Кіріспе
Акула түрлері Speciesbox. Олар сұр түсті, арқаларында қызғылт қоңыр дақтар болады. Олардың топтары ірі балық үйірлерін аулайтыны байқалған. Олардың тамақтануына сүйекті балықтар, қыбыршақтылар, кальмарлар, шағалақтар және басқа акулалар кіреді. Басқа акулалардан өзгеше, құмдық акула су бетінен ауа жұтып алып, су қабатында аз күш жұмсауға мүмкіндік алады. Жүктілік кезінде ең дамыған эмбрион өзінің туыстарымен қоректенеді, бұл репродуктивтік стратегия жатыр ішіндегі каннибализм деп аталады, яғни "эмбриофагия" немесе, әдемірек айтқанда, адельфофагия – сөзбе-сөз "бауыр жеу". Құмдық акула Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде жоғары қауіпті түр ретінде тіркелген. Олар тұтқындыққа төзімділігімен байланысты көптеген аквариумдарда кеңінен ұсталатын ірі акулалардың бірі болып табылады.
Speciesbox
| image=Carcharias taurus SI. jpg
| status=CR
| status system=IUCN3.1
| status ref= They are grey with reddish brown spots on their backs. Shivers (groups) have been observed to hunt large schools of fish. Their diet consists of bony fish, crustaceans, squid, skates and other sharks. Unlike other sharks, the sand tiger can gulp air from the surface, allowing it to be suspended in the water column with minimal effort. During pregnancy, the most developed embryo will feed on its siblings, a reproductive strategy known as intrauterine cannibalism i. e. "embryophagy" or, more colorfully, adelphophagy—literally "eating one's brother". The sand tiger is categorized as critically endangered on the International Union for Conservation of Nature Red List. It is the most widely kept large shark in public aquariums owing to its tolerance for captivity.
Таксономия
Құмдық акуланың сипаттамасы ретінде Константин Рафинеск Carcharias taurus деп атады, бұл Сицилия жағалауынан ұсталған мысалдан алынған. Carcharias taurus дегеніміз "бык акуласы". Бұл таксономиялық жіктеу көптен бері даулы болып келді. Рафинескенің алғашқы сипаттамасынан жиырма жеті жыл өткен соң, неміс биологтары Мюллер мен Хенле тұқым атауын C. taurus-тан Triglochis taurus-қа өзгертті. Келесі жылы швейцариялық-американдық натуралист Жан Луи Родольф Агассиз, қазба тістерінің мысалдарына сүйене отырып, акуланы Odontaspis cuspidata деп қайта жіктеді. Агассиздің аты 1961 жылға дейін қолданылды, содан кейін үш палеонтолог және ихтиолог – В. Такер, Э. И. Уайт және Н. Б. Маршалл акуланы Carcharias тұқымына қайтаруды сұрады. Бұл сұраныс қабылданбады және Odontaspis Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексі (ICZN) арқылы бекітілді. Сарапшылар taurus Odontaspis-тен кейін келеді деген қорытындыға келгеннен кейін, атауы Odontaspis taurus деп өзгертілді. 1977 жылы Компаньо мен Фолет Odontaspis taurus атауына наразылық білдіріп, Odontaspis орнына біраз белгісіз Eugomphodus классификациясын қолданды. Көптеген таксономистер оның бұл өзгерісіне күмән келтіріп, Odontaspis пен Carcharias арасында ерекше айырмашылық жоқ деп мәлімдеді. Атауын Eugomphodus taurus деп өзгертілгеннен кейін, Компаньо акуланың қазіргі ғылыми атауын Carcharias taurus деп белгілеуде сәтті болды. Бұл атау ICZN арқылы мақұлданды және бүгінде биологтар арасында қолданылады.
Сәйкестендіру
Құм жолбарысы акуласы деп аталатын төрт түрі бар: Басы дөңгелек емес, сүйір, ал мұрыны конустық пішінде жалпақ. Оның денесі мықты және көлемді, ал аузы көзге дейін созылады. Құм жолбарысы акуласының көздері кішкентай, қақпақтары жоқ. Бұл акулалардың тістерінде көлденең тіс тілшелері жоқ (көптеген басқа акулалар сияқты), бірақ олардың үлкен, тегіс негізгі тісі және негізгі тістің екі жағында кішкентай тісшелері бар. Жұптасу әдетте түнде жүзеге асады. Жұптасқаннан кейін олар одан әрі солтүстікке қарай, жүктілік жүретін одан да жылы суға жүзеді. Күзде олар оңтүстікке қайтып, салқын суда туады. Бұл қарым-қатынас жас акулалардың қатысуын қамтымайды, бірақ олар қыс айларында туу орындарынан кездеспейді: олар тереңдеп кетеді деп есептеледі. Кейп-Кодта (АҚШ) жас акулалар су температурасы 16°C-тан төмен түскенде және күннің ұзақтығы 12 сағаттан кем болғанда жағалау аймақтарынан алыстап кетеді. Бірақ жас акулалар әдеттегі жазғы тұрақтарына оралады, есейген сайын олар үлкен көші-қондарды бастайды.
