Тіс тазалау құралы: тарихы мен түрлері

Кіріспе

Ауыз қуысы гигиенасы құралы

Тіс щеткасы – тіс, қызыл иек және тілді тазалауға қолданылатын ауыз қуысы гигиенасы құралы. Ол тіс пастасын жағуға болатын, тығыз жиналған қылдардан тұратын бастан және ауыздың нашар жететін жерлерін тазалауға көмектесетін тұтқадан құралады. Оны тістердің арасын тазалайтын, тіс щеткасының қылдары жетпейтін құралдармен – мысалы, тіс жібі, таспа немесе тіаралық щеткалармен бірге қолдану керек. Олар әртүрлі қыл текстураларында, өлшемдерінде және пішіндерінде болады. Көптеген стоматологтар жұмсақ қылды щеткаларды қолдануды ұсынады, себебі қатаң қылды щеткалар тіс эмалін зақымдап, қызыл иекті тітіркендіруі мүмкін. Тіс пастасының көптеген тиімді және қолданылатын құрамы көп мөлшерде жұтқанда зиянды болғандықтан, оны түкіру керек. Сондықтан тіс жуу көбінесе ас үй немесе ванна бөлмесіндегі раковинада жасалады, онда щетканы қалдықтарды кетіру үшін шайып, бактериялардың өсуіне жағдай жасамай үшін кептіруге болады (егер щетка ағаштан жасалған болса, сонымен қатар саңырауқұлақ та пайда болуы мүмкін). Кейбір тіс щеткаларының тұтқалары өсімдіктерден, көбінесе бамбуктан жасалған. Дегенмен, көптеген щеткалар арзан пластиктен жасалған, және олар ластанудың маңызды көзі болып табылады. АҚШ-та ғана жыл сайын 1 миллиардтан астам тіс щеткасы қоқысқа тасталады. Қылдар көбінесе нейлоннан (пластик сияқты биоразлаган емес, бірақ қайта өңделуі мүмкін) немесе бамбук вискозасынан жасалады.

Алдын ала өнімдер

Тіс щеткасын ойлап тапқанға дейін ауыз қуысын тазалаудың әртүрлі тәсілдері қолданылған. Бұл туралы археологиялық қазбалар кезінде ағаш бұтақтары, құс қауырсындары, жануарлардың сүйектері және кірпі ағашының тікендері табылған. Тіс щеткасының алдастысы – тістейтін таяқша. Тістейтін таяқшалар – тістерді тазалау үшін қолданылатын, ұшы жіңішкеленген бұтақтар еді. Ең алғашқы тістейтін таяқшалар б.з.д. 3500 жылы Месопотамияның оңтүстігіндегі Шумерде табылған. "Әр күні таңертең монах тістерін жуу және тілін тазалау үшін тіс ағашының бір бөлігін шайнауы керек, және бұл дұрыс орындалуы тиіс. Адам тек қолын және аузын жуғаннан кейін ғана сәлемдесе алады. Әйтпесе, сәлем беруші де, сәлем алушы да кінәлі болады. Санскрит тілінде тіс ағашы 'дантакастха' деп аталады – 'данта' сөзі 'тіс' мағынасын білдіреді, ал 'кастха' – 'ағаш бөлігі'. Оның ұзындығы он екі саусақ еніне тең. Ең қысқасы сегіз саусақ енінен кем болмауы керек, кішкентай саусаққа ұқсас. Ағаштың бір жағын ұзақ уақыт бойы жақсылап шайнап, содан кейін тістерді онымен тазалаңыз". Гректер мен римдіктер тістерін тазалау үшін тіс тазартқыштарды қолданған, ал тіс тазартқыштарға ұқсас бұтақтар Цинь әулетінің мазарларында табылған. АҚШ-тың оңтүстігіндегі ауылдық аймақтарда, ал ислам әлемінде мисвак таяқты шайнау ізгі амал саналады және күн сайын бес уақыт намаз оқудан бұрын қолдану ұсынылады. Мұсылмандар мисвактарды 7 ғасырдан бері пайдаланып келеді. Ежелгі үндістер ним ағашының бұтақтарын қолданған. Ним толық гүлдеген кезде, аумақты таза және зарарсыздандырылған күйде ұстап, жазылуға көмектеседі. Шындығында, тіпті бүгінгі күні де Үндістанда тістерді тазалау үшін 'датун' деп аталатын ним бұтақтары қолданылады, бірақ бұл кең таралған емес.

