Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс майданындағы шайқас. Смоленск шайқасы (Kesselschlacht bei Smolensk, "Смоленсктегі қазандық шайқасы"; Lang ru) – Екінші дүниежүзілік соғыстағы Барбаросса операциясының екінші кезеңінде болған шайқас. Бұл шайқас 1941 жылдың 10 шілдесі мен 10 қыркүйегі аралығында Смоленск қаласы маңында, Мәскеуден батысқа қарай өтті. 22 маусымдағы шабуылдан кейін "Остхер" 18 күн ішінде КСРО аумағына шамамен жылдам ілгеріледі. Кеңес әскерінің 16, 19 және 20-армиялары Смоленсктің шығысында қоршалып, жойылды, алайда 19-шы және 20-шы армиялардың көптеген сарбаздары қоршаудан қашуға үміткер болды. Шайқас немістер үшін операциялық тұрғыдан сәтті болғанымен, кеңестік территорияға жылдам кіру неміс әскерін жабдықтау желілерін созып, жабдықтау және логистикалық дағдарысты күшейтті. Смоленсктің қоршауынан кейін, Орталық армиялар тобының көп бөлігі позициялық соғысқа ұшырап, 1941 жылдың жаз соңындағы қорғаныс шайқастарында ауыр шығынға ұшырады. Бұл факторлар неміс дивизияларының шабуылдық күшін әлсіретіп, 1941 жылдың желтоқсан айында Мәскеу шайқасындағы сәтсіздікке себеп болды.

Бірінші кезең: қоршаудағы шайқас және алғашқы кеңес қарсы шабуылдары

Перед немецким наступлением советские войска перешли в контрнаступление; 6 июля 7-й и 5-й механизированные корпуса 20-й советской армии атаковали около Лепеля, имея в составе около 1500 танков. Результатом стала катастрофа, поскольку наступление наткнулось в лоб на противотанковую оборону 7-й танковой дивизии Германии, и два советских механизированных корпуса были практически уничтожены. 10 июля 2-я танковая группа Гудериана начала внезапное наступление через Днепр, ее войска перешли в тыл слабой 13-й армии, а к 13 июля Гудериан обошел Могилев, окружив несколько советских дивизий. Его передовой отряд, 29-я моторизованная дивизия, уже находился вблизи Смоленска. 3-я танковая группа также перешла в наступление, 20-я танковая дивизия создала плацдарм на восточном берегу реки Двина, угрожая Витебску. По мере продвижения немецких танковых групп на восток, 16-я, 19-я и 20-я армии столкнулись с перспективой окружения к западу от Смоленска. Начиная с 11 июля, советские войска предприняли серию согласованных контратак. 19-я и 20-я советские армии атаковали Витебск, а 21-я и остатки 3-й армии – южный фланг 2-й танковой группы в районе Бобруйска. Несколько других советских армий также пытались контратаковать на участках немецкой группы армий «Север» и группы армий «Юг». Эти усилия, по-видимому, были частью попытки реализовать советский довоенный общий оборонительный план. Советские атаки замедлили продвижение немцев, но результаты были настолько незначительными, что немцы едва заметили их как крупную скоординированную оборонительную операцию, и немецкое наступление продолжалось. 3-я танковая группа Хота двигалась на север, а затем на восток, параллельно войскам Гудериана, захватив Полоцк и Витебск. 7-я и 20-я танковые дивизии достигли района к востоку от Смоленска, в Ярцево, 15 июля. Одновременно 29-я моторизованная дивизия, при поддержке 17-й танковой дивизии, ворвалась в Смоленск, захватив город, за исключением пригородов, и начала недельные бои за каждый дом, отражая контратаки 16-й армии. Гудериан ожидал, что наступление продолжится в направлении Москвы как основной цели, и отправил 10-ю танковую дивизию к реке Десна, чтобы создать плацдарм на восточном берегу у Ельни, и к 20-му числу также очистил этот район. Этот передовой плацдарм стал центром Ельнинской операции, одной из первых крупных скоординированных советских контратак в войне. Эта цель (Ельня) находилась к югу от Днепра и далеко от задачи ликвидации окруженных армий под Смоленском. Согласно Директиве №33 фюрера от 14 июля, основное усилие Вермахта было переориентировано с Москвы на глубокое окружение Киева в Украине, и Бок становился нетерпеливым, требуя от Гудериана наступать на север и соединиться с танковой группой Хота, чтобы завершить уничтожение сопротивления в городе. 