Албаниядағы ислам: Осман империясы кезеңінде қабылдау, 20 ғасырда дінсіздік саясаты, 1991 жылдан кейін қайта жандану. Тарихы, өзгерістері мен қазіргі жағдайы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Албаниядағы исламның рөліне шолу
Overview of the role of Islam in Albania
Ислам Албанияға негізінен Османдық кезеңде келді, сол кезде албандардың көпшілігі уақыт өте келе Османдық билік тұсында ислам дінін қабылдады. 20 ғасырда албан ұлттық оянуының (Рилинджа) қағидалары және дінге мән беруді азайтудан кейін, демократиялық, монархиялық және кейін коммунистік үкіметтер албан халқы мен ұлттық мәдениетін жүйелі түрде дінсіздендіру саясатын жүргізді. Осы саясаттың нәтижесінде, елдегі басқа да діндер сияқты ислам да радикалды өзгерістерге ұшырады. 1991 жылы аяқталған ондаған жылдар бойы мемлекеттік атеизмнің салдарынан барлық дәстүрлердегі діни амалдар төмендеді. Коммунистік кезеңнен кейінгі кезеңде және дінге қатысты заңдық және үкіметтік шектеулер алынғаннан кейін, ислам жаңа инфрақұрылым, әдебиет, білім беру мекемелері, халықаралық трансұлттық байланыстар және басқа да әлеуметтік қызметтер арқылы қайта жандануға мүмкіндік алды.
Islam arrived in Albania mainly during the Ottoman period when the majority of Albanians over time converted to Islam under Ottoman rule. Following the Albanian National Awakening (Rilindja) tenets and the deemphasizing of religion during the 20th century, the democratic, monarchic, and later the communist governments followed a systematic dereligionization of the Albanian nation and national culture. Due to this policy, Islam, as with all other faiths in the country, underwent radical changes. Decades of state atheism, which ended in 1991, brought a decline in the religious practice of all traditions. The post communist period and the lifting of legal and other government restrictions on religion allowed Islam to revive through institutions that generated new infrastructure, literature, educational facilities, international transnational links and other social activities.
13 ғасыр
Албандықтар исламмен 13 ғасырда, Карл I Анжудың билігі кезінде Анжу кеңеюінің Албанияға бағытталған кезеңінде танысты. Луцера Бриндизиден солтүстік-батысқа қарай шамамен 240 км қашықтықта орналасқан, ол кемелердің негізгі түсірілетін порты болды. Карл 1267 жылдан бастап, Манфредтің мұрагері ретінде, Витербо шарты жасалғаннан бері Албаниядағы құқықтарға талаптанды. 1271 жылдың қысында Анжу әскерлері Дуррес қаласын басып алды. Бір жыл ішінде Карл «rex Albaniae» атағын қабылдады, бұл атақ кейін Сербия патшасы мен Болгария патшасы тарапынан мойындалды. 1273 жылы мұсылман және христиан жасақтары Адриатика теңізі арқылы өтті. 1273 жылдың сәуір айында Луцерадан келген Леоне есімді мұсылман Дуррестегі мұсылман күштерінің капитаны болып тағайындалды. Бір айдан кейін Муса Леоненің орнына «partibus Romaniae» аймағында орналасқан 200 мұсылманның қолбасшысы болды. Рим шіркеуі мен Византия арасындағы қарым-қатынас жақсарғанмен, Карл I Анжу мұсылман және христиан әскери күштерін шығысқа, Албанияға жіберіп отырды. 1275 жылы мұсылман рыцарі Салем 300 луцерлік садақшы мен найзагерді Влораға бастап барды. Сол жылдың қыркүйек айында Ибрагим Мусаның орнына Дуррес мұсылмандарының капитаны болды. 1279 жылдың 19 сәуірінде Карл I Луцерадан 53 ең жақсы мұсылман садақшысын Капитаната әділеті Гю д’Альмания таңдап, Дурреске жіберуді бұйырды. Әдеттегідей, әскери жинау кезінде мұсылман әскери басшыларының кеңесі алынды. Ибрагим таңдауға келісуі керек еді. Ибрагимге Бриндизиден Дурреске өтетін кезінде төрт жылқыны алып өтуге рұхсат берілді. Ибрагим 1280 жылдардың басында Дурресте қайтадан қызмет етті, сондай-ақ Люцерадан келген Пьетро Кристиано да қызмет етті. Бір деректе ол «de terra Lucerie Saracenorum» деп сипатталған, яғни мұсылмандықтан христиандыққа ауысқан адам. 1280 жылдың жазында Албаниядағы соғыс машиналарын салу үшін мұсылман ағаш шеберлері мен теміршілеріне деген сұраныс соншалықты күшті болды, бұл Италия жағалауындағы бекіністерді салуға қажетті білікті жұмысшылардың қорын құрғытып жіберу қаупін тудырды. 1280 жылдың маусым айында король Капитаната және Бари жерінің садақшыларына 60 мұсылман садақшысын, сондай-ақ ағаш шеберлерін, тас қалаушыларды және теміршілерді Албанияға жіберуді бұйырды. Садақшылар Берат қаласындағы Хью Ле Руссо де Саллиге есеп беруі керек болды. Сол жылдың күзінде Луцерадан 200 садақшы Влораға жіберілді. Желтоқсанның басында Дурресте 300 садақшы орналасты. Анжу күштері Берат қамалының сәтсіз қоршауына қатысты және Византия күштері тарапынан кері қайтарылды.
Albania came into contact with Islam in the 13th century when Angevin expansion into Albania during the reign of Charles I Anjou was made possible in part by Muslim involvement. Lucera is located only about 240 km northwest of Brindisi, which was the main port of disembarkation. Charles claimed rights in Albania, as Manfred's successor, since 1267 when the Treaty of Viterbo was drawn up. During the winter of 1271, the Angevin forces took Durrës. Within a year, Charles began to use the title "rex Albaniae", a title that was later recognized by the king of Serbia and the tsar of Bulgaria. In 1273 both Muslim and Christian contingents sailed across the Adriatic. In April 1273, a Muslim from Lucera named Leone was appointed captain of the Muslim forces in Durrës. A month later, Musa took Leone's place as commander of 200 Muslims stationed "in partibus Romaniae". Although relations between the Church of Rome and Byzantium improved, Charles I of Anjou continued to send Muslim and Christian military forces to the east, towards Albania. The Muslim knight Salem, a regular army officer, led 300 Lucerians archers and lancers to Vlora, in 1275. In September of that year, Ibrahim became the captain of the Muslims of Durrës, who took the place of Musa. On 19 April 1279, Charles I ordered 53 of the best Muslim archers from Lucera to be selected by the Capitanata's justiciary, Guy d'Allemagne, to go to Durrës. As usually happens in the recruitment process, the advice of Muslim military leaders was sought. Ibrahim had to approve the selections. Orders were given that Ibrahim could take four horses with him as he crossed from Brindisi to Durrës. Ibrahim served in Durrës again in the early 1280s, as did a man from Lucera, named Pietro Cristiano. One source identifies him as "de terra Lucerie Saracenorum", most likely a Christian convert from Islam. The demand for Muslim carpenters and blacksmiths to build war machines in Albania was so great during the summer of 1280 that it threatened to exhaust the skilled workers' pool for the construction of forts on the Italian coast. In June 1280, the king ordered the archers of the Capitanata and the Land of Bari to send 60 Muslim archers, as well as carpenters, stonemasons and blacksmiths to Albania. The archers had to report to Hugues le Rousseau de Sully in Berat. In the fall of the same year, 200 archers from Lucera were sent to Vlora. At the beginning of December, 300 archers were stationed in Durrës. Angevin forces took part in the unsuccessful siege of Berat castle, and were repulsed by Byzantine forces.
