-Доминго шығанағында» болды деп атады. Келесі екі сағат бойы британдықтар француз эскадрильясына ақырындап жақындады, британдық дивизиялар жылдам кемелер баяу кемелерден озып кеткендіктен, бөліне бастады. Луидің эскадрильясы Дакворттың артына қалды, ал «Агамемнон» өзінің дивизиясындағы қалған үш кемеден артта қалды, олар тығыз формацияда қалды. Желдің сәл өзгеруі Лейссегке бағытын оңтүстік-батысқа қарай түзетуге мүмкіндік берді, бірақ құрлықтың жақындығы француздың қимылдарына шектеу қойды. Китс және оның экипажы Нельсонмен бірге Вильнёвті Батыс Индияға қуғаннан кейін Трафальгар шайқасын өткізіп алғандарына өкініп, қайғырып жүрді. Китс ерлерге алдағы шайқаста олардың мақсатына деген ынтасын арттыру үшін сөз сөйлемес бұрын, үнсіз түрде Нельсонның портретін миззен-штагтан іліп қойды. «God save the King» және «Nelson of the Nile» әндері орындалғанда, «Superb» қашып бара жатқан жауға толық жете алды және «Империалға» – француз флотындағы ең үлкен кемеге оң жақтан залп берді, содан кейін жалпы шайқас басталды. Бірнеше минуттан кейін «Нортумберленд» «Александр» және «Империал» кемелерімен қақтығысты, ал одан кейін «Спенсер» «Диомедті» өзінің тікелей қарсыласы етіп таңдады. Лейссегтің флагманы «Империал» 120 зеңбірықпен қаруланған болса, «Нортумберленд» 74 зеңбірықпен қаруланған еді, бірақ Кокран жақын арада шабуыл жасады, оны «Спенсер» жылдам қолдады, ол «Империал» және «Диомедке» бірден оқ ашты. «Спенсер» және «Александр» жолдан кеткеннен кейін, «Империал» екі жетекші британдық кемеге де шабуылдай алды, оларды басып алу қаупі туды. Кокран «Нортумберлендті» «Империал» мен «Superb» арасына жылдырып, флагманды қорғауға көшті, ауыр зақымдарға ұшырады, бірақ Дакворттың кемесін сақтап қалды. «Империалдың» атысы соншалықты күшті болды, бірнеше оқтар «Нортумберлендтің» арқылы өтіп, «Superb»-ке жетті.
Француз тылының жойылуы
Соғыс майданның басында қызу шайқас жүріп жатқанда, екі эскадрильяның қалған бөлімдері шайқасқа қосылуға асықты. Луи басқарған британдық шығыс дивизиясы 10:35-те Alexandre және Spencer кемелеріне жетті, екі кеме негізгі шайқас аймағынан оңтүстікке қарай бірігіп, тікелей соқтығысты. Олар өтіп бара жатқанда, Canopus, Donegal және Atlas француз кемесін жақыннан атқылап, оның мачталарын құлатып, жарамсыз қалдырды. Содан кейін Canopus тікелей Империал төңірегіндегі шайқасқа бет бұрды, ал Donegal мен Atlas Brave және Jupiter кемелерін тоқтату үшін солтүстік-батысқа бұрылды. Donegal кемесіндегі капитан Пултени Малкольм тікелей Brave кемесіне шабуыл жасап, оң жақ қанатынан атып, содан кейін Brave кемесінің кормасын кесіп өтіп, қалың жағынан ауыр зақым келтірді, одан кейін жақын аралықтан шабуыл жасады. Басты және миззель мачталары құлап, қашу мүмкін болмағандықтан, Лейсегес кемесін 11:30-да жағаға қарай бұрды, Нортумберлендтен атыс қашықтығынан шығып, Duckworth Суперб кемесін жағалаудың сең жағалауындағы қауіпке тікелей салудан тартынды. Canopus қысымды сақтап, француз флагманының соңынан қуды, 11:40-та Империалдың жағадан бір шақырымдай жердегі коралл рифіне тіреліп қалғаны анық болды. Атлас пен жаңадан келген Spencer кемелерінің шабуылынан кейін Diomède де Империалдың үлгісімен жағаға жетті. Екі француз кемесі де рифке соқтығысқанда, қалған мачталарын жоғалтып, корпустарына ауыр зақым келді. Олардың экипаждары палубада жиналып, британдық эскадрилья жағалаудан атыс қашықтығына кері шегілгенде кемені тастауға дайындық жасады. Шайқас кезінде француз фрегаттары мен корветтері жауынгерлік эскадрильялар мен жағалаудың арасымен сығылып өтіп, батысқа қарай қашып кетті. Британдық фрегаттар тоналған кемелерді буксирлеумен және оларды бағындырумен айналысқандықтан, оларды қууға уақыты болмады.
