Кіріспе

Температура датчигінің түрі (термометр)

Қарсылық термометрлер, сондай-ақ қарсылық температура детекторы (ҚТД) деп аталатын бұл датчиктер температураны өлшеу үшін қолданылады. Көптеген ҚТД элементтері жылуға төзімді керамикалық немесе шыны өзегіне оралған жіңішке сымнан тұрады, бірақ басқа да конструкциялар қолданылады. ҚТД сымы таза материалдан жасалады, әдетте платина (Pt), никель (Ni) немесе мыс (Cu). Материалдың температураға байланысты электр кедергісінің нақты қатынасы бар, ол температураны анықтау үшін пайдаланылады. ҚТД элементтері нәзік болғандықтан, олар көбінесе қорғаушы зондтарға орналастырылады. Жоғары дәлдігі мен қайталанатындығымен ерекшеленетін ҚТД-лер 600 °C төмен температурадағы өнеркәсіптік қолданыстарда терможұптарды баяу алмастыруда.

Калибрлеу

Кез келген ТТҚ-ның R/T қатынасын сипаттау үшін жоспарланған пайдалану диапазонын көрсететін температура диапазонында калибрлеу 0 °C және 100 °C температурадан өзге температураларда жүргізілуі керек. Бұл калибрлеу талаптарын орындау үшін қажет. ТТҚ-лар жұмысында сызықтық деп есептелгенімен, олардың нақты қолданылатын температураларға қатысты дәлдігі дәлелденуі тиіс (қанықтамалы салыстыру калибрлеу опциясын қараңыз). Екі көп қолданылатын калибрлеу әдісі – тұрақты нүкте әдісі және салыстыру әдісі. Ұлттық метрологиялық зертханалар ең жоғары дәлдікті калибрлеу үшін тұрақты нүктелік калибрлеуді пайдаланады. Ол су, мырыш, қалайы және аргон сияқты таза заттардың үштік нүктесін, қату нүктесін немесе балқу нүктесін пайдаланып, белгілі және қайталанатын температура жасайды. Бұл жасушалар пайдаланушыға ITS 90 температуралық шкаласының нақты жағдайларын қайта жасауға мүмкіндік береді. Тұрақты нүктелік калибрлеу өте жоғары дәлдікті (±0,001 °C шегінде) калибрлеуді қамтамасыз етеді. Өнеркәсіптік сападағы зондтарды калибрлеудің кең таралған тұрақты нүктелік әдісі – мұз ваннасы. Бұл жабдық арзан, пайдалануға оңай және бірнеше сенсорды бір уақытта орналастыруға болады. Мұз нүктесі екінші стандарт ретінде белгіленеді, себебі оның дәлдігі ±0,005 °C (±0,009 °F) құрайды, ал негізгі тұрақты нүктелер үшін бұл көрсеткіш ±0,001 °C (±0,0018 °F) шамасында болады. Салыстыру калибрлеуі көбінесе екінші стандартты платиналық кедергі термометрлерімен және өнеркәсіптік ТТҚ-мен қолданылады. Калибрленетін термометрлер температурасы біркелкі тұрақты ванна арқылы калибрленген термометрлермен салыстырылады. Тұрақты нүктелік калибрлеуден айырмашылығы, салыстырулар -100 °C және 500 °C (-148 °F – 932 °F) аралығындағы кез келген температурада жүргізілуі мүмкін. Бұл әдіс тиімдірек болуы мүмкін, өйткені бірнеше сенсорларды автоматтандырылған жабдықпен бір мезгілде калибрлеуге болады. Бұл электрмен қыздырылатын және жақсы араластырылатын ванналар әртүрлі калибрлеу температуралары үшін силикон майларын және балқыған тұздарды орта ретінде пайдаланады.