Қайта құру және біріктіру (15-18-ғасырлар)
Ислам алғаш рет Албанияға 15 ғасырда Осман империясының аймақты басып алуынан кейін келді. 17-ші және 18-ші ғасырларда албандықтардың көп бөлігі ислам дініне ауысты. Мұсылмандар ретінде көптеген албандар Осман империясында маңызды саяси және әскери лауазымдарға ие болды және олар мәдени тұрғыдан бүкіл мұсылман әлеміне үлес қосты.
Islam was first introduced to Albania in the 15th century after the Ottoman conquest of the area. During the 17th and 18th centuries, Albanians in large numbers converted to Islam. As Muslims, many Albanians attained important political and military positions within the Ottoman Empire and culturally contributed to the wider Muslim world.
Ұлттық ояну (19 ғасыр және 20 ғасырдың басында)
XIX ғасырда албандар үш діни топқа бөлінді. Католик албандары, олардың білімі мен шіркеуде албан этно-тілдік көрінісі Австро-Венгрияның қорғауы мен итальян дін қызметкерлерінің демеуінің арқасында сақталды. Осы кезеңде мұсылман албандары Осман империясындағы барлық Балқан албандарының шамамен 70% құрады, олардың саны миллионнан асып кеткені есептелді. Шығыс дағдарысының күшеюімен мұсылман албандары Осман мемлекетіне адал болу және жаңадан пайда болған албан ұлтшыл қозғалысын қолдау арасында қысымға түсті. Ислам, Сұлтан және Осман империясы кең мұсылман қауымына жататындығының синонимі ретінде қарастырылды. Албан ұлтшыл қозғалысы өзін-өзі анықтау құқығын жақтады және албандарды мемлекет ішінде жеке халық және тіл ретінде әлеуметтік-саяси жағынан мойындатуға ұмтылды. Бұл геосаяси оқиғалар албан ұлтшылдарын, олардың көпшілігі мұсылмандар, Осман империясынан, Исламнан және Сұлтан Абдулхамид II-нің сол кезде пайда болған пан-исламистік османдық идеологиясынан алшақтауға итермеледі. Албан ұлтшылдығы жалпы алғанда Осман империясының біртіндеп ыдырауына және негізінен мұсылман халқына қауіп төндірген Балқан және христиан ұлттық қозғалыстарына жауап болды. Мұсылман (Бекташи) албандары албан ұлттық оянуына белсенді қатысты, Фаик Коница, Исмаил Кемали, Мидхат Фрашери, Шахин Колоня және т.б. сияқты албан мүдделерін және өзін-өзі анықтау құқығын жақтаған көптеген қайраткерлерді өндірді. Осман империясының соңғы кезеңінде мұсылмандар Химре, Тепелен, Кельцир және Фрашери желісінің солтүстігіндегі таулы және төбелі аймақтардың барлығын мекендеді, бұл аймақтар Влера, Тепелен, Маллакастер, Скрапар, Томорр және Дишниче аймақтарының көп бөлігін қамтиды. Оңтүстік Албанияда Осман империясының соңғы кезеңінде албандықтың исламмен байланысы күшейді, ал 1880-жылдардан бастап пайда болған албан ұлттық қозғалысы аймақтағы эллинизмге кедергі ретінде қарастырылды. Орталық және Оңтүстік Албанияда мұсылман албан қоғамы Осман мемлекетіне интеграцияланды. Солтүстік албан қоғамы Осман әлеміне аз интеграцияланған болса, Шкодерде мұсылман көпшілігі және айтарлықтай католик азшылығы тұрды.
By the 19th century, Albanians were divided into three religious groups. Catholic Albanians who had some Albanian ethno linguistic expression in schooling and church due to Austro Hungarian protection and Italian clerical patronage. Muslim Albanians during this period formed around 70% of the overall Balkan Albanian population in the Ottoman Empire with an estimated population of more than a million. With the rise of the Eastern Crisis, Muslim Albanians became torn between loyalties to the Ottoman state and the emerging Albanian nationalist movement. Islam, the Sultan and the Ottoman Empire were traditionally seen as synonymous in belonging to the wider Muslim community. the Albanian nationalist movement advocated self determination and strived to achieve socio political recognition of Albanians as a separate people and language within the state. These geo political events nonetheless pushed Albanian nationalists, many Muslim, to distance themselves from the Ottomans, Islam and the then emerging pan Islamic Ottomanism of Sultan Abdulhamid II. Albanian nationalism overall was a reaction to the gradual breakup of the Ottoman Empire and a response to Balkan and Christian national movements that posed a threat to an Albanian population that was mainly Muslim. Muslim (Bektashi) Albanians were heavily involved with the Albanian National Awakening producing many figures like Faik Konitza, Ismail Qemali, Midhat Frashëri, Shahin Kolonja and others advocating for Albanian interests and self determination. During the late Ottoman period, Muslims inhabited compactly the entire mountainous and hilly hinterland located north of the Himarë, Tepelenë, Këlcyrë and Frashëri line that encompasses most of the Vlorë, Tepelenë, Mallakastër, Skrapar, Tomorr and Dishnicë regions. In southern Albania during the late Ottoman period being Albanian was increasingly associated with Islam, while from the 1880s the emerging Albanian National Movement was viewed as an obstacle to Hellenism within the region. In central and southern Albania, Muslim Albanian society was integrated into the Ottoman state. While northern Albanian society was little integrated into the Ottoman world, Shkodër was inhabited by a Muslim majority with a sizable Catholic minority.
Балқан соғыстары (1912-1913) және Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-1918)
Балқандағы әскери жеңілістен Осман билігінің құлдырауы жақын екенін түсінген албандар, Исмаил Кемалидің өкілі ретінде 1912 жылғы 28 қарашада Влореде Осман империясынан тәуелсіздік жариялады. Албания тәуелсіздігінің халықаралық мойындалуы христиан монархын тағайындауды талап етті, бұл ішкі саяси күреспен бірге Осман билігін қайта орнатуға бағытталған Орталық Албаниядағы сәтсіз мұсылман көтерілісіне (1914) әкелді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-Орталық Албания Австро-Мажарстанның оккупациясы астына өтті. 1916-1918 жылдарғы Австро-Мажарстан билігі жүргізген халық санағының нәтижелері Дибр, Люме және Горе аймақтарында мұсылмандардың құрамы халықтың 80% астамын құрайтынын көрсетті. Бірінші дүниежүзілік соғыстың тәжірибесі, бөлініп қалу және билікті жоғалту қаупі албан мұсылмандарының албан ұлтшылдығын және Албанияның аумақтық тұтастығын қолдауына себеп болды. Көптеген сүнни және бекташи албандары арасында ұлттық бірлік үшін діни айырмашылықтарды екінші орынға қою қажеттігі туралы түсінік қалыптасты.
Realising that the collapse of Ottoman rule through military defeat in the Balkans was imminent, Albanians represented by Ismail Qemali declared Independence from the Ottoman Empire on 28 November 1912 in Vlorë. International recognition of Albanian independence entailed the imposition of a Christian monarch which alongside internal political power struggles generated a failed Muslim uprising (1914) in central Albania that sought to restore Ottoman rule. During World War one, northern, central and south central Albania came under Austro Hungarian occupation. In the census of 1916–18 conducted by Austro Hungarian authorities, the results showed that Muslims in the regions of Dibër, Lumë and Gorë were over 80% of the population. The experience of World War One, concerns over being partitioned and loss of power made the Muslim Albanian population support Albanian nationalism and the territorial integrity of Albania. An understanding emerged between most Sunni and Bektashi Albanians that religious differences needed to be sidelined for national cohesiveness.