Империал мен Диомедтің жойылуы
Дакуорт эскадрильясын жинаған кезде «Нортумберлендтің» бастионы палубаға құлап, кеменің жабдықтарына ауыр зақым келтірді. Кокрейннің флагманы эскадрильяның ең көп зақымданған кемесі болғанымен, барлығы да белгілі бір дәрежеде зардап шекті: «Супербтің» экипажы 60 оқ тесігін санады, ал «Атлас» басқарудан шығып, «Донегал» жоғарғы мачтасының біреуін жоғалтты. Зардап шеккендер флоттың барлық бөліміне тарады, «Нортумберленд» пен «Спенсер» ең көп зардап шекті, ал «Атлас» – аз, «Агамемнон» шайқасқа іс жүзінде қатыспады. Жалпы шығын – 74 қаза тапқан және 264 жараланған, сондай-ақ бірнеше кеме зақымдалды, бірақ Дакуорт кемелері жағалаудағы жағдайды бақылау үшін орнында қалғандықтан, жөндеу жұмыстарын жылдам жүргізе алды. «Империал» мен «Диомед» екеуі де Низао мен Каталан арасындағы аймақта, қабырғалары жағалауға қарай бұрылып, рифтердің салдарынан түбіне зақым келтіріп, қағылып қалды. Кемедегі қалған қайықтарды пайдаланып және жағалаудан көмек алып, жараланғандар мен аман қалғандар жағалауға жеткізілді. Бұл операциялар 8 ақпанға дейін үздіксіз жалғасты, содан кейін Дакуорт «Акаста» мен «Маджисиеннен» қайықтарды апат орнына жіберді. Кемеге қарсылықсыз шыққан топтар қалған француз экипажын тұтқынға алып, француздардың оларды пайдалану мүмкіндігін жоққа шығару үшін екі кемені де өртеді, бірақ Лейсег бұрыннан-ақ соңғы адамдар эвакуацияланғаннан кейін оларды өртеуге бұйрық берген еді. Дакуорт Санто-Домингодан бірнеше күнге соңғы аялдама жасады, содан кейін оның бүкіл эскадрильясы мен ол алған олжалар Ямайкаға сапарға дайын болды. Осы оқиғада «Брейв» Азор аралдарының жанында үш адамды жоғалтып суға батып, ал «Александр» одан әрі қызмет етуге тым зақымдалды, кемеге келгеннен кейін бөлшектелді. Тек «Юпитер», жақында Италиядағы Майда шайқасында француздардың жеңілісінен кейін HMS «Майда» деп аталды, ғана Корольдік теңіз күштерінде қызметін жалғастырды. Француздық фрегаттар «Комета» мен «Фелисите», сондай-ақ корвет «Дилигент» келесі айларда Францияға оралды. Ұлыбританияда Палаталардың екі палатасы да Дакуорттың шайқас туралы есебі оқылғаннан кейін эскадрильяның барлық мүшелеріне алғыс айтты, бұл ұсыныстарды Лорд Гренвилл мен Чарльз Грей бастады, екеуі де Дакуортты мадақтап кең ауқымды сөздер айтты. Дұшман әскери қызметшілері өлтірілген, жараланған немесе тұтқынға алынған жағдайда төленетін басты ақша 4268 адам үшін төленді, тіпті жазбалар француз флотының одан әлдеқайда аз сандағы адамдардан тұратынын көрсетті. Алайда Дакуорт жалпы сыйлықтың үлесінен артық ештеңе алмады. Жерорта теңізінің бас қолбасшысы вице-адмирал лорд Коллингвуд Дакуорттың Кадистен кетуіне, желтоқсанда Виллаумезбен шайқасқа түспеуіне және Испания жағалауына оралудың орнына