Элемент түрлері

RTD сенсорларының үш негізгі санаты – жұқа пленкалы, сыммен оралған және орамдалған элементтер. Бұл типтер өнеркәсіпте ең көп қолданылатын болса да, басқа экзотикалық пішіндер де қолданылады; мысалы, көміртекті резисторлар өте төмен температурада қолданылады (-273 °C -173 °C). Көміртекті резистор элементтері арзан және кеңінен қолданылады. Олар төмен температурада жоғары дәлдік көрсетеді. Өте кең температуралық диапазонда ең сенімді болып табылады. Әдетте гистерезистен немесе деформациядан зардап шекпейді. Деформациясыз элементтер инертті газбен толтырылған, жабық корпуста минималды түрде бекітілген сымды катушканы пайдаланады. Бұл сенсорлар 961,78 °C (1763 °F) дейін жұмыс істейді және ITS 90 стандартын анықтайтын SPRT-ларда қолданылады. Олар платина сымынан тұрады, ол тірек құрылымымен еркін оралған, сондықтан элемент температураға байланысты кеңейіп, жиырылады. Платинаның иілгіш тізбектері алға-артқа қозғалып, деформацияға себеп болғандықтан, олар соққыға және дірілге сезімтал. Жұқа пленка элементтерінде керамикалық субстратқа (пластинаға) өте жұқа резистивті материал қабатын, әдетте платинаны, жағу арқылы жасалған сенсорлық элемент болады. Бұл қабаттың қалыңдығы әдетте 10-100 ангстрем (1-10 нанометр) құрайды. Содан кейін бұл пленка жиналған пленканы қорғауға және сыртқы қосылым сымдарын деформациядан сақтауға көмектесетін эпоксид немесе шынымен қапталады. Бұл типтің кемшілігі – олар сыммен оралған немесе орамдалған аналогтарына қарағанда тұрақсыз. Сонымен қатар, олар субстрат пен резистивті қабаттың әртүрлі кеңею жылдамдықтарына байланысты шектеулі температура диапазонында ғана қолданылуы мүмкін, бұл резистивті температура коэффициентінде көрінетін "деформация өлшегіш" әсерін тудырады. Бұл элементтер қосымша қаптамасыз температурамен жұмыс істейді, бірақ шыны немесе керамикаға оралғанда жоғары температурада да жұмыс істей алады. Арнайы жоғары температуралы RTD элементтерін дұрыс қаптамамен бірге қолдануға болады. Сыммен оралған элементтер, әсіресе кең температуралық диапазон үшін, жоғары дәлдікке ие. Катушканың диаметрі сымның кеңеюіне мүмкіндік беру және соның салдарынан туындайтын дрейфті азайту үшін механикалық тұрақтылық арасындағы компромисті қамтамасыз етеді. Сенсорлық сым оқшаулағыш мандрел немесе өзекке оралады. Орау өзегі дөңгелек немесе жазық болуы мүмкін, бірақ электрлік оқшаулағыш болуы керек. Механикалық деформацияны азайту үшін орау өзегінің материалдарының жылулық кеңею коэффициенті сенсорлық сымға сәйкес келуі тиіс. Элемент сымындағы деформация жылу өлшеу қатесіне әкеледі. Сенсорлық сым әдетте элемент жетегі немесе сым деп аталатын үлкен сымға қосылады. Бұл сым сенсорлық сыммен үйлесімді болу үшін таңдалады, сондықтан комбинация жылу өлшемін бұрмалайтын ЭМЖ (электрмоторлық күш) тудырмайды. Бұл элементтер 660 °C температурада жұмыс істейді. Орамдалған элементтер өнеркәсіпте сыммен оралған элементтерді көптеген жағдайларда алмастырды. Бұл конструкцияда температураның өзгеруіне байланысты еркін кеңейе алатын сымды катушка бар, ол механикалық қолдаумен ұсталады, бұл катушкаға пішінін сақтауға мүмкіндік береді. Бұл "деформациясыз" конструкция сенсорлық сымның басқа материалдардың әсерінен еркін кеңейіп, жиырылуына мүмкіндік береді; бұл жағынан ол ITS 90 стандартына негізделген негізгі стандарт SPRT-ге ұқсас, сонымен бірге өнеркәсіптік қолдануға қажетті беріктікті қамтамасыз етеді. Сенсорлық элементтің негізі – платинадан жасалған шағын катушка. Бұл катушка қыздырғыш шамның іштегі сүзіне ұқсайды. Корпус немесе мандрел – осьтерге көлденең жүретін, біркелкі арақашықтықтағы тесіктері бар қатты күйдірілген қыш оксидті түтік. Катушка мандрельдің тесіктеріне енгізіліп, өте ұсақ керамикалық ұнтақпен толтырылады. Бұл сенсорлық сымның процеске жақсы жылу байланысында бола отырып, қозғалуына мүмкіндік береді. Бұл элементтер 850 °C температурада жұмыс істейді. Платиналық кедергілі термометрлер (PRT) үшін толеранттылықты және температураның электрлік кедергіге қатынасын анықтайтын қазіргі халықаралық стандарт IEC 60751:2008 болып табылады; ASTM E1137 АҚШ-та да қолданылады. Өндірісте қолданылатын ең көп таралған құрылғылардың номиналды кедергісі 100 Ом 0 °C және Pt100 сенсорлары деп аталады ("Pt" платинаның символы, "100" 0 °C-те Омдағы кедергіге арналған). Сонымен қатар Pt1000 сенсорларын алуға болады, онда 1000 0 °C-те Омдағы кедергіге арналған. Стандартты 100 Ω сенсордың сезімталдығы 0,385 Ω/°C шамасында. 0,375 және 0,392 Ω/°C сезімталдығы бар RTD, сондай-ақ басқа да түрлері бар.