Аң аулау
Құм жолбарысы акуласы түнгі уақытта қоректенеді. Күндіз олар жартастардың, үстірттердің, үңгірлердің және рифтердің жанында, көбінесе салыстырмалы түрде терең емес суларда (<20 м) паналады. Суға түсушілер құм жолбарыстарын осы ортада жиі кездестіреді, олар үлкен құмды ойыстар мен үңгірлерде түбіне жақын сүзіп жүреді. Бірақ түнде олар панадан шығып, мұхит түбінде аң аулайды, көбінесе панасынан шалқап кетеді. Аквариумдағы байқаулар көрсеткендей, ол жемге жеткілікті жақын келгенде, жылдам бүйірлі қозғалыспен оны ұстайды. Құм жолбарысы акуласының ірі балық үйірлерін аулау кезінде топтасып аң аулайтыны анықталды. Аргентинада олжаның көп бөлігін құрайтыны – су түбінде тіршілік ететін балықтар, мысалы, жолақты әлсіз балық (Cynoscion guatucupa) және ақ ауызды балық (Micropogonias furnieri). Эласмобранақтардың ең маңызды олжасы – төменгі қабатта тіршілік ететін тар мұрынды тегіс акула (Mustelus schmitti). Бентикалық (яғни еркін жүзуге қабілетті) тасбақалар мен конькилер де жемге алынады, оның ішінде желкен тәрізді тасбақалар, бүркіт тасбақалар және бұрышты періште акуласы. Кішірек тұлғаларға қарағанда үлкендері көбірек бентикалық эласмобранақтармен қоректенеді. Асқазанның құрамын талдау көрсеткендей, кіші құм жолбарыстары негізінен теңіз түбінде шоғырланады, ал олардың денесі өскен сайын пелагикалық жемдерді көбірек аулай бастайды. Құм жолбарысының осы диеталық ерекшелігі Солтүстік-Батыс Атлантика және Оңтүстік Африкадағы ұқсас байқаулармен сәйкес келеді, онда үлкен құм жолбарыстары серф аймағынан континенттік шельфке дейін акулалар мен конькилердің кең ауқымын аулайды, бұл құм жолбарысының мүмкіндікті пайдалануға бейімділігін көрсетеді. Оңтүстік Африка жағалауында ұзындығынан кем акулалар өз ұзындығының төрттен бірін құрайтын балықтармен қоректенеді; ал үлкен акулалар өз ұзындығының жартысына дейін жем алады. Бұл аталықтардың аналыққа төменнен жақындауына кедергі келтірді. Басты аталық басқа түрдің кіші балықтарымен күреседі. Аталық аналыққа жақындасады, ал екі акула өзара әрекеттесетін құмды түбін қорғайды. Аталықтың қызығушылығын аналықтың және көкірек қанаттарының аймақтарындағы жеңіл тістеулер көрсетеді. Аналық аталыққа жеңіл тістеумен жауап береді. Бұл мінез-құлық бірнеше күнге созылады, бұл уақытта аталық аналықтың маңында күзетте тұрады. Аталық аналықтың клоакасын "мұрттап" иіскеуге тырысады. Егер аналық дайын болса, ол аталықпен бірге жүзіп кетеді, екеуі де денелерін иіп, аталықтың оң жақ класпері аналықтың клоакасына енгізіледі. Аталық оның оң жақ көкірек қанатын тістейді, содан кейін оңай көрінетін іздер қалдырады. Бір-екі минуттан кейін жұптасу аяқталады және екеуі де бөліседі. Аналықтар көбінесе бірнеше аталықпен жұптасады. Аналықтар тек екі-үш жылда бір рет жұптасады. Жұптасқаннан кейін аналықтар қалады, ал аталықтар басқа жерлерге қоректену үшін кетеді. Ұзақ еңбектен кейін аналық ұзын, толық тәуелсіз балапандар туады. Жүктілік мерзімі шамамен сегізден он екі айға дейін. Бұл акулалар тек екінші немесе үшінші жылда бір рет туады. Аталықтар жыныстық жетілуге 5-7 жаста, ұзындығы шамамен жетеді. Аналықтар жеті-он жасқа келгенде, ұзындығы шамамен жетіледі. 2023 жылдың 4 шілдесінде АҚШ-тың Нью-Йорк штатында құм жолбарысы акулалары жасаған төрт шабуыл тіркелді. Бұл Нью-Йорк штатында акула шабуылдарының күрт өскенінен кейін болды, соңғы екі жылда 13 оқиға тіркелді.