Соғыс аралығы (1919-1939 жж.): Мемлекеттік араласу және реформалар
Соғыс аралық Албанияның алғашқы күндерінен бастап және Албанияның діни құрамының әртүрлілігіне байланысты, Албанияның саяси басшылығы Албанияны ресми діні жоқ мемлекет деп белгіледі. 1920 жылдан 1925 жылға дейін төрт діни конфессиядан (сүнни, бекташи, католик, православие) құралған төрт мүшелі регенттік кеңес тағайындалды. Албандық секуляристер ислам реформасын қадағалап, исламдық діни мекемелерді мемлекеттендірді және мемлекет оларға өз ықпалын күшейтті. Конгресс кезіндегідей, соғыс аралық кезеңде мұсылман дін қызметкерлерінің көзқарастары мемлекет тарапынан бақыланды, кейде оларды қалауынша тағайындап, қызметтен босатып тастады. Соғыс аралық дәуірде албандық элита арасындағы ұзақ пікірталас пен шектеулердің күшеюінен кейін, 1937 жылы Зого заңдарымен хиджап киюге тыйым салынды. Соғыс аралық кезеңде албандық зиялы қауым сүннит исламын жиі сынайтын және кемсінтіп көрсеткен, ал суфизм және оның түрлі тәріқалары дамып, үміт беруші кезеңді бастан өткерді. Бекташилерден басқа, соғыс аралық Албанияда хальвети, қадири, руфаи және тиджания сияқты басқа да маңызды суфи тәріқалары болды. Итальяндықтар мұсылман албандардың қолдауын алу үшін Римде үлкен мешіт салуды ұсынды, бірақ Ватикан бұл ұсынысқа қарсы болды және ақырында ештеңе іске аспады. Итальяндық оккупанттар мұсылман албандардың қолдауын жұмыс ақысын көтеру арқылы жеңіп алды. Албан қоғамы дәстүрлі түрде төрт діни қауымға бөлінген. Коммунистік режим албан ұлтшылдығы арқылы ұлттық біртүйлдікті құруға тырысып, осы діни және басқа да айырмашылықтарды жоюға және ерозияға ұшыратуға ұмтылды. Пашко Васаның 19 ғасырдың соңындағы албандық бірлік арқылы діни келіспеушіліктерді жеңу туралы өлеңінен шабыттанған Ходжа «албандардың сенімі – албандық» деген шумақты алып, оны мемлекеттік саясат ретінде жүзеге асырды. Сондықтан 1967 жылы коммунистік режим Албанияны әлемдегі жалғыз дінсіз ел деп жариялап, діни амалдардың барлық түрлерін тыйым салды. Діни амалдарды орындаған адамдар оны жасырын түрде жасады, ал табылғандар қудаланды және Құран сияқты діни әдебиеттерге тыйым салынды. Мәсеттер албан коммунистерінің назарына ілікті, олар олардың әрі қарай болуын адамдардың санасында идеологиялық ықпал ету ретінде қарастырды. Исламдық ғимараттар коммунистік мемлекетке тиесіліп, жиналу орындарына, спорт залдарына, қоймаларға, сарайларға, мейрамханаларға, мәдени орталықтарға және кинотеатрларға айналдырылды, бұл діни ғимараттар мен адамдар арасындағы байланысты жоюға бағытталған әрекет болды. 1967 жылы жеті айдың ішінде коммунистік режим 2169 діни ғимаратты және басқа да ескерткіштерді жойды. Коммунистер билікке келгенге дейін Албанияда болған шамамен 1127 исламдық ғимараттың тек 50-і ғана қалды, олардың көпшілігі қираған күйде болды.
From the early days of interwar Albania and due to Albania's heterogeneous religious makeup, Albania's political leadership defined Albania as without an official religion. From 1920 until 1925, a four member governing regency council from the four religious denominations (Sunni, Bektashi, Catholic, Orthodox) was appointed. Albanian secularist elites pushed for a reform of Islam as the process of Islamic religious institutions were nationalised and the state increasingly imposed its will upon them. As with the congress, the attitudes of Muslim clerics were during the interwar period monitored by the state who at times appointed and dismissed them at will. After prolonged debate amongst Albanian elites during the interwar era and increasing restrictions, the wearing of the veil in 1937 was banned in legislation by Zog. Throughout the interwar period, the Albanian intellectual elite often undermined and depreciated Sunni Islam, whereas Sufi Islam and its various orders experienced an important period of promising growth. Apart from Bektashis, there were other main Sufi orders present in Albania during the interwar period such as the Halvetis, Qadiris, Rufais and Tijaniyyah. Of the Muslim Albanian population, the Italians attempted to gain their sympathies by proposing to build a large mosque in Rome, though the Vatican opposed this measure and nothing came of it in the end. The Italian occupiers also won Muslim Albanian sympathies by causing their working wages to rise. Albanian society was still traditionally divided between four religious communities. The communist regime through Albanian Nationalism attempted to forge a national identity that transcended and eroded these religious and other differences with the aim of forming a unitary Albanian identity. Inspired by Pashko Vasa's late 19th century poem for the need to overcome religious differences through Albanian unity, Hoxha took the stanza "the faith of the Albanians is Albanianism" and implemented it literally as state policy. In 1967 therefore the communist regime declared Albania the only non religious country in the world, banning all forms of religious practice in public. People who still performed religious practices did so in secret, while others found out were persecuted and personal possession of religious literature such as the Quran forbidden. Mosques became a target for Albanian communists who saw their continued existence as exerting an ideological presence in the minds of people. Islamic buildings were hence appropriated by the communist state who often turned into them into gathering places, sports halls, warehouses, barns, restaurants, cultural centres and cinemas in an attempt to erase those links between religious buildings and people. In 1967 within the space of seven months, the communist regime destroyed 2,169 religious buildings and other monuments. Of the roughly 1,127 Islamic buildings existing in Albania prior to the communists coming to power, only 50 mosques remained thereafter with most being in a state of disrepair.
Албания Республикасы (1992 жылдан бастап)
Шығыс Еуропадағы әлеуметтік-саяси плюрализм мен коммунизмнен азат болу үрдісіне байланысты, албан қоғамының бірнеше күшті наразылықтары 1991 және 1992 жылдары өткен екі сайлауға рұқсат бергеннен кейін коммунистік режимнің құлауына әкелді. Режим құлауға бет бұрылған кезде, ол мәжбүр түрде діни сенімдердің шектеулі деңгейде қайта жандануына жол берді. Осы жағдайда мұсылман албандары дін мен мемлекеттің бөлінуін қолдайды, сонымен қатар сенімді жеке және жеке мәселе деп санайды. Бүгінде Албания парламенттік басқару құрылымын және дінсіз мемлекеттік құрылымды ұстанады, сондай-ақ ресми діні жоқ.
Following the wider trends for socio political pluralism and freedom in Eastern Europe from communism, a series of fierce protests by Albanian society culminated with the communist regime collapsing after allowing two elections in 1991 and then 1992. Toward the end of the regime's collapse, it had reluctantly allowed for limited religious expression to reemerge. Within this context Muslim Albanians have also supported the separation of religion from the state with faith being considered as a personal private matter. Today, Albania is a parliamentary secular state and with no official religion.
