Кіріспе

Византияның мұрагер мемлекетіндегі атақ – Эпир деспоты. Эпир деспоты – Төртінші крест жорығынан кейін Византия империясының мұрагер мемлекеттерінің бірі болған Эпир деспотының билеушісі. "Эпир деспоты" атауы және "Эпир деспоты" титулы – қазіргі заманғы тарихи атаулар, оларды деспоттардың өздері қолданған жоқ. Византия империясында деспот (δεσπότης) титулы – беделді сарай титулы болды және ол белгілі бір аумақты басқаруды білдірмеді. Эпирлік мемлекеттің ертедегі грек билеушілерінің бірнешесі деспот титулын қолданғанмен, бұл ешқашан олар басқарған жерлерге емес, императорлық иерархиядағы олардың орнына қатысты. Тек Эпир шетелдік әулеттердің қолына өткеннен кейін ғана деспот титулы императорлық иерархияға емес, аумаққа қатысты қолданыла бастады, бұл кейде жергілікті халықты алаңдатты. "Эпир деспоты" шетелдік текті билеушілерге қатысты замандас құжаттарда тіркелмеген, бірақ "Арта деспоты" және "Иоаннина деспоты" сияқты басқа да нұсқалар бар, бұл деспоттың әртүрлі уақыттардағы екі астанасы болды. Кейбір билеушілер "Румыния деспоты" (Румыния, негізінен Рим империясының аумақтарын, яғни Византияны білдіреді) немесе "Римдіктер деспоты" (Римдіктерге, яғни византиялықтар/гректерге билік етуді талап етеді) деген нұсқаларды қолданды. Эпирдің соңғы деспоты – Леонардо III Токко, ол 1448 жылдан 1479 жылға дейін билік етті, осы кезде деспоттың қалдықтары Осман империясымен басып алынды. Леонардо жер аударылып кетті, ал оның ұрпақтары 1642 жылға дейін титулды сақтап, одан кейін титулды деспот Антонио Токко тастап, Ахея князі титулын алды.

Атау

Византия империясының соңғы кезеңінде деспот (δεσπότης (despótēs)) атағы беделді және жоғары сот атағы болды. Ол белгілі бір жер иелігіне қатысты басқарушы титул ретінде қолданылмаған. Сондықтан, Эпир деспотының билеушілерін (мемлекет үшін қазіргі заманғы емес термин) "Эпир деспоттары" деп атау техникалық тұрғыдан дұрыс емес. Атақ тек императорлардың титулды ханзадаларға беру және оларға басқару үшін жартылай автономды аппанаждар беру практикасы реттелген кезде ғана белгілі бір аумақтармен байланысты болды. Сонымен қатар, Эпирдің барлық билеушілері де осы атақты иеленбеді. Эпирот мемлекетінің негізін қалаушы Михаил I Комнен Дукас бұл атақты ешқашан қолданған жоқ, сондай-ақ оның орнын басқан Теодор Комнен Дукас та қолданбады, ол өзін 1225 жылы Салоникада император деп жариялады. Эпирдің деспот атағын алған алғашқы билеушісі Михаил II болды, ол 1230 жылдары Тесалоникалық Мануилден осы атақты алды, содан кейін Никея императоры Иоанн III Ватацтың бағыну және вассалдық белгісі ретінде қайтадан алды. Деспот атағының территориямен байланысты нұсқасын қолдану Орсини әулетінің билігі кезінде, түпнұсқа Комнен Дукас әулетінің жойылуынан кейін басталды. Италиялық текті Орсини билеушілері өз атағын Despotus Romaniae ("Румынияның деспоты") деп атады. Эпир Румынияның бір бөлігі болды (бұл қазіргі заманғы елді білдірмейді, бірақ негізінен "Рим империясының аумақтары", яғни Византия). Томас II Прелюбовичке Эпирді оның бұрынғы билеушісі, серб императоры Симеон Урош берді, Симеон оған деспот мәртебесін берді және ол өзін "Иоаннинаның деспоты" деп атады, бұл оның Иоаннина және бүкіл Эпирге билігін көрсетеді. 1411 жылы Иоаннинаның билеушісі болғаннан кейін Карло I Токко деспот атағын алды, бұл Комнен Дукас және Орсини деспоттарына немесе Томас II Прелюбовичтің атағына сілтеме ретінде болды. Жергілікті тұрғындар Карлоның бұл атақты Византия императорынан мойындауын талап етті, және ағасы Леонардоны Константинопольге жібергеннен кейін император Мануил II Палеолог оны формалды түрде деспот ретінде мойындады. Карло үшін деспот атағы тек Иоаннина емес, бүкіл Эпирдің билігін талап етуді білдірді; ол 1416 жылы Комнен Дукас және Орсини билігінде болған Артаны басып алды. Константинопольдегі Византиялықтар үшін атақты беру аймақтағы императорлық бақылаудың жоқтығын жасыруға көбірек қызмет етті, бұл грек деспоттарының Эпирде бұрын қолданған билігіне номиналды сілтеме болды. 1418 жылдан бастап Карло өзінің титулын латын тілінде Despotus Romaniae деп атады, бұл Орсини деспоттары бұрын жасағандай. Бұл атақты Ахая князі Центюрион II Заккария да қолданған, және Карло оны 1418 жылы Эпирдің бұрынғы билеушілеріне сілтеме ретінде емес, негізінен Ахая князі сол жылы Византияға аумағын жоғалтқаннан кейін Центюрионның (оның бұрынғы феодалдық иегері) атағын тартып алғандай қабылдаған болуы мүмкін. Эпирот деректері Деспот Румыния титулын Мануил II бекіткенін жазады, бірақ қазіргі Византия деректері бұл мәселеде үнсіз. Иоаннина мен Артадан алынған құжаттар Карлоға толық титулды береді: Dominus Carolus Dei Gratia despotus Romaniae ("Құдайдың рақымымен, Карло, Румынияның деспоты"). Карло кейде 1418 жылдан бастап Despotus Romeorum ("Римдіктердің деспоты", яғни Византиялықтар/гректер) нұсқасын да қолданды. Атақтың бұл нұсқасы Константинополь үшін одан да қауіпті болды, өйткені бұл олардың империясының бөлігі деп санаған аумақ емес, Византия халқының өзіне билік етуді білдірді. Византиялықтар үшін мұндай билікті император ғана заңды түрде жүзеге асыра алатын. Карло I-нің мұрагері Карло II Токко "Арта деспоты" атағын қолданды, бұл оны жалпы Византия империясының аумағына емес, Эпирот мемлекетінің ескі астанасына байланыстырды. Тіпті сол кезде де "Арта деспоты" византиялықтар үшін "Румыния деспоты" сияқты қолайлы емес еді, өйткені ол әлі де белгілі бір аумаққа қатысты, соттың иерархиясында императорға қатысты деспот лауазымына байланысты емес. Бұл атақты Карло II-нің мұрагері Леонардо III Токко да қолданды. Кейін Токко әулетінің мүшелері, атаққа үміткерлер, "Румынияның деспоты" және "Артаның деспоты" деген екі атақты да қолданды; 1697 жылы итальян мәтіні Токко әулетінің деспоттарын Despoti de Romanìa, & del'Arta ("Румынияның және Артаның деспоттары") деп атайды.

