Кіріспе

Ұзындықты физикалық өлшеу үшін қолданылатын түзу немесе бүктелетін сызық өлшеу құралы болып табылады. Метр таяқ, метрлік сызық немесе саяз таяқ – ұзындықты өлшеуге арналған түзу немесе бүктелетін сызық, ол әсіресе құрылыс саласында жиі қолданылады. Олар көбінесе ағаштан немесе пластиктен жасалады және бір-біріне бүктелуі үшін металл немесе пластик буындармен жабдықталады. Халықаралық нарыққа арналған метр таяқтың стандартты ұзындығы бір немесе екі метрді құрайды, ал АҚШ нарығы үшін арналған саяз таяқтың ұзындығы әдетте бір саяз (3 фут немесе 0,9144 метр) болады. Метр таяқтар әдетте әр миллиметрге (метрде 1000) және әр сантиметрге (метрде 100) сандық белгілермен бөлінеді, сандар сантиметрде немесе миллиметрде көрсетіледі. Саяз таяқтар көбінесе дюймдермен белгіленген шкаламен жабдықталады, бірақ кейде футтармен белгілер де болады. Бірнеше өлшеу жүйесі бар гибридтік таяқтар да бар, ең танымалдарының бірі – бір жағында метрикалық өлшемдер, екінші жағында АҚШ стандарттық бірліктері (немесе екеуі де бір жақта) бар таяқтар. 1883 жылы швед инженері Карл Хилмер Йоханссон Коллен ойлап тапқан "тумсток" (сөзбе-сөз "бас бармақ таяғы", яғни "дюймдік таяқ") – осындай алғашқы гибридтік таяқ болды және Швецияның метрикалық жүйеге өтуіне көмектесу мақсатымен жасалды.

Құрылыс

Өлшегіш таяқшалар көбінесе жұқа және тікбұрышты болып келеді, олар ағаштан немесе металдан жасалады. Металл таяқшалардың арт жағына, сіңіру қасиетін арттыру үшін, мысалы, тығын сияқты, сырғалмайтын материал жабыстырылады. Олардың бағасы салыстырмалы түрде арзан, көптеген ағаш модельдерінің құны 5 АҚШ долларынан кем.

Өлшемдер

Метрлік жүйе қолданылатын елдерде өлшегіштерде әдетте тек метрикалық шкала болады. Шкала әр миллиметрін көрсетеді, ал әр бесінші миллиметр сәл ұзын сызықпен белгіленеді. Әр сантиметр одан да ұзын сызықпен және сандық белгімен көрсетіледі. Әр оныншы сантиметр көбінесе айқын түрде белгіленеді. Оларды өлшем таяқшалары, метр таяқшалары немесе "дюйм таяқшалары" деп те атайды. АҚШ-та өлшеу әдетте дәстүрлі бірліктерде жүргізіледі (3 фут 3 3/8 дюйм және дюймнің бөлшектері). Бір жағында дәстүрлі белгілер, екінші жағында метрикалық бірліктер бар гибридті өлшегіштер де бар, оларды кейде өлшем таяқшалары, метр таяқшалары немесе "метрлік сызғыштар" деп атайды. "Метр" мен "метр" сөздерінің жазылуы елге қарай өзгереді. АҚШ-та метрикалық шкаласы бар метр таяқшалар жиі қолданылмаса да, оларды табуға болады. Мысалы, олар мектептерде оқушыларды метрикалық бірліктермен таныстыруға тырысатын жерлерде көп кездеседі. Олар американдық ғылыми зертханаларда да қолданылуы мүмкін. Скандинавияда қолданылатын бүгілетін ағаш ұсталарының сызғыштары кейде екі жағында метрикалық және дәстүрлі өлшемдермен жабдықталады, сонымен қатар ыңғайлы түрлендіру кестесі ретінде де қызмет етеді. Оның скандинавиялық атауы: Tommestokk/tumstock (бармақ (дюйм) таяқшасы), голланд тілінде де осы мағынада қолданылатын duimstok сөзі. Дегенмен, тек ағаш ұсталарының метрикалық сызғыштары да кең таралған.

Қолдану

Өлшегіш таяқша көбінесе орташа көлемді жұмыстарда қолданылады; қағаз үстіндегі жұмыстан үлкен, бірақ ірі масштабты инфрақұрылымдық жұмыстардан кіші, онда өлшеу ленталары немесе ұзын өлшегіш таяқтар пайдаланылады. Метрлік таяқшалар жиһаз, көлік құралдары және үйлер салу үшін жиі қолданылады. Көбінесе қазіргі заманғы ағаш шеберлерінің өлшегіш таяқшалары көлікке қолайлы болу үшін бүктеліп жасалады. Метрлік таяқшаларды плакаттар мен проекцияларды көрсетуге де пайдалануға болады. Сонымен қатар, қашықтан басқарылатын модельді ұшақтардың қанаттарын жасау үшін гофрленген пластиктен жасалған метрлік таяқшалар қолданылады. Метрлік таяқтар Ұлыбританиядағы мектептерде оқушылардың алақандарын сауаттандыру үшін қолданылған дене жазасы ретінде де пайдаланылған.