Сүнни исламның қайта өркендеуі
1990 жылдары мұсылман албандар Албаниядағы институттарды, діни ғимараттарды және исламды, коммунистер толығымен жойған сенім ретінде қайта жаңғыртуға күш салды. Осы кезеңде Албанияда ислам дінін қайта орнату мұсылман албандардың егде жастағы ұрпақтарына, дәстүрлі дін қызметкерлерінің мұрагерлеріне және мұсылман елдерінде білім алуға ниетті, шектеулі сандағы мектеп жасындағы жастарға қызығушылық тудырды. Коммунистік кезеңде қиратылған және зақымдалған мешіттердің көпшілігі мен бірқатар медреселер 1996 жылға дейін қайта құрылды немесе 1967 жылға дейін болған жерлерінде қалпына келтірілді. Қазіргі уақытта Албанияда 555 мешіт бар. Ұлтаралық соғыстар мен коммунистік кезеңнің исламды әлсірету және халықты секуляризациялау салдарынан, діннің қайта жандануы белгілі бір қиындықтарға тап болды, себебі албаниялықтар ислам және басқа діндер туралы аз біледі. Албанияда бірнеше намаз оқитын үйлер және Суфи Рифаи тәртібі басқаратын бір мешіт бар. 2011 жылдың сәуір айында Тиранада Албанияның алғашқы мұсылман университеті – Бедер университеті ашылды, оны Гүлен қозғалысы басқарады. Гүлен қозғалысының Албаниядағы ықпалы Түркия үкіметімен, Режеп Тайып Ердоған басқарымымен шиеленіске себеп болды, себебі Түркия осы қозғалысты елді тұрақсыздандыруға тырысқан деп айыптайды. Түркияның мемлекеттік басқарудағы негізгі мұсылман ұйымы – Диянет 2015 жылы Тиранадағы Ұлы мешіттің құрылысын қаржыландырып, бастады. Түрік халықаралық ынтымақтастық және даму агенттігі (ТИКА) сияқты халықаралық ұйымдардың көмегі Османдық дәуірдегі мешіттерді қалпына келтіруге қаржы жұмсауға көмектесті, олардың тек тоғызы ғана коммунистік диктатурадан аман қалды. Коммунистік режимнен кейінгі жағдайда Албания мұсылман қауымы коммунистік режим тәркілеген мүлікті және жерді қайтаруды әр түрлі албан үкіметтерінен сұрап келеді, бірақ осы бағытта көп ілгерілеу болған жоқ.
In the 1990s, Muslim Albanians placed their focus on restoring institutions, religious buildings and Islam as a faith in Albania that had overall been decimated by the communists. During this time the restoration of Islam in Albania appealed to older generations of Muslim Albanian adherents, those families with traditional clerical heredity and limited numbers of young school age people who wished to qualify and study abroad in Muslim countries. Most mosques and some madrassas destroyed and damaged during the communist era had by 1996 been either reconstructed or restored in former locations where they once stood before 1967 and in contemporary times there are 555 mosques. Due to interwar and communist era legacies of weakening Islam within Albania and secularisation of the population, the revival of the faith has been somewhat difficult due to people in Albania knowing little about Islam and other religions. There are a few prayer houses located throughout Albania and one mosque run by the Sufi Rifai order. In April 2011, Bedër University, Albania's first Muslim university was opened in Tiranë and is administered by the Gülen movement. The presence and influence of the Gülen movement in Albania has recently been a source of tension with the Turkish government headed by Recep Tayyip Erdogan since it has blamed the movement for attempting to destabilize Turkey. The main state run Turkish Muslim organisation Diyanet has funded and started construction of the Great Mosque of Tiranë in 2015. International assistance from oversees organisations such as the Turkish International Cooperation and Development Agency (TIKA) have also helped finance the restoration of Ottoman era mosques, of which only nine survived the communist dictatorship. In a post communist environment the Muslim Community of Albania has been seeking from successive Albanian governments a return and restitution of properties and land confiscated by the communist regime though without much progress.
Суфизмнің қайта өркендеуі
Албан мұсылман қауымы өзінің жарғысында Албаниядағы барлық мұсылман топтарына билік ету құқығын жариялайды. Бекташи ордені 1990 жылдары тек 6 теккесін қайта аша алды. Албанияда Рифаи, Саиди, Халвети, Кадири және Тиджания сияқты басқа да суфи ордендері де бар. Олардың барлығында 384 турбе, теке, мақам және зауия бар. Кейде олар басқа ордендердің суфи қабірлеріне де талап қояды. Бекташилер сыртқы ықпалды таңдап қабылдайды, мысалы, кейде Ирандық шиит ойшылдарының мәтіндерін Бекташи әдебиетінде өңдейді немесе басқалардан үлгі алады. Бекташилер сондай-ақ, албан ұлттық оянуына қатысқан және көбінесе өзінің бекташи тамырларын айтқан Наим Фрашери сияқты құрметті бабаларға ие тұлғаларды ерекше атап өтеді. Бекташилердің теккелері мен турбелерінің ішкі безендірілісінде Әли, Кербала шайқасы және Мұхаммедтің отбасының басқа да құрметті мұсылман тұлғаларының суреттері бейнеленген. 2011 жылы Pew Research Center жүргізген әлемдік зерттеуде Албаниядағы мұсылмандардың үлесі 82,1% (шамамен 2,601,000 адам) деп есептелді. Дегенмен, Gallup сауалнамасы бойынша діни көзқарастардың үлесі: 43% мұсылман, 19% шығыс православие, 15% католик және 23% дінсіз немесе атеист. 2011 жылғы халық санауында халықтың діни көзқарасы былай анықталды: 56,70% (1,587,608) суннит мұсылмандары, 2,09% (58,628) бекташилер, 10,03% (280,921) католиктер, 6,75% (188,992) православиеліктер, 0,14% (3,797) евангелисттер, 0,07% (1,919) басқа христиандар, 5,49% (153,630) дінге жатпайтындар, 2,05% (69,995) атеистер, 13,79% (386,024) жауап бермегендер. Албаниядағы 2011 жылғы халық санауында діни көзқарас туралы сұрақ қоюдың қажеттігі туралы пікір таласы болды, себебі Албанияның кейбір зиялылары, егер нәтижелер Албанияны Еуропаға «тынышсыз мұсылмандық» ел ретінде көрсетсе, қорқу сезімі болды. Халық санауының жалпы нәтижелері Албания мұсылман қауымы тарапынан сынға ұшырады және олар Албаниядағы мұсылмандардың саны 70% дейін жетеді деп бағалады. Рома қауымы көбінесе экономикалық қиындықтарға тап болады және кейде әлеуметтік-саяси кемсітушілікке және албан қоғамынан шеттеуге ұшырайды, мысалы, аралас некелердің аздығы немесе көршілікке бөліну. Рома қауымында екі негізгі топ бар: рома тілінде сөйлейтін Габелдер және өздерін ромадан бөлек санайтын, албан тілінде сөйлейтін және Албанияға біраз интеграцияланған Jevgs. Албаниядағы ромалар діни синкретизмге бейім, исламдық тәжірибелерде және қасиетті орындарға сапарларда басқа діндер мен табиғат элементтерін біріктіреді. Басқа мұсылман қауымдары славян тілдік тобына жатады. Горе аймағының солтүстік-шығыс шекарасында Горани қауымы Запод, Пакишт, Орчикел, Кошаришт, Черналеве, Орджёст, Оршеке, Борье, Новосеж және Шиштавец ауылдарында тұрады. Голлоборданың орталық шығыс шекаралық аймағында Голлобордас деп аталатын мұсылман македон тілінде сөйлейтін қауым Острен и Мад, Кожавец, Лейчан, Лладомерице, Острен и Вогель, Оржанов, Радовеш, Тучеп, Пасинке, Требишт, Гжиновец, Кленже, Верниче, Стеблеве және Себишттегі үш отбасында тұрады. Албанияда Голлоборда қауымының өкілдері тіпті албан мемлекеті тарапынан да македондықтардың орнына албандықтар деп есептеледі және олар православиелік македондықтармен емес, мұсылман албандықтарымен некелеседі. Шияк ауданындағы босниялықтар қауымының тарихы 1875 жылға дейін жетеді және олар негізінен Боракажы ауылында және көршілес Кохас ауылында албандармен бірге тұрады, олар азшылықты құрайды. Шкодердің жанында Черногория тілінде сөйлейтін кішкентай мұсылман қауымы бар, олардың тарихы 1878 жылға дейін жетеді және Черногориядағы Подгорицадан шыққандықтан Подгоричани деп аталады.