Тіс щеткасы

Қазіргі тіс щеткасына ұқсас алғашқы қылшықты тіс щеткасы Қытайда табылған. Тан әулеті (619–907) кезінде қолданылған, ол шошқа қылынан жасалған. Бұл қылдар Сібір мен Солтүстік Қытайда өмір сүрген шошқалардан алынған, себебі суық ауа райы оларды берік қылдармен қамтамасыз еткен. Олар бамбук немесе сүйектен жасалған сапқа бекітіліп, тіс щеткасын құрады. Ол 17 ғасырда Еуропаға енгізілді. Тіс щеткасы сөзінің ағылшын тіліндегі ең алғашқы қолданылуы 1690 жылы Энтони Вудтың автобиографиясында кездеседі, ол Дж. Барреттен тіс щеткасын сатып алғанын жазған. Еуропалықтар Қытайдан әкелінген шошқа қылынан жасалған тіс щеткаларын тым қатаң деп санады және жылқы шашынан жасалған жұмсақ тіс щеткаларын артық көріпті. 1770 жылы ол бүлік шығарғаны үшін түрмеге қамалды. Түрмеде ол тістеріне күйе мен тұз салынған мата қолданудың тиімсіз екенін және оны жақсартуға болатынын түсінді. Тамақтан қалған кішкентай сүйекті сақтап алып, ол сүйекке кішкентай тесіктер бұрғылап, күзетшілердің бірінен алған қылдарды сүйекке байлап, қылдарды сүйектегі тесіктер арқылы өткізіп, тесіктерді желіммен жапты. Бостандыққа шыққаннан кейін тіс щеткаларын өндіретін бизнес ашып, байлыққа ие болды. 1808 жылы қайтыс болған ол бизнесті үлкен ұлына мұра етіп қалдырды. Ол 1996 жылға дейін отбасылық меншікте болды. "Wisdom Toothbrushes" деген атпен компания Ұлыбританияда жылына 70 миллион тіс щеткасын шығарады. 1840 жылға қарай тіс щеткалары Ұлыбританияда, Францияда, Германияда және Жапонияда жаппай өндірілді. Арзан тіс щеткалары үшін шошқа қылы, ал қымбаттары үшін баджан жүні қолданылды. Тіс щеткасының алғашқы патені 1857 жылы Х. Н. Уодсвортқа (АҚШ Патент № 18,653) берілді, бірақ АҚШ-та жаппай өндіріс 1885 жылға дейін басталған жоқ. Жақсартылған үлгіде сібір шошқасының қылдары үшін тесіктер салынған сүйек сабы болды. Айынықса, жануар қылы идеалды материал емес еді, себебі ол бактерияларды ұстап, жақсы кептірмейтін және қылдар жиі түсіп қалатын. Саптар сүйектен басқа ағаштан немесе піл сүйегінен де жасалатын. Америка Құрама Штаттарында тіс щеткалау Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана кең таралды, сол кезде американдық әскерлер тістерін күнделікті тазалауға міндетті болды. 20-шы ғасырдың басында найлон қылдар үшін кеңінен қолданыла бастады, ал саптар термопластикалық материалдардан жасалған. Бұл бұрынғы тіс щеткаларынан үш жағынан ерекшеленді: оның тіс құралдарына ұқсас бұрышты басы болды, ол артқы тістерге жетеді; әр тісті кариогенді (қызуға әкелетін) материалдардан тазалау үшін қылдар әдеттегіден тығыз орналастырылды; және сыртқы қылдар ішкі қылдарға қарағанда ұзын және жұмсақ болды. Басқа өндірушілер де тиімділікті арттыруға бағытталған басқа үлгілермен еріп кетті. Түйіндердің саны мен арақашықтығы, саптың пішіні мен дизайны өзгергеніне қарамастан, қылдар әлі де түзу және қимылдауға қиын болды. 1978 жылы доктор Джордж К. Коллис қисық қылдарға ие болған алғашқы тіс щеткасы – "Collis Curve" тіс щеткасын жасады. Қисық қылдар тістердің қисықтығын қадағалап, тістердің арасына және шұңқырлы аймақтарға жетеді. 2003 жылдың қаңтар айында Лемэльсон MIT Invention Index бойынша тіс щеткасы американдықтардың өмір сүре алмайтын бірінші өнертабысы деп танылды.