Жүзу жағалауларындағы аулар
Австралия мен Оңтүстік Африкада жағажай аймақтарында кең таралған практика – жүзушілер жиі пайдаланатын жағажайлардың айналасына акула торларын орнату. Бұл торлар жағалаудан белгілі бір қашықтықта орнатылады және кіріп келе жатқан акулаларды ұстауға арналған желбезек торлар ретінде жұмыс істейді: бұл 2005 жылға дейін қалыпты жағдай болды. Оңтүстік Африкада құмдық жолбарыс акулаларының өлімі осы жануарлардың ұзындығының айтарлықтай қысқаруына әкелді, сондай-ақ акула торларының өте төмен көбею қабілетіне ие бұл түрге елеулі қауіп төндіретіні анықталды. 2000 жылға дейін Оңтүстік Африкадағы бұл торлар жылына шамамен 200 құмдық жолбарыс акуласын ұстады, олардың тек 40% ғана тірі қалды және босатылды. Акула торларының жүзушілерге жасалатын шабуылдарды болдырмау тиімділігі күмәнді, сондықтан 2000 жылдан бері олардың қолданылуы азайды және балама тәсілдер әзірленуде.
Адамдармен азық-түлік үшін бәсекелестік
Аргентинада құмдық жолбарыстардың жемдік базасы маңызды коммерциялық балық аулау нысандарымен үлкен дәрежеде сәйкес келді. Суға батушылардың (дайверлердің) әрекеті акулалардың топтасуына, жүзуіне және тыныс алу үрдісіне әсер етеді, бірақ бұл әсер тек қысқа мерзімді болады. Акулаларға жақындаған қашықтық, суға батушылар тобының мөлшерінен гөрі, құмдық жолбарыстың мінез-құлқына әсер етуде маңыздырақ болды. Суға батушылар акулаларға 3 метрге дейін жақындағанда олардың мінез-құлқы өзгерді, бірақ суға батушылар кеткен соң акулалар әдеттегі қалпына келді. Басқа зерттеулер құмдық жолбарыс акулаларының суға батушыларға немқұрайлы болатынын көрсетеді. Су астынан суға батушылар әдетте Австралияның акулаларды суға батыру ережелерін сақтайды.
Тұтқында
Оның ірі әрі қауметті келбеті, сонымен қатар салыстырмалы түрде тыныш болуы, құмдық жолбарыс акуласын көпшілік аквариумдарында көрсетілетін ең танымал акула түрлерінің біріне айналдырды. Дегенмен, барлық ірі акулалар сияқты, оларды тұтқында ұстау да қиындықтарсыз емес. Құмдық жолбарыс акулаларының омыртқа деформациясына бейім екендігі анықталды, тұтқында ұсталған әр үш акуланың біреуінде осы мәселе кездеседі, бұл оларға қисайған түр береді. Осы деформациялардың акулаларды ұстауға арналған резервуардың мөлшері мен пішінімен байланысты екені болжанады. Егер резервуар тым кішкентай болса, акулалар табиғаттағыдай еркін жүзбей, көбірек уақытын белсенді жүзуге жұмсауға мәжбүр болады. Сонымен қатар, кішкентай, дөңгелек резервуарлардағы акулалар көбінесе тек бір бағытта ғана резервуардың шетімен айналып жүзеді, бұл олардың денелеріне тең емес жүктеме түсіреді.
Қауіптер
Құм жолбарысының санының азаюына бірнеше фактор себеп болады. Құм жолбарысы бір ретте екіден артық шабақ тумайды және олар әдетте екі немесе үш жылда бір рет көбейеді, сондықтан олардың көбею қарқыны өте төмен. Бұл акула Батыс Солтүстік Тынық мұхитында, Гана, Үндістан және Пәкістан жағалауларында жоғары бағаланатын тағам болып саналады, онда оларды балық аулау траулерлері ұстайды, бірақ көбінесе балық аулау арқанымен ұсталады. Оңтүстік Африка және басқа да елдерде балық аулау жарыстарында балықшылар оны іздейді. Австралияда олардың саны у қолданатын найзалы балықшылардың әрекетінен азайды және қазір қорғауға алынған.
Қорғау мәртебесі
Сондықтан бұл түр Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде өте қауіпті деп тізімделген, сондай-ақ 1992 жылғы Квинсленд штатының Табиғатты қорғау заңына сәйкес, жойылу қаупі бар түрлерге жатқызылған. Бұл АҚШ Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметінің [Назардағы түрлер] тізіміне кіреді, яғни АҚШ Үкіметінің Ұлттық мұхитты зерттеу және атмосфера басқармасы (NOAA), Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметі (NMFS) олардың жағдайы мен қауіп-қатерлеріне қатысты алаңдаушылық білдіреді, бірақ АҚШ-тың Жойылу қаупі бар түрлер туралы заңына сәйкес, оларды тізімге енгізу қажеттігін көрсететін жеткіліксіз ақпарат бар. Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметінің мәліметінше, кез келген ұсталған акула дереу, мүмкіндігінше аз зиян келтіре отырып босатылуға тиіс және ол тыйым салынған түр саналады, сондықтан АҚШ-тың Атлантикалық жағалауында құмдық жолбарыс акуласының кез келген бөлігін аулау заңсыз.