The Muslim Community of Albania in its statutes claims authority over all Muslim groups in Albania. The Bektashi order in the 1990s was only able to reopen 6 of its tekkes. Other Sufi orders are also present in Albania such as the Rifais, Saidis, Halvetis, Qadiris and the Tijaniyah and combined they have 384 turbes, tekes, maqams and zawiyas. and have on occasion laid claims to Sufi shrines of other orders. The Bektashi though are selective of outside influence, with sometimes for example editing texts of Iranian Shia thinkers in Bektashi literature or borrowing from others. Bektashis also highlight and celebrate figures such as Naim Frashëri who was made an honorary baba because he was involved in the Albanian National Awakening and often referred to his Bektashi roots. Bektashis also use Shiite related iconography of Ali, the Battle of Karbala and other revered Muslim figures of Muhammad's family that adorn the interiors of turbes and tekkes.]] In 2011, a Pew Research Center population estimate in a global study based on growth rates put the percentage of Muslims in Albania at 82.1% (estimated number 2,601,000) However, a Gallup poll gave percentages of religious affiliations with only 43% Muslim, 19% Eastern Orthodox, 15% Catholic and 23% atheist or nonreligious. In the 2011 census the declared religious affiliation of the population was: 56.70% (1,587,608) Sunni Muslims, 2.09% (58,628) Bektashis, 10.03% (280,921) Catholics, 6.75% (188,992) Orthodox, 0.14% (3,797) Evangelists, 0.07% (1,919) other Christians, 5.49% (153,630) believers without denomination, 2.05% (69,995) Atheists, 13.79% (386,024) undeclared. Controversies surrounded the Albanian census (2011) over whether a religious affiliation option should be part of the count as people like some intellectuals in Albania feared that the results may make Albania appear "too Muslim" to Europe. The census results overall have been criticized by the Muslim community of Albania and they have estimated the number of all Muslims in Albania to be 70%. The Romani community is often economically disadvantaged with at times facing socio political discrimination and distance from wider Albanian society like for example little intermarriage or neighbourhood segregation. Within the Romani community there exist two main divisions: the Gabels who speak the Romani language and those who self identify as Jevgs that consider themselves separate from the Romani, speak Albanian and are somewhat integrated in Albania. The Romani in Albania were and are still known to be religiously syncretic often combining other elements of religions and nature in Islamic practices and pilgrimages to holy sites. Other Muslim communities are of a Slavic linguistic background. In the north eastern borderland region of Gorë, the Gorani community inhabits the villages of Zapod, Pakisht, Orçikël, Kosharisht, Cernalevë, Orgjost, Orshekë, Borje, Novosej and Shishtavec. In the central eastern borderland region of Gollobordë, a Muslim Macedonian speaking community known as Gollobordas inhabits the villages of Ostren i Madh, Kojavec, Lejçan, Lladomericë, Ostren i Vogël, Orzhanovë, Radovesh, Tuçep, Pasinkë, Trebisht, Gjinovec, Klenjë, Vërnicë, Steblevë and three families in Sebisht. In Albania people from the Gollobordas community are considered Albanians instead of Macedonians, even by the Albanian state, and they are known to intermarry with Muslim Albanians and not with Orthodox Macedonians. The Bosniak community of the Shijak area whose presence dates back to 1875 inhabits almost entirely the village of Borakaj and in the neighbouring village Koxhas they live alongside Albanians and form a minority. There is a small Muslim Montenegrin speaking community near Shkodër whose presence dates back to 1878 and are known as Podgoriçani, due to their origins from Podgorica in Montenegro.
Этномәдени албандық өзіндік ерекшелік және ислам
Коммунистік режим кезінде ұлттық албандық өзіндік ерекшелік діни емес және жалпы бірліктегі албандық ұлттылыққа негізделген. Қазіргі уақыттағы кейбір мұсылман албандар өздерін ең таза албандар деп санайды. Кейбір мұсылман албандар православиелік албандарды гректер деп атайды және оларға грек көзқарасын таңдайды, ал православиелік албандар мұсылман албандарын тарихи түрде Османмен ынтымақтасып, олармен сәйкестендіргендіктен "түрік" деп атайды. Бүгінде әртүрлі діни топтарға қатысты түрлі жағымсыз атаулар қолданылады, олардың кейбіреулері Османдық жіктеу жүйесіне негізделген: түрік, турко-албанои/Түрко албандар (грек тілінде), мұсылман албандар үшін Мұхаммедтің ізбасарлары, каур/имансыз, каур и дерит/имансыз шошқалар православиелік албандарға, католик албандарға, гректерге, влахтарға және православиелік македондықтарға. Албан мұсылмандары арасында олардың діни қауымдастығы үшін қолданылатын термин – мысылман, ал "түрік" сөзі этникалық емес, мұсылмандықты білдіру үшін қатаң діни мағынада қолданылады, ал христиандар кейде өздеріне қатысты "каур" сөзін қолданады. 1997 жылғы албандық әлеуметтік-саяси және экономикалық дағдарыс кезінде діни айырмашылықтар азаматтық тәртіпсіздікке әсер етпеді, бірақ сол кездегі Албаниядағы православие шіркеуі негізінен мұсылмандардан тұратын Бериша үкіметінің құлауын жеке қолдады. 2009 жылы Албаниядағы діни өмір сүруді дамыту үшін төрт негізгі дін өкілдерімен Албанияның Дінаралық Кеңесі деп аталатын дінаралық ұйым құрылды. Оңтүстік Албанияда, орталық Албанияның қалалық орталықтарында және ішінара солтүстік Албанияда христиандықтың мәртебесі басым, бұл кейбір мұсылман албандар тарихи жағдай ретінде қарастыратын исламға қарама-қайшы. Кейбір басқа мұсылман албандар эмиграция жасағанда католиктік дінге ауысты, ал жалпы алғанда Албаниядағы христиандыққа ауысу Батысқа, оның құндылықтары мен мәдениетінің бөлігі ретінде түсіндіріледі. 2015 жылы жүргізілген зерттеуде мұсылмандық ортадан келген 13000-ға жуық христиан Албанияда бар екені анықталды, бірақ бұл адамдардың қай христиан шіркеуіне тиесілі екені белгісіз. Албандар арасында, әсіресе жастар арасында дін маңызды емес деп саналады. 2012 жылы Pew зерттеу орталығының мұсылман албандары арасында жүргізген зерттеуінде дін тек 15% үшін маңызды болды, ал 7% дұға етті, шамамен 5% мешітке барды, 43% зекет берді, 44% Рамазан айында ораза ұстады және 72% Құдайға және Мұхаммедке сенетінін білдірді. Сонымен қатар, Pew зерттеуінде албан мұсылмандарының 65% дінге жатпайтын мұсылмандар деп есептелді. Кейбір мәселелерге қарамастан, Албанияның "діндік толеранттылығы" және "діндік келісім" ерекше албандық ұлттық идеалдардың бір бөлігі ретінде қарастырылады және ол Албанияның азаматтық шеңберіндегі маңызды рөл атқарады, онда сектанттық қауымдастықтар идеалдық түрде өздерінің айырмашылықтарын бір жағына қойып, ұлттық мүдделерді көздеу үшін бірлесіп жұмыс істейді. Кейбіреулер "ұлттық аңыз" деп санаса да, "албандық үлгі" дінаралық төзімділік пен төзімділік сектасының үлгісі ретінде әлемнің қалған бөлігі үшін қолданады. Бұл туралы албандықтар да, Батыс Еуропа мен Америка комментаторлары да айтады. Сонымен қатар, Албанияның "мысалы" жақында Батыста да қызығушылық тудырды, онда ол "дін бостандығы мен ислам құндылықтары бір-бірімен қатар өмір сүре алады, сонымен қатар бірге гүлдей алады" деп дәлелдеді және Албанияның ЕО-ға кіруін жеделдету үшін оң аргумент ретінде қарастырылады. Албанда мұсылмандар мен христиандардың арасындағы дінаралық некелер "әдеттегі" және "көрнекі емес" болып саналады, олардың әлеуметтік әсері аз, бірақ олардың таралуы туралы статистикалық деректер аз. Коммунистік кезеңде 1950-1968 жылдар аралығында аралас некелер Шкодерде 1,6%, Джирокастерде 4,3% -дан Тиранадағы тоқыма жұмысшыларының арасында 15,5% -ға дейін болды. 1980 жылы Шкодер ауданында олар 5% -ға жетті. Қазіргі уақытта албан мұсылмандарының көпшілігі аралас некелерді мақұлдайды, олардың 77% -ы ұлдың діннен тыс некеге тұруы үшін, ал 75% -ы қыз үшін, бұл сол кезде Pew зерттеулер жүргізген барлық мұсылман ұлттарының ең жоғары көрсеткіштері. Ал, 12% албан мұсылмандары "мәдени қақтығыстар Албанияда үлкен проблема" деп санайды, бірақ 2% ғана христиандар мұсылмандарға "қастық" деп ойлайды, ал 4% мұсылмандар христиандарға "қастық" деп санайды. Албан мұсылмандарының 79% барлық жақын достарының да мұсылман екенін айтты, бұл зерттеудегі екінші ең төмен көрсеткіш (Ресейден кейін).