The first bristle toothbrush resembling the modern one was found in China. Used during the Tang dynasty (619–907), it consisted of hog bristles. The bristles were sourced from hogs living in Siberia and northern China because the colder temperatures provided firmer bristles. They were attached to a handle manufactured from bamboo or bone, forming a toothbrush. It was adopted in Europe during the 17th century. The earliest identified use of the word toothbrush in English was in the autobiography of Anthony Wood who wrote in 1690 that he had bought a toothbrush from J. Barret. Europeans found the hog bristle toothbrushes imported from China too firm and preferred softer bristle toothbrushes made from horsehair. In 1770, he had been jailed for causing a riot. While in prison he decided that using a rag with soot and salt on the teeth was ineffective and could be improved. After saving a small bone from a meal, he drilled small holes into the bone and tied into the bone tufts of bristles that he had obtained from one of the guards, passed the tufts of bristle through the holes in the bone and sealed the holes with glue. After his release, he became wealthy after starting a business manufacturing toothbrushes. He died in 1808, bequeathing the business to his eldest son. It remained within family ownership until 1996. Under the name Wisdom Toothbrushes, the company now manufactures 70 million toothbrushes per year in the UK. By 1840 toothbrushes were being mass produced in Britain, France, Germany, and Japan. Pig bristles were used for cheaper toothbrushes and badger hair for the more expensive ones. The first patent for a toothbrush was granted to H. N. Wadsworth in 1857 (U. S. A. Patent No. 18,653) in the United States, but mass production in the United States did not start until 1885. The improved design had a bone handle with holes bored into it for the Siberian boar hair bristles. Unfortunately, animal bristle was not an ideal material as it retained bacteria, did not dry efficiently and the bristles often fell out. In addition to bone, handles were made of wood or ivory. In the United States, brushing teeth did not become routine until after World War II, when American soldiers had to clean their teeth daily. By the turn of the 21st century nylon had come to be widely used for the bristles and the handles were usually molded from thermoplastic materials. It differed from previous toothbrushes in three ways: it had an angled head, similar to dental instruments, to reach back teeth; the bristles were concentrated more closely than usual to clean each tooth of potentially cariogenic (cavity causing) materials; and the outer bristles were longer and softer than the inner bristles. Other manufacturers soon followed with other designs aimed at improving effectiveness. In spite of the changes with the number of tufts and the spacing, the handle form and design, the bristles were still straight and difficult to maneuver. In 1978 Dr. George C. Collis developed the Collis Curve toothbrush which was the first toothbrush to have curved bristles. The curved bristles follow the curvature of the teeth and safely reach in between the teeth and into the sulcular areas. In January 2003, the toothbrush was selected as the number one invention Americans could not live without according to the Lemelson MIT Invention Index.

Көп жақты тіс щеткалары

Көп жақты тіс щеткасы – тісті жылдам және оңай тазалаудың жолы.

Электр тіс щеткасы

Қолмен тазалаумен салыстырғанда, көп бағытты электр щеткасы, әдеттегі бүйірлі қозғалыспен тазалаумен салыстырғанда, гингивит және тіс тасының пайда болуын азайтуы мүмкін екені анықталды. Бұл щеткалар қолмен қолданылатын щеткаларға қарағанда көбінесе қымбатқа түседі және қоршаған ортаға зиянды. Көптеген зерттеулерде олардың қолмен тазалаумен шамалас нәтижелер беретіні, тіпті тіс тасы мен гингивиттің азаюы мүмкін екені көрсетілген. Қосымша таймер және қысым датчиктері тиімдірек тазалау процесін қамтамасыз етуге көмектеседі. Электр тіс щеткаларын қозғалыс жылдамдығына қарай стандартты электр щеткалары, соны тіс щеткалары және ультрадыбыстық тіс щеткалары деп жіктеуге болады. Кез келген электр тіс щеткасы техникалық тұрғыдан қуатпен жұмыс істейтін щетка болып саналады. Егер щетканың қозғалысы естілетін жиілік диапазонында (20 Гц-тан 20 000 Гц-қа дейін) дыбыс шығаратындай жылдам болса, оны соны щетка деп атайды. Осы шектен асып түсетін қозғалысқа ие кез келген электр щеткасы ультрадыбыстық щетка болып есептеледі. Megasonex және Ultreo сияқты кейбір ультрадыбыстық щеткалар соны және ультрадыбыстық қозғалыстардың комбинациясын қолданады. Сезімтал тістер мен қызыл иек үшін, тіс тасын күшейтіп кетіру үшін немесе тығыз немесе кең аралықтағы тістерге арналған әртүрлі қылдармен жабдықталған электр щетка бастары бар. Электр щеткасын қолмен қолданылатын щеткадан пайдалану әдісі ерекшеленеді. Олардың қылшықтарын тіске орналастырып, жылжыту арқылы жұмыс істеуі тиіс. Алға-артқа қозғалыстардың саны азаяды.