Функция

Қарсылық термометрлер түрлі конструкцияларда жасалады және кейбір жағдайларда терможұптардан гөрі тұрақтырақ, дәл және қайталанатын нәтижелер береді. Терможұптар Зеебек эффектісін пайдаланып кернеу тудырса, қарсылық термометрлер электр кедергісін пайдаланады және жұмыс істеу үшін қуат көзі қажет. Қарсылық, Каллендар-Ван Дузен теңдеуіне сәйкес, температураға байланысты дерлік сызықты түрде өзгереді. Платиналық детекторлық сымның тұрақты болуы үшін оны ластанудан таза ұстау қажет. Платина сымы немесе пленкасы тірегіне осылай бекітіледі, осылайша ол тірегінен минималды дифференциалдық кеңеюге немесе басқа деформацияларға ұшырамайды, сонымен қатар дірілге төзімді болады. Темірден немесе мыстан жасалған ҚТД жиналымдары да кейбір қолдануларда қолданылады. Саудалық платинаның температуралық кедергі коэффициенті 0,00385/°C (0,385%/°C) құрайды (Еуропалық негізгі интервал). Датчик әдетте 0 °C-та 100 Ом кедергіге ие. Бұл BS EN 60751:1996 (IEC 60751:1995 стандартынан алынған) стандартында белгіленген. Америкалық негізгі интервал 0,00392/°C, ол Еуропалық стандартқа қарағанда таза платинаны пайдалануға негізделген. Америка стандарты ғылыми аппараттар өндірушілер қауымдастығынан (SAMA) шыққан, ол енді осы стандарттау саласында жұмыс істемейді. Осының салдарынан, "американдық стандарт" тіпті АҚШ-та да стандарт болып саналмайды. Сымның кедергісі де маңызды фактор болуы мүмкін; екі сымның орнына үш және төрт сымды қолдану, өлшеулерден сымның кедергісінің әсерін жоюға мүмкіндік береді (төменде қараңыз); үш сымдық қосылым көптеген мақсаттар үшін жеткілікті және өнеркәсіптік практикада кеңінен қолданылады. Төрт сымдық қосылымдар ең жоғары дәлдік талап етілетін жағдайларда қолданылады.