27 июля Бок провел конференцию в Новом Борисове, в которой также принимал участие главнокомандующий Вальтер фон Браухич, начальник ОКХ, высшее командование армии. Генералам было предписано сидеть без возможности комментировать, в то время как им зачитывали меморандум от одного из адъютантов Браухича, в котором им предписывалось строго следовать Директиве №33 фюрера и ни при каких обстоятельствах не пытаться продвигаться дальше на восток. Им было приказано сосредоточиться на зачистке, восстановлении техники, пополнении запасов и выпрямлении немецкой линии фронта, которая из-за продвижения Гудериана и Хота приобрела форму буквы "S". После этой встречи Хот и Гудериан были злы и разочарованы. Гудериан в своем дневнике в ту ночь написал, что Гитлер "предпочел план, по которому небольшие силы противника должны были быть окружены и уничтожены по частям, и таким образом противник был бы доведен до смерти. Все офицеры, принявшие участие в конференции, были согласны с тем, что это было неправильно". Независимо от того, было ли это правдой, эта встреча, по мнению некоторых, стала критической точкой, когда руководство Вермахта потеряло доверие к Гитлеру. Вернувшись к своему посту, Гудериан вступил в сговор с Хотом и Боком, чтобы "затянуть реализацию" Директивы №33, в нарушение приказов фюрера и ОКХ. Гудериан поспешно разработал план наступления для своих и войск Хота на 1 августа, Рославля-Новозыбковскую операцию. На севере 3-я танковая группа продвигалась гораздо медленнее. Местность была болотистой, что усугублялось дождями, и советские войска сопротивлялись, пытаясь вырваться из ловушки. 18 июля бронированные клещи двух танковых групп почти сомкнулись. Тимошенко назначил недавно повышенного в звании Константина Рокоссовского, только что прибывшего из украинского фронта, ответственным за сбор ударной силы, которая сдержала наступление 7-й танковой дивизии и, с постоянным подкреплением, временно стабилизировала ситуацию. Образовавшийся разрыв позволил советским частям вырваться, которые затем были брошены в бой, удерживая разрыв открытым. Советы перебросили дополнительные войска из недавно сформированных армий в район Смоленска, а именно 29-ю, 30-ю, 28-ю и 24-ю армии. Эти вновь созданные формирования немедленно по прибытии начали сильную контратаку против немецких войск в районе Смоленска, начиная с 21 июля. Это создало сильную нагрузку на перенапряженные танковые силы, которым приходилось контролировать большую территорию по периметру. Однако плохая координация и логистика со стороны советских войск позволили немцам успешно отразить эти наступательные усилия, продолжая завершать окружение. Советские атаки продолжались до 30 июля, когда немцы окончательно отбили последние из них. Наконец, 27 июля немцы смогли соединиться и замкнуть кольцо окружения к востоку от Смоленска, окружив значительные части 16-й, 19-й и 20-й армий. Под руководством 20-й армии советские войска предприняли решительную попытку прорыва из котла через несколько дней, при поддержке советских наступательных действий вдоль смоленского фронта. 5 августа фон Бок доложил, что в ходе Смоленского сражения было взято в плен в общей сложности 309 000 пленных. Это число позже увеличилось до 350 000. Таким образом, из окруженных 16-й и 20-й армий к 7 августа из "котла" спаслось всего около 50 000 человек.