Дәмдеуіш тіс щеткасы

Шешуге арналған тіс щеткасы – ауызға салынатын кішкентай пластиктен жасалған тіс щеткасы. Көп қолданылмаса да, саяхатшылар үшін пайдалы, кейде әбденіштегі автоматтардан табуға болады. Олар мүңк немесе жеміс қымызы сияқты түрлі дәмдерде келеді және қолданғаннан кейін тастау керек. Басқа бір рет қолданылатын тіс щеткаларының түрлеріне, тіс пастасының кішкентай, сындырылатын пластик допшасы тіс қылшықтарына бекітілген түрлері жатады, оларды сусыз қолдануға болады.

Музыкалық тіс щеткасы

Музыкалық тіс щеткасы – қолмен немесе электр қуатымен жұмыс істейтін тіс щеткасының бір түрі. Ол тіс тазалау әдетін қызықтырақ ету үшін жасалған. Көбінесе балалардың назарын аудару және олардың тіс тазалау мінез-құлқына жағымды әсер ету мақсатында қолданылады. Бала тіс тазалауды бастағанда музыка ойнала бастайды, тазалау барысында үзіліссіз созылады және бала тоқтатқанда аяқталады.

Гигиена және күтім

Тіс щеткасын басқалармен бөлісу ұсынылмайды, себебі жалпы гигиеналық алаңдаушылықтардан өзге, әдетте қан арқылы жұғатын, гепатит С сияқты ауруларды жұқтыру қаупі бар. Қолданғаннан кейін тіс щеткасын сумен шаюға, шайқап кептіруге кеңес беріледі. Зерттеулер көрсеткендей, тіс эмалін тазалау үшін әр 48 сағат сайын тіс тазалау, қызыл иек пен тіс саулығын сақтау үшін жеткілікті. Тіс тазалау арқылы тіс жемірігінің бір миллиметрге дейінгі бөлігін алып тастауға болады, сондай-ақ әр адамның әдеттегі тазалау тәсілі болады, сондықтан жиі тазалау тістердің немесе ауыздың қосымша бөліктерін тазартпайды. Көптеген тіс дәрігерлері пациенттерге күніне екі рет тіс тазалауды ұсынады, осылайша жиі тазалау ауыздың көбірек аймақтарын тазартады деп үміттенеді. Тіс тазалау – профилактикалық денсаулық сақтаудың ең көп таралған әрекеті, бірақ тіс және қызыл иек ауруларының көрсеткіштері жоғары, себебі қарапайым адамдар қызыл иек бойындағы тіс шеттерінің шамамен 40% ғана тазалайды. Бейнежазбалар көрсеткендей, тіпті ең жақсы тазалауға тырысқанда да, олар тиімді тазалау қалай жасалатынын білмейді.

Тіс щеткасының пайдасы

Тіс бірнеше факторлардың, оның ішінде нашар ауыз гигиенасының, сондай-ақ дұрыс емес ауыз гигиенасының салдарынан зақымдануы мүмкін. Әсіресе сезімтал тістерде, дентин мен қызыл иек зақымдануын алдын алу үшін дұрыс щеткалау техникасы сияқты бірнеше шаралар қолдануға болады. Тік қылшықты щетка қолданғанда, тістердің мойын тұсын көлденең сүртпеу, щетканы тістерге тым қатты баспау, абразивтігі төмен тіс пастасын таңдау және қышқыл тағам немесе сусын ішкеннен кейін щеткалау алдында кем дегенде 30 минут күту пайдалы. Қатты тіс щеткалары тіс тасын тиімдірек кетіреді, бірақ тістер мен қызыл иекке күш түсіреді; орташа немесе жұмсақ щетканы ұзақ тазалау ұзақтығымен қолдану тазалау нәтижесі мен тіс және қызыл иек саулығы арасындағы ең жақсы тепе-теңдік деп бағаланды. Лондон университетінің зерттеуі 10 ұлттық стоматологиялық қауымдастық, тіс пастасы және тіс щеткасы өндіруші компаниялар, сондай-ақ стоматологиялық оқулықтардағы тіс щеткалау техникасы және жиілігі туралы кеңестердің үйлесімсіз екенін көрсетті.