Батыс Индияға қайта жабдықтау үшін жүзіп кеткеніне ашуланды. Тарихшылар Уильям Джеймс пен Уильям Лэрд Клоуз екеуі де Дакуорт Лейсегті жеңмесе, ол әскери сотқа тартылуы мүмкін деп санайды. Коллингвудтың ықпалы Дакуортке қосымша сыйлықтарды тоқтатуға жеткілікті болды, ол кейін Жерорта теңізіне оралды және 1807 жылы тиімсіз Дарданелл операциясында флотты басқарды. Төрт онжылдықтан кейін бұл шайқас 1847 жылы әлі тірі болған барлық британдық қатысушыларға берілген Әскери-теңіз қызметінің медаліне бекітілген қалқанмен танылған шайқастардың бірі болды. Францияда үкімет баспасөзі шайқас туралы бұрмаланған ақпарат таратты. Le Moniteur Universel басылымы «Дилигент» корветінің капитаны Реймонд Кокольттың жазған деп есептелетін есепті жариялады. Бастапқыда британдық эскадрилья тоғыз кемеден тұрады деп қате айтылған. Есептің соңында Сан-Доминго жағалауында үш француз кемесімен бірге екі британдық кеме де қирады, ал тағы екеуі бұзылып, ауыр зақымдалды. Францияда жарияланбаған, бірақ Лейсег жазған ресми француз есебі оқиғалардың осы нұсқасына қайшы келді. Лейсег Кокольттың басқа кіші әскери кемелермен бірге шайқас басталғанда батысқа қарай толыққанды жүзіп кеткенін және флагман кемесі жағаға жеткен кезде «Дилигент» көзден жоғалғанын айтты. Лейсег Санто-Домингода біраз уақыт қалды, бірақ колония 1809 жылдың шілдесінде британдықтар мен испандықтардың біріккен күштеріне түскен кезде Еуропаға оралды. Кейіннен Ион теңізінде аймақтық командалық міндетін атқарып, Адриатикадағы жорыққа қатысқан. Атлантикадағы науқан көктем мен жаз бойы жалғасты. Виллемес оны іздеген британдық эскадрильясынан қашу үшін Оңтүстік Атлантиканың тереңіне тығылды. Алайда, 1806 жылдың 13 наурызында Уоррен басқарған британдықтар Үнді мұхитынан қайтып келе жатқан француз эскадрильясын, Контр-адмирал Шарль Александр Дюран Линуа басқаруында, ұстап алып жеңді. Ақырында, қосымша азық-түлік іздеу үшін солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр болған Виллемес Кариб теңізіне кірді, онда ол Ямайка конвоясын Ұлыбританияға тоқтатуды үміттенеді. Оның өзінің капитандарының бірінің бағынбауы Виллемездің жоспарын құлатты және ол эскадрильясын соңғы круиздік аймағына, Ньюфаундлендке бұйрық берді. 18 тамыз күні 1806 жылы, Атлантиканың орталық бөлігіндегі тереңде, қатты дауыл эскадрильяны ұстап алып, шашыратып жіберді. Виллемес ақырында Гаванада пана тапты, оның бірнеше кемелері АҚШ порттарына жетті, кейбіреулері ешқашан қайтадан теңізге шыға алмады. 1805 жылдың желтоқсанында Бресттен шыққан 11 кемеден тек төрт кеме ғана Францияға оралды. Сан-Доминго ашық суда өткен соңғы флоттық шайқас болды; флоттар арасындағы келесі шайқас Шарант өзенінің аузындағы тар, шалшықты суларда өткен Баск жолдары шайқасы болды.