Екінші кезең: Флангілердегі неміс шабуылдары және кеңестік қарсы шабуылдар

5 тамызда Смоленск маңындағы қоршау үшін шайқас аяқталғаннан кейін қарсыластар әртүрлі қорытындыларға келді. Кеңес басшылығы Мәскеуге баратын жолда майдан шебін қалпына келтіріп, қоршалған әскерлердің бір бөлігін сақтап қалғанына қанағаттанды. Жоғары шығындарға қарамастан, қарсыластағы неміс күштеріне соққы беруді жалғастыруға шешім қабылданды. Осылайша, олардың көзқарасы бойынша, шайқас жаңа ғана басталған еді. Келесі айда екі ірі кеңес шабуылы болды: 6–24 тамыз және 29 тамыз – 12 қыркүйек 1941 жыл. Кеңес әскері алға жылжып, немістерді кері итерді, бірақ алға жылжу өте баяу болды. Мұның басты себебі – неміс қорғанысының сапасы. Кеңес әскерлерінің кіші бөлімдері операциялар басталғанға дейін, 242-ші атқыштар дивизиясының құрамындағы 900-ші атқыштар полкінің мысалында көрініп тұрғандай, толық емес роталармен жүзеге асырылды. Свиты ауылына шабуыл жасаған атқыштар полкі 79 сарбаздан (жауға шабуылдай алатын сарбаздардан) тұрды. Кішігірім топтық тактиканы сақтап, түнгі операцияларға ауысу жақсы нәтиже берді және кеңес әскері жау позициясына жақындап қана қоймай, немістерді жақын алыстан кері итеруге де мүмкіндік алды. Неміс позицияларына мүмкіндігінше жақын келу үшін жасырын қозғалыс, позицияға тыныш жүгіру, сондай-ақ мылтық атысы мен штыкпен шабуыл жасауды қамтитын шабуылдар. Бұл сектордағы шабуылдарды жердегі роліне қолданылатын авиацияға қарсы және Артиллериялық қолдау тобы (ASG) 900 түрінде дивизиялық деңгейдегі қолдау арқылы артиллериямен қамтамасыз етілді. Бұл кезде 900-ші атқыштар полкіне қарсы тұрған неміс шағын бөлімдері 106-шы атқыштар дивизиясының 240-шы атқыштар полкі мен 900-ші механикаландырылған Лер бригадасы және оның Panzerjäger 1 танк жойғыштары болды. Жоғарыда сипатталған алғашқы түнгі шабуылдан кейін немістер бейімделіп, қарсы шабуыл жасап, түнгі уақытта жоғалтқан жерді қайта иемденді. 25 шілде мен 5 тамыз аралығында ең көп шығын шекті. Ауыр шығындар кеңес шағын бөлімдерінің басшыларының бағалауынша болды, қазіргі Батыс тарихшыларының бағалауынша емес. Нақты деректер: 200 совет сарбазы түнгі шабуылға қатысты, ол сәттіліксіз аяқталды. 5-ші атқыштар ротасы (2-ші атқыштар батальоны, 900-ші атқыштар полкі) 18 жоғалып, 11-і жараланғанын хабарлады. 519-шы зениттік артиллерия батальоны неміс позицияларына шабуыл жасап, 4 сарбаз қаза тапты, 7-сі жараланды. Барлығы 7 сарбаз қаза тапты, 18 жоғалып, 18-і жараланды. Бұл бұрын жасалған кеңес шабуылдарының әдістемесі және жалпы немістерге қарағанда шығын шеккендер туралы бағалаудан түбегейлі өзгеше. Мұны егжей-тегжейлі қарастырайық. Бұл жаңалықтың бірінші себебі, кеңес полкі, ротасы және сарбаздарының жеке құжаттары әдетте тексерілмейді, ал шағын бөлімдердің шығындары ең жақсы жағдайда дивизия деңгейінен экстраполяцияланады. Көптеген сапалы авторлар К. Кривошеевтің совет жауынгерлік шығындары туралы жұмысының статистикалық талдауынан шағын бөлімдердің жауынгерлік шығындарын бағалауды жасайды, бұл өте үлкен деректер жиынтығы. Үлкен деректер жиынтығынан алынған деректерді есептеу шабуылдардың өзі бомбалау және артиллериялық оқ жаудырудан болған шығынға қарағанда әлдеқайда қанды болды деген тұжырымға әкелді. Тағы бір себеп – сол бір совет бөлімшелері бірнеше күн бойы шабуыл жасап, содан кейін бір шабуылда шығынды көтере