ҒТЖ және терможапқыш

Өнеркәсіптік қолданбалар үшін температураны өлшеудің екі ең көп таралған әдісі – кедергілік температура детекторы (RTD) және терможұптар. Олардың арасындағы таңдау әдетте төрт фактормен анықталады. Температура. Егер процестің температурасы болса, өнеркәсіптік RTD артықшылықты нұсқа болып табылады. Терможұптардың диапазоны , сондықтан 500 °C (932 °F) жоғары температурада олар физика зертханаларында жиі кездесетін контактілік температураны өлшеу құрылғысы болып табылады. Жауап беру уақыты. Егер процеске температура өзгерісіне өте жылдам жауап беру қажет болса (секундтарға қарағанда секундтың үлесі), терможұп ең жақсы таңдау болып табылады. Уақыт жауабы 63,2% қадамдық өзгеріспен қозғалатын суға сенсорды батыру арқылы өлшенеді. Өлшем. Стандартты RTD қабығының диаметрі ; терможұптар үшін қабықтың диаметрі кішірек болуы мүмкін. Дәлдік және тұрақтылық талаптары. Егер 2 °C толеранттылық қанағаттанарлық болса және қайталанатындықтың ең жоғары деңгейі қажет болмаса, терможұп жеткілікті. RTD жоғары дәлдікке ие және көп жылдар бойы тұрақтылығын сақтай алады, ал терможұптар пайдаланудың алғашқы сағаттарында қатеуліктерге ұшырауы мүмкін.

Құрылыс

Бұл элементтерге көбінесе оқшауланған сымдар қосылуы қажет. 250°C төмен температурада ПВХ, силикон резеңкесі немесе ПТФЕ изоляторлары қолданылады. Одан жоғары температурада шыны талшық немесе керамика пайдаланылады. Өлшеу нүктесі және әдетте сымдардың көп бөлігіне бақыланатын процеске химиялық тұрақты металл қорытпасынан жасалған қап немесе қорғаныш қабықша қажет. Қорғаныш қабықшаларды таңдау және жобалау нақты сенсорды таңдаудан гөрі көбірек күтімді талап етеді, себебі қабықша химиялық немесе физикалық әсерге төтеп беруі керек және қолайлы бекіту нүктелерін қамтамасыз етуі тиіс. RTD конструкциясын соққыға және дірілге төтеп беру үшін қабықшаның ішіне тығыздалған магний оксиді (MgO) ұнтағын қосу арқылы жақсартуға болады. MgO өткізгіштерді сыртқы қабықшадан және бір-бірінен оқшаулау үшін қолданылады. MgO өзінің диэлектрлік тұрақтылығы, дөңгелек пішіндес дәнді құрылымы, жоғары температураға төтеп беру қабілеті және химиялық инерттілігі үшін қолданылады.

Екі сымдық конфигурация

Ең қарапайым қарсылық термометрінің конфигурациясы екі сымды пайдаланады. Бұл конфигурация жоғары дәлдік қажет болмаған жағдайда ғана қолданылады, себебі сенсордың кедергісіне қосылатын жалғау сымдарының кедергісі өлшеу қателіктерін тудырады. Бұл конфигурация 100 метрлік кабельді пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл теңгерілген және тұрақты көпір жүйелеріне де бірдей қатысты. Теңгерілген көпірде әдеттегі орнату R2 = R1, ал R3 РТД-нің кедергі диапазонының ортасында болады. Мысалы, егер РТД кедергісі 100 Ω-тан 138,5 Ω-қа дейін өзгеретін болса, R3 = 120 Ω деп таңдаймыз. Осылайша көпірде шағын өлшенген кернеу аламыз.

Үш сымдық конфигурация

Қорғасын кедергілерінің әсерін азайту үшін үш сымдық конфигурация қолданылуы мүмкін. Көрсетілген конфигурация үшін ұсынылатын параметр – R1 = R2, ал R3 РТД диапазонының ортасында болуы керек. Көрсетілген Уитстон көпірінің схемасын қарастыратын болсақ, сол төменгі жақтағы кернеу түсуі V rtd + V lead, ал оң төменгі жақтағы кернеу түсуі V R3 + V lead болады. Сондықтан көпір кернеуі (V b) – бұл айырмашылық, яғни V rtd − V R3. Осылайша, қорғасын кедергісінен туындаған кернеудің төмендеуі өтелді. Бұл әрқашан R1=R2 және R1, R2 >> RTD, R3 шарты орындалғанда қолданылады. R1 және R2 РТД арқылы өтетін токты шектеу үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, PT100 үшін 1 мА және 5 В шегінде, R1 = R2 = 5/0,001 = 5,000 Ом шамасындағы шектеу кедергісі ұсынылады.

