Кіріспе

Тіс шірігін алдын алу үшін тіс емдеуі. Тіс жабыншалары (кейде шұңқырлар мен ойыстарға жабыншалар немесе қарапайым ойыстарға жабыншалар деп те аталады) – тіс шірігін болдырмауға арналған тіс емдеуі. Тістердің тістеу бетінде ойықтар болады; артқы тістерде ойыстар (қаздар) ал кейбір алдыңғы тістерде цингулярлы шұңқырлар кездеседі. Осы шұңқырлар мен ойыстар тіс шірігіне ең осал, себебі оларға тамақ қалдықтары мен бактериялар жабысып, тазалау қиын. Тіс жабыншалары – бұл шұңқырлар мен ойыстарды толтырып, тазалауға ыңғайлы тегіс беткей құратын материалдар. Тіс жабыншалары көбінесе тіс шірігіне бейім балаларға қолданылады және әдетте ересек тістер шыққаннан кейін салынады.

Өмірбаян

Тіс қуысы – тіс бетінен минералдардың жоғалуы мен түсуі арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы. Тістен минералдардың жоғалуы ауыздағы бактериялардың тамақты ашытуы және қышқылдар өндіруі нәтижесінде жүзеге асады, ал тіс сілекей мен ауыздағы фтор арқылы минералдарды қайта алады. Бұл герметиктер – ауыздың артқы жағындағы алғашқы (сүт) немесе тұрақты (ересектер) молярлар мен премолярлардың шұңқырлары мен жарықтарына (шайнау бетіндегі ойыстар) салынатын пластикалық материал. Бұл моляр тістердің анатомиялық құрылысы, сілекей мен фтордан қорғануға кедеріс келтіретін және тісқабықшасының жиналуына жағдай жасайтындықтан, тіс қуысына ең осал болып саналады. Бұл тәсіл алдын алуға және ерте араласуға мүмкіндік береді, тіс қуысы процесін аурудың соңғы сатысына – тістің «тесілуіне» немесе кавитациясына жетпей тоқтатуға көмектеседі. Тіс герметиктері мөлдір немесе ақ болғандықтан, жақыннан қарағанда ғана көрінеді. Стоматологтар, тіс гигиенистері, тіс терапевтері, ауыз денсаулығы терапевтері және тіс көмекшілері (АҚШ-тың кейбір штаттарында) тістерге тіс герметиктерін жағуға құқылы. Қазіргі стоматологияның негізін қалаушы Г.В. Блэк тұрақты тістердегі қуысқабықтардың 40%-дан астамы тағам мен тісқабықшасын ұстап тұру қабілетіне байланысты шұңқырлар мен жарықтарда пайда болатынын хабарлаған. Оклюзиялық қуысқабықтың алдын алу бойынша алғашқы әрекеттердің бірі 1905 жылы Уиллоуби Д. Миллер жасаған. Миллер, стоматологияның пионері, тіс бетіне күміс нитратын қолданып, Streptococcus mutans және Actinomyces naeslundii бактерияларына қарсы антибактериялық қасиеттері арқылы биофильмді химиялық түрде өңдеген. 1940 жылдары Х. Клейн мен Дж.В. Кнутсон да қолданған күміс нитраты оклюзиялық қуысқабықтың алдын алу және тоқтату үшін пайдаланылған. 1921 жылы зерттеуші-пионер Т.П. Хайатт алғаш рет профилактикалық одонтотомияны (алдын алу операциясы) ұсынған. Бұл процедураға окклюзиялық қуысқабықтар даму қаупі бар деп саналатын барлық шұңқырлар мен жарықтарды қамтитын тістердің 1-сыныпты қуыстықтарын дайындау кірген. Бірінші буын: УФ-сәулелену арқылы бекітіледі. Австралиялық стоматологиялық қауымдастық, Британдық стоматологиялық қауымдастық және Канадалық стоматологиялық қауымдастық.

Шыны иономды тұтқырлар

GIC материалдары полиакрилді қышқылмен тазартылғаннан кейін эмаль мен дентинге жабысады. GIC-тің басқа да артықшылықтарының бірі – олардың құрамында фтор бар және ылғалға аз сезімтал, сондай-ақ, нашар бекітілуіне қарамастан, фтор бөліп шығару қабілеті арқасында герметик түсіп қалғаннан кейін де окклюзиялық кариестің алдын алуға қабілетті деген ұсыныстар бар.

Резинге негізделген тұтқырлар мен шыны иономды тұтқырлар

Гласс-иономер цементтері (ГИК) шайыр негізіндегі герметиктерге қарағанда сәтсіздік деңгейі жоғары болғанына қарамастан, кариес дамуының алдын алуда тиімдірек екені көрсетілді. Бұл ГИК-тің фтор бөліп шығару қасиетімен түсіндірілуі мүмкін, ол тіс эмалінің реминерализациясына және кариестің алдын алуға көмектесетін сілекейдегі фтор концентрациясын арттырады. Шайыр негізіндегі герметиктер әдетте тіс протездерін герметтеу үшін қолданылатын материал ретінде таңдалады. Егер тиімді ылғалдылықты қамтамасыз ету туралы алаңдаушылықтар болса, ГИК материалдарын уақытша қорғау үшін пайдалануға болады.

Ауру таралуы

АҚШ-та 6–11 жастағы балалардың 42%-ы және 12–19 жастағы жасөспірімдердің 48%-ы 2011–2016 жылдар аралығында тұрақты тістерде фиссураларды герметикалауға арналған материалдармен герметикаланды. Грекияда 2011 жылы жасалған зерттеуде 12 жастағы балалардың 8,3%-ы және 15 жастағы балалардың тек 8%-ы ғана кем дегенде бір моляр тісінде тіс герметизаторына ие болды. Герметизация жасалған кезде, 12 жастағы балалар үшін DMFS көрсеткіші 11%-ға, ал 15 жастағы балалар үшін 24%-ға төмендеді. Португалия сияқты Еуропаның басқа елдерінде зерттеу көрсеткендей, жасөспірімдердің жартысынан астамы (58,8%) кем дегенде бір тісте фиссураны герметикалауға арналған материал қолданған. Данияда 15 жастағы балалардың 66%-ында кем дегенде бір герметикаланған моляр тісі болды. Ұлыбританияда 2003 жылы 8 жастағы балалардың 13%-ы, 12 жастағы балалардың 25%-ы және 15 жастағы балалардың 30%-ы кем дегенде бір фиссураны герметикалауға арналған материалмен герметикаланды. Ирландияда бұл көрсеткіштер тиісінше 47%, 70% және 69% болды. Жапондық балалардың шамамен 25%-ы кем дегенде бір герметикаланған моляр тісіне ие. Сауд Арабиясында 2017 жылы бастауыш мектептегі қыздарда фиссураларды герметикалау және тіс кариесін зерттеу көрсетті, балалардың тек 1,3%-ында кем дегенде 1 фиссураны герметикалауға арналған материал қолданылған, бірақ басқа зерттеуде жалпы көрсеткіш 9% құрады.