алмай, уақыт өте келе жинақталып қалады. Басқаша айтқанда, совет найзасының ұшы баяу тоқырауы мүмкін, ал айналасындағы шығындар басқа да тәсілдермен туындады. Совет шағын бөлімдерінің шабуыл әдістемелері бастапқыда ойлағандай, білімсіз немесе көп шығынға себеп болмауы мүмкін. Операциялық деңгейге қайта оралу. Немістер тарапынан пікірлер екіге бөлінді: фон Бок шайқас аяқталды деп сенді, ал демалып, толысқаннан кейін Орталық армиялар тобының әскерлері Мәскеуге қарсы табысты шабуылдарын жалғастыра алады. Алайда Гитлер Киев маңындағы кеңес Одағының оңтүстік-батыс майданының қасарысқан қорғанысымен және Мәскеу бағытындағы Жуков пен Тимошенконың кеңестік әскерлерінің күшейіп бара жатқан қарсылығымен айналысты. Екінші жағынан, Гудерианның Рославльдағы жеңісі, Орталық армиялар тобының оң жақ қанатында, оңтүстікке шабуыл жасау және Киевке жақын совет әскерлерін алып қоршауға алу мүмкіндігін ашты. Бірте-бірте ОКХ Гитлердің пікіріне бейімделді. Алайда Бок та, Гитлер де Мәскеуге тікелей шабуыл жасауды жоспарламады, және кеңес шабуылдарын үнемі тойтарып тұру әскерлерді шаршата түсті. Фон Бок: «Мен қазір армия тобының резервінен барлық жауынгерлік қабілетті дивизияларды жекпе-жекке тартуға мәжбүр болдым. Бізге алға барлық адам керек. Үлкен шығындарға қарамастан, жау бірнеше секторда күнделікті шабуылдады, сондықтан осы уақытқа дейін күштерді қайта топтоп, резервтерді жеткізу мүмкін болмады» деп жазды. Осылайша, Смоленск маңындағы «қазанды» жойғаннан кейін бір ай ішінде фон Бок әскерлері орталықта қорғанып, қанаттарында шектеулі күштермен шабуыл жасады. Оңтүстікте Гудериан Гомель және Кричев маңындағы шайқастарда жеңіске жетті, ал солтүстікте Штумме тобы Великие Лукиді басып алып, Андреапольге қарай одан әрі жылжыды. Кеңес әскерлерінің көптеген шабуылдары сәтті тойтарылды, бірақ немістер Ельня маңындағы шығыңқыдан шығарылуға мәжбүр болды.

Салдары

Соғыс кезінде неміс әскері Кеңес Одағының Коммунистік партиясы Смоленск облыстық комитетінің мұрағатын басып алды, онда 1917 жылдан 1941 жылға дейінгі жергілікті тарихқа қатысты көптеген құжаттар болды. Немістер бұл құжаттарды кеңестік репрессия туралы үгіт үшін пайдаланып, оларды Германияға тасыды. Смоленск шайқасы – «Барбаросса» операциясының бастапқы кезеңіндегі Қызыл Армияның тағы бір ауыр жеңілісі болды. Кеңес әскері алғаш рет майданның кең аумағында координацияланған қарсы шабуыл жасауға тырысты; бұл шабуыл әскери апатқа ұшыраса да, күшейген қарсылық кеңестік әскердің әлі жеңілмегенін және Мәскеуге шабуылдың оңай болмайтынын көрсетті. Неміс жоғары басшылығы мен саяси жетекшілігі арасындағы келіспеушіліктер күшейді. Бас штаб басшылары Франц Халдер мен Браухич, сондай-ақ Бок, Хот және Гудериан сияқты қолбасшылар неміс танк бөлімдерін таратуды тоқтатып, Мәскеуге күш салуға кеңес берді. Гитлер Мәскеудің және стратегиялық қоршаудың маңыздылығы жоқ екенін қайталады және Украина, Донецк бассейні және Кавказ сияқты экономикалық мақсаттарға назар аударуды бұйырды, сонымен қатар кеңестік әскерді одан әрі әлсірету үшін тактикалық қоршаулар жасауды тапсырды. Неміс шабуылдық күштері фрагменттеуге ұшырады, нәтижесінде Киев және Уман шайқастары болды. Бұл шайқастарда немістер жеңіске жетті, бірақ Мәскеуге жол тартқанда уақыт, адам және техника шығындарына тап болды, бұл кеңестік әскерге қаланың қорғанысын дайындауға уақыт берді.