Төрт сымдық конфигурация

Төрт сымды кедергі конфигурациясы кедергіні өлшеудің дәлдігін арттырады. Төрт терминалды сезіну жүйесі өлшеу сымдарындағы кернеудің төмендеуін қателікке әсер ететін фактор ретінде жояды. Дәлдікті одан да арттыру үшін, әртүрлі сым түрлерінен немесе бұрандалы қосылыстардан туындаған қалдық термоэлектрлік кернеулер 1 мА ток пен DVM (цифрлық вольтметрге) қосылған сымдардың бағытын кері аудару арқылы жойылады. Термоэлектрлік кернеулер тек бір бағытта ғана пайда болады. Кері өлшемдердің орташасы алыну арқылы термоэлектрлік қате кернеулері өшіріледі.

ҒТЖ жіктеуі

Барлық PRT-лердің ең жоғары дәлдігі – ультра дәл платиналық кедергі термометрлері (UPRT). Бұл дәлдікке төзімділік пен құн есебінен қол жеткізіледі. UPRT элементтері эталондық сападағы платина сымынан оралған. Ішкі қосымша сымдары әдетте платинадан, ал ішкі тіректері кварцтан немесе балқытылған кремнийден жасалады. Қабықтары әдетте кварцтан немесе кейде температура диапазонына байланысты Инконелден жасалады. Платина сымының диаметрі үлкендеу келеді, бұл құнды арттырады және зондтың кедергісінің төмендеуіне (әдетте 25,5 Ом) әкеледі. UPRT-тердің температура диапазоны кең (−200 °C-ден 1000 °C-ға дейін) және температура диапазоны бойынша шамамен ±0,001 °C-қа дейін дәлдікке ие. UPRT тек зертханалық қолдануға ғана жарамды. Зертханалық PRT-лердің тағы бір жіктелуі – стандартты платиналық кедергі термометрлері (стандартты SPRT). Олар UPRT сияқты құрастырылған, бірақ материалдары тиімдірек. SPRT-лерде әдетте эталондық сападағы, жоғары тазалықтағы, кіші диаметрлі платина сымдары, металл қабықтар және керамикалық типтегі оқшаулағыштар қолданылады. Ішкі қосымша сымдары әдетте никель негізіндегі қорытпадан жасалады. Стандартты PRT-тердің температура диапазоны шектеулі (−200 °C-ден 500 °C-ға дейін) және температура диапазоны бойынша шамамен ±0,03 °C-қа дейін дәлдікке ие. Өнеркәсіптік PRT-лер өндірістік ортаға төзуге арналған. Олар терможұптардай берік болуы мүмкін. Қолданылуына байланысты өнеркәсіптік PRT-лер жұқа пленкалы немесе оралмалы элементтерді пайдалана алады. Ішкі қосымша сымдар сенсордың өлшемі мен қолданылуына байланысты PTFE оқшауланған, никельмен қапталған мыстан күміс сымға дейін болуы мүмкін. Қабықтың материалы әдетте тот баспайтын болаттан жасалады; жоғары температурада қолданылатын жағдайларда Инконел қажет болуы мүмкін. Арнайы қолданулар үшін басқа материалдар да қолданылады.

Тарих

Сибек эффектісімен бір уақытта, металдардың резистивтілігі температураға тәуелді екендігі 1821 жылы сэр Хамфри Дэви жариялады. Электр өткізгіштердің температураның көтерілуімен электр кедергісін арттыру бейілімін практикалық қолдануды алғаш рет 1871 жылы Ұлыбритания Корольдік қоғамы алдындағы Бейкериан лекциясында сэр Уильям Сименс сипаттады, платинаны қолайлы элемент ретінде ұсынды. Ғарыш шаттлдары платиналық кедергі термометрлерін кеңінен пайдаланды. Ғарыш шаттлының негізгі қозғалтқышының ұшу кезіндегі жалғыз тоқтауы – STS 51F миссиясы – көптеген жылу және салқындау циклдарынан сынып, сенімсіз болған RTD-лердің бірнеше істен шығуына байланысты болды. (Датчиктердің бұзылуы отын сорғысының қатты қызып кеткенін қате көрсетті, нәтижесінде қозғалтқыш автоматты түрде тоқтатылды.) Қозғалтқыштың істен шығуынан кейін RTD-лер терможұптармен ауыстырылды.