Throughout the duration of the Communist regime, national Albanian identity was constructed as being irreligious and based upon a common unitary Albanian nationality. Some contemporary Muslim Albanians in Albania see themselves as being the purest Albanians. Some Muslim Albanians often refer to Orthodox Albanians as Greeks and attribute to them pro Greek sentiments, while Orthodox Albanians view Muslim Albanians as having historically collaborated and identified with the Ottomans thereby earning the epithet Turk. Various pejoratives are in use today for different religious groups in Albanian, some based on the Ottoman system of classification: turk, tourko alvanoi/Turco Albanians (in Greek), muhamedan/followers of Muhammad for Muslim Albanians, kaur/infidel, kaur i derit/infidel pigs, for Orthodox Albanians, Catholic Albanians, Greeks, Vlachs and Orthodox Macedonians. Among Muslims in Albania the term used for their religious community is myslyman and the word turk is also used in a strictly religious sense to connote Muslim and not ethnic affiliation, while Christians also use the word kaur to at times refer to themselves. During the Albanian socio political and economic crisis of 1997, religious differences did not play a role in the civil unrest that occurred, though the Orthodox Church in Albania at the time privately supported the downfall of the Berisha government made up mainly of Muslims. An interreligious organisation called the Interreligious Council of Albania was created in 2009 by the four main faiths to foster religious coexistence in Albania. In southern Albania, urban centres of central Albania and partially in northern Albania, the status of Christianity dominates in contrast to Islam which is viewed by some Muslim Albanians as a historic accident. Some other Muslim Albanians when emigrating have also converted to Catholicism and conversions in general to Christianity within Albania are associated with belonging and interpreted as being part of the West, its values and culture. A 2015 study estimated some 13,000 Christians exist in Albania who had converted from a Muslim background, though it is not clear to which Christian churches these people were affiliated. Among Albanians and in particular the young, religion is increasingly not seen as important. In a Pew research centre survey of Muslim Albanians in 2012, religion was important for only 15%, while 7% prayed, around 5% went to a mosque, 43% gave zakat (alms), 44% fasted during Ramadan and 72% expressed a belief in God and Muhammad. The same Pew survey also estimated that 65% of Albanian Muslims are non denominational Muslims. Despite occasional issues, Albania's "religious tolerance" (tolerance fetare) and "religious harmony" (harmonia fetare) are viewed as part of a set of distinctly Albanian national ideals, and said to serve an important part in Albania's civic framework where sectarian communities ideally set aside their difference and work together in the pursuit of national interest. Although considered a "national myth" by some, the "Albanian example" of interfaith tolerance and of tolerant laicism has been advocated as a model for the rest of the world by both Albanians and Western European and American commentators, including Pope Francis who praised Albania as a "model for a world witnessing conflict in God's name" and Prime Minister Edi Rama, who marched with Christian and Muslim clergy on either side in a demonstration in response to religious motivated violence in Paris. Meanwhile, Albania's "example" has also drawn interest recently in the West, where it has been used to argue that "religious freedom and Islamic values not only can co exist, but also can flourish together", and is seen as a positive argument in favor of accelerating Albania's accession to the EU. Interfaith marriages between Muslims and Christians are held to be "common" and "unremarkable" in Albania with little social repercussion, although there is little statistical data on their prevalence. During the communist period, it is known that during the period of 1950–1968, the rates of mixed marriages ranged from 1.6% in Shkodër, 4.3% in Gjirokastër to 15.5% among the textile workers in Tiranë. In the district of Shkodër they reached 5% in the year 1980. Most Albanian Muslims nowadays approve of mixed marriages, with 77% approving of a son marrying outside of the faith, and 75% for a daughter, the highest rates of all Muslim nationalities surveyed by Pew at the time. Meanwhile, 12% of Albanian Muslims agreed that "religious conflict is a big problem in Albania", though only 2% thought Christians were "hostile" to Muslims and 4% admitted that they thought Muslims were "hostile" to Christians. 79% of Albanian Muslims said all their close friends were also Muslim, the second lowest number (after Russia) in the survey.
Демалыс күндері
Албанияда мұсылман қауымы бірқатар діни мерекелер өткізеді. Мемлекет тарапынан ресми мерекелер ретінде танылған екі мереке: Бажрами и Мад (Үлкен Байрам, Ораза айт) Рамазан айының аяқталуымен және Құрбан Байрам (Құрбан айт) немесе Бажрами и Вогель (Кіші Байрам, Құрбан айт) Зұл-Хижжа айының 10-ы күні аталып өтеді. Олардың ең маңыздысы – 20-25 тамыз аралығында шиит қасиеттісі Аббас Әлиді еске алу және құрметтеу үшін Томор тауына жасалатын қажырлы сапар.
In Albania a series of religious celebrations are held by the Muslim community. Two recognised by the state as official holidays are:
Bajrami i Madh (Big Bayram, Eid al Fitr) celebrated at the conclusion of Ramadan and Kurban Bajram (Bayram of the sacrifice) or Bajrami i Vogël (Small Bayram, Eid al Adha) celebrated on 10 Dhu al Hijjah. Most prominent of these is the pilgrimage on 20–25 August to Mount Tomorr to commemorate and celebrate the Shi'ite saint Abbas Ali.
Тамақ, киім, заң және жерлеу
Албанияда жануарларды және азық-түліктерді халал бойынша союға рұқсат етіледі, көбінесе ірі қалалық орталықтардағы тамақтандыру орындарында қолжетімді және суннит мұсылмандары арасында кеңінен танымал болып келеді. Коммунистік кезеңде мұсылман албандары басқа дінді ұстанушы албандармен бірге жерленген, сол себепті қазіргі заманда бөлек мұсылман зираттарына сирек кездесесіз.
In Albania Halal slaughter of animals and food is permitted, mainly available in the eateries of large urban centres and becoming popular among people who are practicing Sunni Muslims. During the communist period Muslim Albanians were buried alongside Albanians of other faiths and due to that legacy in contemporary times separate Muslim graveyards are uncommon.
