Отар Тактакишвили: өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Отар Васильевич Тактакишвили (27 шілде 1924 – 21 ақпан 1989) – совет дәуіріндегі көрнекті грузин композиторы, педагог, дирижер және музыка зерттеушісі. Батыста Тактакишвили көбінесе 1968 жылғы флейта мен фортепианоға арналған сонатасымен танымал, бірақ оның туындыларына екі симфония, төрт фортепиано концерті, екі скрипка концерті, екі виолончель концерті және опералар («Минда», «Бірінші махаббат», «Айды ұрлау», «Мусуси», «Үш хикая») кіреді. Ол сонымен қатар бірнеше симфониялық поэмалар мен ораториялар, грузин халық әндерінің өңдеулері және түрлі аспаптар мен дауысқа арналған көптеген шығармалар жазды. Тбилиси мемлекеттік консерваториясында оқып жүрген кезінде Тактакишвили Грузия КСР-інің Гимнін жазған. 1949 жылы ол консерваторияның профессоры болды, сондай-ақ Грузия мемлекеттік хорының дирижері және көркемдік жетекшісі қызметін атқарды. 1951 жылы ол «Бірінші симфониясы» үшін алғашқы Сталин сыйлығын (КСРО Мемлекеттік сыйлығы) алды. 1962 жылы Тактакишвили Грузия композиторлар одағының төрағасы, ал 1965 жылы Грузия Республикасының Мәдениет министрі болды, 1983 жылға дейін қызмет етті. 1974 жылы КСРО Халық әртісі атағын, 1982 жылы Ленин сыйлығын, ал 1951, 1952 және 1967 жылдары КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Мансабы бойы ол ЮНЕСКО-ның халықаралық музыкалық комитетінің мүшесі болды және Мәскеудегі Халықаралық Чайковский конкурсының сайлау комиссиясын екі рет басқарды.

Өмірбаян

Отар В. Тактакишвили Тбилисиде, Грузияда музыкалық отбасында туып өсті. Оны Грузия опера театрында суретші болып жұмыс істеген, жалғыз анасы, дворян әйел Элизабет Михайлисқызы Тактакишвили тәрбиеледі. Анасының салт-дәстүрінің арқасында Отардың балалық шағы музыкаға толы болды. Оған композитор және Тбилиси консерваториясының профессоры болған ағасы Шалва Тактакишвилидің ықпалы зор болды. Шалва «Жас грузин саз оркестрінің қауымдастығының» негізін қалаушылардың бірі болды, сонымен қатар опералар, балеттер және камералық шығармалар жазды. Отардың тағы бір ағасы – Георгий Тактакишвили – виолончельші және музыка мектебінің директоры болды. Оның ағалары жас Отардың алғашқы музыкалық жетекшілері мен ықпалы болды. Кішкентай кезінен композитор үлкен музыкалық қабілетін көрсетті, бала кезінде пианинода ойналған ноталарды көзін байлап дұрыс атай білді. Тбилисидегі Барнов көшесіндегі №42 мектепте оқығанда Отар фортепиано сабақтарын Тамара В. Багратиониден бастады. Кейіннен ол Милица К. Кориус, Анастасия Д. Вирасладзе және Евгения Васильевна Чернявская сияқты бірнеше фортепиано педагогтарынан сабақ алды, сол жерде ол болашақ әйелі Ирина Георгиевна Чиракадземен танысты. Олар бірге өмір бойы, 1989 жылға дейін бірге болды. Олардың махаббаты төрт қолға арналған пьесаны орындаған кезде басталды. Орта мектепті бітірген соң, Отар Тбилиси консерваториясында оқуды бастағанға дейін Әуе күштері техникумында оқыды және диплом алды. 1942 жылы консерваторияға түскеннен кейін, Грузияның нацистік Германиямен соғыста болған кезінде, Тактакишвили Грузия Совет Социалистік Республикасының Әнұранын жазды. Композитордың өзінің мәлімдемесіне сәйкес, анасы газетте жарияланған әнұранның сөздерін көргеннен кейін, оны Ұлттық әнұран конкурсына қатысуға шақырған. 19 жастағы композитор «бір реттен» ән жазып, өтінішін ұсынды және конкурс туралы ұмытты. Өзінің әнұраны концерт залынан тыс орындалғанын естігенде ғана оның таңылғанын білді. Тактакишвили Тбилиси консерваториясында Александр Гаук, Сергей В. Барчударян және Андрия Баланчивадзеден сабақ алды. Композитордың алғашқы ықпалы грузин халық музыкасы, классикалық дәуір композиторлары, мысалы, Моцарт, И.С. Бах және Бетховен, сондай-ақ Александр Скрябин, Сергей Прокофьев, Дмитрий Шостакович сияқты заманауи композиторлар болды. Соңғы курста оқығанда Тактакишвили Дмитрий Шостаковичпен бірге оқуға мүмкіндік алды, бұл ұзақ жылға созылған ынтымақтастық пен достыққа әкелді. Отар Тактакишвилиден кейін оның әйелі Ирина Чиракадзе 1964 жылдан 1989 жылға дейін композитор тұрған 6 Тактакишвили көшесіндегі (бұрынғы Рига көшесі) пәтерде тұрды, сондай-ақ химия профессоры болған ұлы Михаил О. Тактакишвили, Нью-Йоркте тұратын дәрігер және композитор немересі Отар М. Тактакишвили және Коннектикут штатының Риджфилд қаласында тұратын шөбересі Отар В. Тактакишвили өмір сүрді.