Комнен Доукас әулеті (12051318)

ImageNameReignSuccession & notesRefМихаил I Комненос ДукасМихаил Κομνηνός Δούκας(Михаэл Комнэнос Дукас) 1205–1215Византия императорлары Исаак II Ангелос және Алексиос III Ангелостың туысы, Төртінші крест жорығының Константинопольді тонап, басып алғаннан кейін Эпирде билеуші ретінде орнықты. Теодор Комненос ДукасΘεόδωρος Κομνηνὸς Δούκας(Theodōros Komnēnos Doukas) 1215–1230Михаил I Комненос Дукастың жартылай ағасы. Константинопольді басып алып, Византия империясын қалпына келтіруді мақсат етіп, 1224 жылы Салоникада император деп жарияланды. Михаил II Комненос ДукасΜιχαήλ Κομνηνός Δούκας(Michaēl Komnēnos Doukas) 1230–1271Михаил I Комненос Дукастың заңсыз ұлы. Теодордың Клокотница шайқасында жеңілгеннен кейін Эпирде билеуші деп жарияланды. Никефор I Комненос ДукасΝικηφόρος Κομνηνός Δούκας(Nikēphoros Komnēnos Doukas) 1271–1297Михаил II Комненос Дукастың ұлы. Томас I Комненос ДукасΘωμάς Κομνηνός Δούκας(Thōmas Komnēnos Doukas) 1297–1318Никефор I Комненос Дукастың ұлы. Немере інісі Николас Орсини өлтірді.

Орсини әулеті (13181359)

Суреттегі атыРегенттік және ескертулерАтыНиколас ОрсиниНиколаос Орсини (Николас Орсини)1318–1323Никефор I Комнен Доукастың немересі және Томас I Комнен Доукастың жесірінің күйеуі. Ағасы Джон Орсини оны өлтірді. Иоанн II ОрсиниἸωάννης Κομνηνός Δούκας (Iōannēs Komnēnos Doukas)1323–1335Никефор I Комнен Доукастың немересі. Әйелі Анна Палеологина оны өлтірді. Никефор II ОрсиниΝικηφόρος Δούκας (Nikēphoros Doukas)(бірінші регенттік)1335–1338/1340Жон Орсинидің ұлы, анасы Анна Палеологинаның регенттігімен билік жүргізді.1338/1340–1348: Андроник III Палеолог басқарған Византия империясы 1338 жылы Эпирді қайта басып алады; 1340 жылы Византиялықтар оны қайтадан басып алмастан бұрын, Екатерина I-нің көмегімен қысқа уақытқа тәуелсіздікке ие болды. Джон Ангелос губернатор болып қызмет етеді.1348–1356: Стефан Душан басқарған Сербия империясы Эпирді жаулап алды; Стефанның жартылай інісі Симеон Урош губернатор болып тағайындалды. Никефор II ОрсиниΝικηφόρος Δούκας (Nikēphoros Doukas)(екінші регенттік)1356–1359Серб империясынан Эпирді қайтарып алып, Эпирот тағына оралды. Албандық көтерілісіне қарсы шайқаста қаза тапты.