Ислам және қазіргі албандық жекелік туралы пікірталастар
Балқан аймағында албандықтардың этникалық-тілдік құрамымен қатар, Албанияның православиелік көршілері де оны діни тұрғыдан қарастырады. Осы пікірсайыстарда кейбір албан зиялылары ислам мен албандарды талқылау кезінде даулы шығыстану және биологиялық терминология қолданды. Бұл талқылауларда Гжирокастерлік романист Исмаил Кадаре мен 2000 жылдардың ортасында Косоводан келген албан әдеби сыншысы Рекшеп Кошаның газет мақалалары мен кітаптардағы жазба алмасулары орын алды. Албанияның Мұсылман форумы осы пікірлерді және Кадаренің сөздерін «расистік» деп атап, оларда «исламофобия» бар екенін және олардың «өте қоршаушылық» тудыратынын айтты. Коммунистік режимнен бастау алған үрдістерді ұстанған, коммунистік кезеңнен кейінгі албан саяси құрылымы исламды Османлы басқыншысының діні ретінде қарастыруды жалғастыруда. Ислам және Осман мұрасы албан қоғамында да кеңінен талқыланды. Көптеген албандар ислам мен Осман империясын соғыстың салдары ретінде қарастырады, ал түркілендіру және осы дискурстарда Албанияның әлеуметтік-саяси проблемалары осы мұраның нәтижесі деп есептеледі. Мұсылман қауымының кейбір өкілдері Османдық өткенге мән бермесе де, исламға деген предубиениелік деп санайтын осы көзқарастарға сын айтты. Алайда, мұндай пікірлер сирек кездеседі және албан қоғамында көбінесе экстремистік деп бейнеленеді. Басқа да пікірталастар, көбінесе бұқаралық ақпарат құралдарында және кейде қызу пікірсайыстарға ұласады, мұсылмандық амалдарды жария ету, Албанияда мешіт салу немесе жергілікті және халықаралық зорлық-зомбылық оқиғалары мен олардың исламмен байланысы туралы болды. Католик және православиелік албандар көптеген албан мұсылмандары тұратын Балқан аймақтарын елге қосу Албанияның «мұсылмандығына» алып келеді деп алаңдайды. Мұсылман албандары екі белгілі албан тұлғасының (христиандық) діни мұрасын бағаламайды, Скандербегті ұлттың қорғаушысы ретінде қарастырады, ал Ана Терезаның қайырымдылық қызметі үшін құрметтейді және екеуі де Еуропа мен Батыс Албанының символы ретінде ілгеріледі.
Within the Balkans apart from the ethno linguistic component of Albanian identity, Albania's Orthodox neighbours also view it through religious terms. Within these discourses, controversial Orientalist and biological terminology has been used by some Albanian intellectuals when discussing Islam and Albanians. Prominent in those discussions were written exchanges in newspaper articles and books between novelist Ismail Kadare of Gjirokastër and literary critic Rexhep Qosja, an Albanian from Kosovo in the mid 2000s. The Muslim Forum of Albania called those and Kadare's comments "racist", and charged that they contained "Islamophobia" and were "deeply offensive". Following trends dating back from the Communist regime, the post Communist Albanian political establishment continues to approach Islam as the faith of the Ottoman invader. Islam and the Ottoman legacy has also been a topic of conversation among wider Albanian society. Islam and the Ottomans are viewed by many Albanians as the outcome of warfare, and Turkification and within those discourses Albania's sociopolitical problems are attributed as the outcome of that legacy. Some members of the Muslim community, while deemphasizing the Ottoman past, have responded to these views by criticizing what they say is prejudice toward Islam. These views, however, are rare and often depicted as extremist in Albanian society. Other debates, often in the media and occasionally heated, have been about public displays of Muslim practices, mosque construction in Albania, or local and international violent incidents and their relationship to Islam. Catholic and Orthodox Albanians hold concerns that any possible unification of Balkan areas populated by sizable numbers of Albanian Muslims to the country would lead to an increasing "Muslimization" of Albania. Muslim Albanians deemphasize the (Christian) religious heritage of two famous Albanian figures by viewing Skanderbeg as a defender of the nation, while Mother Teresa is acknowledged for her charitable works and both individuals are promoted as Albanian symbols of Europe and the West.
Азық-түлік
Албанның солтүстігіндегі Шкодраның мектеп оқу бағдарламасы Албания тарихында мұсылмандардың рөлін азайтуы сынға ілікті. Мысалы, "[бір] оқулықта аталған 30-дан астам белгілі жазушы, тарихшы, актерлердің арасында бар болғаны бір мұсылман ғана бар". Сонымен қатар, 2014 жылы Тирана университетінің социология профессоры Энис Сулстарова мектеп оқулықтарын салыстырып зерттеу жүргізіп, христиан дінінің негіздері тарихи факт ретінде жиі ұсынылса, мұсылман дінінің элементтері "наным-сенімдер" ретінде бейнеленгенін анықтады. Албан мұсылман қауымының төрағасының орынбасары Албаниядағы БАҚ-ты мұсылмандарға қарсы көзқараспен айыптады, олар сотталғанға дейін тұтқындалғандарды "жихадистер" және "террористтер" деп атап, мұсылман албандары мен Еуропаның қалған бөлігі арасындағы "ұлтаралық қақтығыс" көрінісін күшейтеді. Заң сарапшылары 2016 жылғы Балқан аймағындағы террористік қастандыққа қатысқан деген күдікпен 150 адам ұсталғаннан кейін "заңды процедуралардың бұзылуын және [ұсталғандардың] денсаулығы нашар отбасы мүшелеріне психологиялық қысым көрсеткенін" атап өтті. Ұсталғандардың көп бөлігі оқиғамен байланысы болмады және дереу босатылды, бірақ сол кездегі билік "ұстау ордерлерін ұсынбады" және күдіктілерді адвокатсыз сұраққа тартып алды. 2016 жылдың 7 тамызында бас киімі киген мұсылман әйел автобуста ұрып-сапаланып, "террорист" деп айыпталды.
The school curriculum of Shkodra in northern Albania was criticized for diminishing the role of Muslims in the history of Albania. For example, "out of over 30 famous writers, historical gures, actors named in [a] textbook, there is only one Muslim in the entire list." Similarly, in 2014, Professor of Sociology at the University of Tirana Enis Sulstarova performed a comparative study of school textbooks finding that tenets of the Christian faith were often presented as a historical fact, while aspects of the Muslim faith were rendered a 'superstition.' The Deputy Chairman of the Albanian Muslim Community has accused the media in Albania of anti Muslim bias, frequently calling individuals arrested as 'jihadists' and 'terrorists' before they have been sentenced and perpetuating a "clash of civilizations" narrative between Muslim Albanians and the rest of Europe. Legal experts noted a "violation of legal procedures, and the application of psychological pressure on [detainees] and family members with medical conditions" following the arrests of 150 people suspected of perpetrating the 2016 Balkans terrorism plot. The majority of those arrested had no connection to the incident and were promptly released, but authorities at the time "did not present arrest warrants" and questioned suspects without the presence of an attorney. On 7 August 2016, a Muslim woman wearing a headscarf was beaten on a bus and called a "terrorist."
Албаниядағы исламның діндік көзқарасы
Христиандық және мұсылмандық ресми діни ұйымдар мен олардың дін қызметкерлері Осман дәуірі және албандардың ислам дініне өтуі туралы әртүрлі пікірде. Католик және православие шіркеулері Осман дәуірін христианға қарсы кемсітушілік пен зорлық-зомбылыққа толы, қанаушылық дәуір деп түсіндіреді. Албаниядағы суфизм Осман дәуірін, оларды қуғынға түсірген сүнни Осман империясының ішінде бұрмаланған исламды тарату ретінде қарастырады. Христиан дін қызметкерлері мұсылман албандарды жалпы албан ұлтының бір бөлігі деп есептейді, ал мұсылман дін қызметкерлері Албанияда ислам дінін қабылдамаған адамдарды сықақтап көрмейді. Албаниядағы христиандық ұлттық санасы азшылықта болу арқылы қалыптасқан, кейде мұсылман көпшілігі тарапынан тарихи дискриминацияға ұшыраған тәжірибелерін бастан өткерген.
The official religious Christian and Muslim establishments and their clergy hold diverging views of the Ottoman period and conversion of Islam by Albanians. Both Catholic and the Orthodox clergy interpret the Ottoman era as a repressive one that contained anti Christian discrimination and violence, Sufi Islam in Albania interprets the Ottoman era as promoting a distorted form of Islam that was corrupted within a Sunni Ottoman polity that persecuted them. Christian clergy consider Muslim Albanians as part of the wider Albanian nation and Muslim clergy do not express derision to people who did not become Muslim in Albania. Christian identities in Albania have been forged on being in a minority position, at times with experiences of discrimination they have had historically in relation to the Muslim majority.