Otar V. Taktakishvili was born and grew up in Tbilisi, Georgia, in a musical family. He was raised by a single mother, noblewoman Elisabed Mikhailis asuli Taktakishvili, who worked as an artist at the Georgian Opera House. As a result of his mother's background Otar had a childhood rich in music. He was also strongly influenced by his uncle Shalva Taktakishvili, who was a composer and a professor at the Tbilisi Conservatory. Shalva was one of the founders of the “Association of Young Georgian String Orchestra", and had authored operas, ballets and chamber works. Otar's other uncle, Giorgi Taktakishvili was a cellist and director of a music school. His uncles were young Otar's first musical guides and influences. From a young age, the composer showed great musical promise, and as a child was able to correctly guess notes played on the piano while blindfolded. While attending the No42 School on Barnov St. in Tbilisi, Otar started his piano lessons with Tamara V. Bagrationi. He subsequently studied with several piano educators including Militsa K. Korius, Anastasia D. Virasladze, and Evgenia Vasilievna Cherniavskaia, where he met his future wife, Irina Giorgienvna Chirakadze, with whom he lived until the end of his life in 1989. Their romance started at the piano while practicing a piano piece for four hands. At the end of high school, he attended and received a diploma from the Air Force Technicuum until he began his studies at the Tbilisi conservatory. Soon after entering the conservatory in 1942, while Georgia was at war with Nazi Germany, Taktakishvili composed the Anthem of the Georgian Soviet Socialist Republic. According to the composer's own report, his mother had urged him to enter the contest for the National Anthem after seeing the words to the anthem published in the newspaper. The 19 year old composer wrote the music “in one try”, submitted his entry and forgot about the contest. He only found out that his music had been selected when he stood outside the concert hall and heard his anthem being played. Taktakishvili studied at the Tbilisi Conservatory under Aleksandr Gauk, Sergei V. Barchudarian and Andria Balanchivadze. The composer's early influences were Georgian folk music, composers of the classical era, e. g. Mozart, J. S. Bach and Beethoven, and more modern composers, including Alexander Scriabin, Sergei Prokofiev, Dmitri Shostakovich. In his senior year, Taktakishvili had the opportunity to study with Dmitri Shostakovich, and that led to a long standing collaboration and friendship. Taktakishvili was survived by his spouse, Irina Chirakadze, who resided in the same apartment on 6 Taktakishvili street (former Riga street) where the composer lived from 1964 until 1989, as well as his son Mikhail O. Taktakishvili, who was a professor of Chemistry, and grandson Otar M. Taktakishvili, who is a physician and a composer, living in New York, And his Great Grandson Otar W. Taktakishvilli living in Ridgefield, Connecticut.