Неманьич әулеті (13591385)

Сурет атыМерзіміМұрагерлік & ескертулер Сімеон Урош, Συμεών Ούρεσης Παλαιολόγος (Сімеон Урош, Симеон Уресес Палеолог) 1359–1366 Серб императорына талапкер; Епир және Фессалияның билеушісі ретінде өзін орнықтырды. Джон Орсинидің қызы Тома Орсиниге үйленді. Бұрын Сербияның Эпирдегі губернаторы болған. Томас II Прелюбович Тома Прељубовић, Θωμάς Κομνηνός Παλαιολόγος (Тома Прелюбович, Томас Комнен Палеолог) 1366–1384 Сімеон Уроштың қызы Мария Ангелинаға үйленді. Сімеон оны Иоаннина қаласының және Эпирдің басқа да аймақтарының билеушісі етіп тағайындады. Мария Ангелина Μαρία Αγγελίνα Δούκαινα Παλαιολογίνα (Мария Ангелина Дукаина Палеологина) 1384–1385 Сімеон Уроштың қызы және Томас II Прелюбовичтің жесірі. Иоаннина халқы оны билеуші деп жариялады. "Императрица" атағын алды (базилисса).

Буондельмонти әулеті (1385-1411)

Сурет атауыПатшалық мұрагерлік және жазбаларRefEsau de' BuondelmontiИсау де’ Буондельмонти (Esau Bouontelmonti)1385–1411Мария Ангелинаның екінші күйеуі. Олар Марияның ағасы Джон Урош ұсынғаннан кейін үйленді. Георгий де’ БуондельмонтиЖевдокия Балшичпен Есау де’ Буондельмонтидің ұлы. Анасының регенттігі кезінде Иоаннинаны қысқа ғана уақытқа биледі, бірақ ол халыққа ұнамады. Жергілікті ақсүйектер оны Карл I Токконың пайдасына тақтан түсірді.

Токко әулеті (14111479)

СуретАтыБилікке келуі & ескертулерRefКарло I ТоккоΚαρολος Τοκκος (Карлос Токкос) 1411–1429Маддалена де’ Буондельмонтидің ұлы, Исау де’ Буондельмонтидің қарындасы. Жергілікті тұрғындар Джорджио де’ Буондельмонтиді тақтан түсіргеннен кейін Иоаннинаның жаңа билеушісі болуға шақырылды. Карло II ТоккоΚαρολος Τοκκος (Карлос Токкос) 1429–1448Карло I Токконың немересі және заңды мұрагері. Карло I Токконың заңсыз ұлдарымен соғысты, олар деспоттыққа талап етуге тырысты. Карло II билігі кезінде құрлықтағы көптеген аумақтар Осман империясына өтті. Леонардо III ТоккоΛεονάρδος Τοκκος (Леонардос Токкос) 1448–1479Карло II Токконың ұлы. Деспоттыққа жас кезінде мұрагер болды, алғашқы жылдары төрт тәрбиешісінің регенттігімен басқарды. 1479 жылы Осман империясы оның соңғы аумақтарын басып алған кезде Неапольге қашты.

Эпирдің титулярлық деспоттары, 1479 1642

СуретNameClaimSuccession & notesRefЛеонардо III Токко1479 – 1503 (бұрынғы билеуші деспот 1448–1479) Деспотизм құлағаннан кейін Римде және Неапольде жер аударылып өмір сүрді. Оңтүстік Италияда құнды феодтар алды, бірақ қайтыс болған кезде оларды жоғалтты. Карло III Токко 1503 – 1518 Леонардо III Токко мен Милица Бранковичтің ұлы, Томас Палеологтың немересі. Леонардо IV Токко1518–1564 Карло III Токконың ұлы. Франческо Токко1564–1596 Леонардо IV Токконың ұлы. Леонардо V Токко1596–1641 Франческо Токконың ұлы. Антонио Токко1641–1642 Леонардо V Токконың ұлы. 1642 жылы Антонио өзінің титулын Ахая князі титулымен ауыстырды. Титулдағы өзгеріс Испания королі Филипп IV тарапынан расталды. Жаңа титулмен жер аударылуда өмір сүре берді және 1678 жылы қайтыс болды. Антонио Токконың 17 ғасырда титулдан бас тартуымен Токко әулеті Эпир деспоты титулын пайдалануын тоқтатты. Антонионың еркек ұрпақтары Ахая князі титулын пайдалануды жалғастырды. Титулдағы өзгеріс Токкилердің Морея деспоты Томас Палеологтың ең үлкен ұрпақтары болуымен байланысты болуы мүмкін, оның соңғы белгілі еркек ұрпақтары 16 ғасырда жойылғаннан кейін. Томас Палеолог Ахаяның соңғы князі Центюрионе II Заккарияның мұрагеріне үйленген және 1432 жылы Центюрионе қайтыс болғаннан кейін княздықтың жерлерін мұраға алған.