Консервативті ислам және мұсылман фундаментализмі
Мұсылман албан қауымдастығы христиандық қайырымдылық ұйымдары мен миссионерлердің, әсіресе православиеліктердің (олар көбінесе ресми грек үкіметінің саясатымен бірге жұмыс істейтін) санының артуымен күресіп келеді. Бұл жағдай сүнни албан басшылығының бір бөлігін белсендірек болуға және исламды Албанияның ресми діні деп жариялауға шақыруға алып келді. Алайда, саяси ислам аясындағы бұл шақырулар мұсылман емес албандар наразылық білдіргеннен кейін әлсіреп қалды. Албанияның мұсылман қауымдастығы ЛГБТ қауымдастықтары үшін бір жынысты некелерді заңдастыруға қарсы, сондай-ақ елдің православие және католик шіркеулерінің басшылары да осы пікірді қолдайды. Бірақ мұсылман фундаментализмі Албания үшін және халықаралық қауымдастықтағы оның қолдаушылары үшін алаңдау тудырады. Исламның салафи және уахаби бағыттары да Албанияға еніп, олардың жақтастары негізінен жастардың арасынан шықты. Осыған жауап ретінде Албания үкіметі радикализмге және жауынгерлік әрекеттерге қатысқан деп күдіктенетін мешіттермен байланысты адамдарды қамауға алып күресіп жатыр.
The Muslim Albanian community has also contended with increasing numbers of Christian charities and missionaries proselytizing (especially those of the Orthodox working often in tandem with official Greek policies) which has made a part of the Sunni Albanian leadership become more assertive and calling for Islam to be declared the official religion of Albania. These calls within the scope of political Islam have greatly waned after non Muslim Albanians objected to those suggestions. The Muslim Community of Albania opposes the legalisation of same sex marriages for LGBT communities in Albania, as do the Orthodox and Catholic Church leaders of the country too. Muslim fundamentalism has though become a concern for Albania and its backers amongst the international community. Salafi and Wahhabi forms of Islam have also entered Albania and adherents have come mainly from among the young. In response to these events the Albanian government has cracked down with arrests of people associated with the few mosques suspected of radicalisation and recruitment.
Ислам және албандық геосаяси бағыт
Коммунистік режимнің құлауынан кейін Албанияның батыс пен шығыс арасындағы геосаяси бағдары және христиандық пен исламның рөлі албан зиялылары мен саясаткерлері арасында пікірталыс тудырды. 1990-жылдардағы ұлтшылдық дискурстар аясында үкіметтегі албан демократиялық партиясы еуропалық талаптарды баяндағанда католицизмнің мәніне баса назар аударды, ал үкімет мүшелерінің бір бөлігі мұсылман болғандықтан, Ислам ынтымақтастық ұйымы (ИҰҰ) сияқты халықаралық ұйымдарға қосылуға исламға шақыру жасады. 1992 жылы Албания ИҰҰ-ның толыққанды еуропалық мүшесі болды, бұл Албанияның зайырлы еуропалық болашағынан ауытқуы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырып, ел ішінде қызу дауға себеп болды. 1990-жылдары Сали Бериша үкіметі Албанияда мұсылмандық желі құрды, ол 1997 жылы билікке келген социалистік үкімет тарапынан таратылды. Коммунизмнен кейінгі кезеңде Албания мен мұсылман албандарға қатысты көршілес аймақтар мен халықаралық державалар әртүрлі әлеуметтік-саяси реакциялар көрсетті. Мысалы, 1990-жылдары Грекия Албаниядағы Фатос Нано сияқты православиелік албан көшбасшыларын Сали Бериша сияқты мұсылман албандардан артық ұнатты және оларға көмек көрсетті, себебі олар грек мүдделеріне жақын деп есептелді. Косово дағдарысы кезінде (1998–1999) албан саяси элитасы серб үкіметінің Косово Азаттық Армиясын (ҚАА) Балқан ислам мемлекетін құруға мүдделі деп көрсетуіне байланысты батыс қоғамдық пікірі албандарды «исламдық» деп қарауына алаңдады. Коммунизмнен кейінгі ортада Албания АҚШ-ты қолдаушы ел ретінде көрінді. Албания 2009 жылы НАТО әскери одағына қосылды, бұл елде әлі де танымал, әсіресе Косово соғысына араласуына байланысты, және Албания Ауғанстандағы НАТО операцияларына әскерлерін жіберді. Балқан аймағында Албания Еуроодаққа және Батысқа ең жақын ел болып саналады және көршілерінен (Косовотан басқа) Ресейге қолдау өте аз немесе жоқ деуге болады. Еуроодақта Албанияны негізінен мұсылман мемлекеті ретінде қарастыруға қатысты пікірлер албан саяси элитасын алаңдатады, олар еуроатлантикалық интеграция үшін батысқа бағытталған бейнені насихатайды, әсіресе киім-кешек немесе рәсімдер сияқты исламдық амалдарды ашық көрсеткенде. Албанияның Түркиямен мемлекеттік қарым-қатынастары достық және тығыз, себебі Түркиядағы албан диаспорасымен байланыс сақталған және Түркияның Албаниямен әлеуметтік-саяси, мәдени, экономикалық және әскери байланыстары берік. Gallup жүргізген соңғы сауалнамалар бойынша Албания халқының 73% Түркияны достық ел деп санайды. Албания араб елдерімен, әсіресе Араб Персия шығанағының мемлекеттерімен саяси және экономикалық байланыстар орнатты, олар діни, көлік және басқа да инфрақұрылымдарға, сондай-ақ экономиканың басқа салаларына көп инвестиция жасады. Сонымен қатар, Албания Израильмен әлеуметтік-саяси және экономикалық байланыстарды дамытуға ұмтылуда.
With the collapse of the isolationist communist regime, Albania's geopolitical orientation between West and East and the role of Christianity and Islam became debated among Albanian intellectuals and its politicians. Within the context of nationalist discourses during the 1990s the governing Albanian democratic party regarding European aspirations stressed aspects of Catholicism and as some government members were Muslims made overtures to Islam to join international organisations like the Organisation of Islamic Cooperation (OIC). In 1992 Albania became the only entirely European member of the OIC, generating intense controversy within Albania due to concerns that Albania might drift from a secular European future. The government of Sali Berisha in the 1990s generated a Muslim network in Albania which was dismantled by the incoming Socialist government in 1997. In the post communist period different socio political reactions have occurred by regional neighbours and international powers toward Albania and Muslim Albanians. For example, in the 1990s, Greece preferred and assisted Orthodox Albanian leaders like Fatos Nano in Albania over Muslim Albanian ones like Sali Berisha as they were seen as being friendlier to Greek interests. During the Kosovo crisis (1998–1999), the Albanian political establishment was concerned with Western public opinion viewing Albanians as "Islamic" due to Serbian government claims portraying the Kosovo Liberation Army (KLA) as interested in creating a Balkan Islamic state. In a post communist environment, Albania emerged as being generally supportive of the US. Albania joined the NATO military alliance in 2009 which remains popular in the country especially due to its intervention in the Kosovo war and Albania has contributed troops to NATO led operations in Afghanistan. Within the wider Balkans Albania is considered to be the most pro EU and pro Western country in the region and, unlike its neighbours (except Kosovo), it has little to negligible support for Russia. Sentiments among the EU exist of viewing Albania as a mainly Muslim country cause concerns for the Albanian political establishment who promote an image of Western orientation for Euro Atlantic integration, especially when overt displays of Muslim practice arise such as dress or rituals. State relations of Albania with Turkey are friendly and close, due to maintenance of close links with the Albanian diaspora in Turkey and strong Turkish sociopolitical, cultural, economic and military ties with Albania. In Gallup polls conducted in recent times Turkey is viewed as a friendly country by 73% of people in Albania. Albania has established political and economic ties with Arab countries, in particular with Arab Persian Gulf states who have heavily invested in religious, transport and other infrastructure alongside other facets of the economy in addition to the somewhat limited societal links they share. Albania is also working to develop socio political and economic ties with Israel.