Кіріспе
Операциялық аймақты оқшаулау үшін стоматологияда қолданылатын жұқа, тікбұрышты парақ. Тіс бөгеті немесе резеңке бөгеті – стоматологияда операциялық аймақты (бір немесе бірнеше тісті) ауыздың қалған бөлігінен оқшаулау үшін қолданылатын жұқа, көбінесе латекс немесе нитрилден жасалған парақ. Кейде "Коффердам" (неміс тілінен) деп те аталады, ол 1864 жылы АҚШ-та de. есімді адаммен ойлап табылды. Ол негізінен эндодонтияда, бекітілген протездік (тіс тәждері, көпірлер) және жалпы қалпына келтіру емдерінде қолданылады. Оның мақсаты – тіс жұмысына сілекейдің араласуына жол бермеу (мысалы, тамыр каналдарының емделуі кезінде ауыз микроорганизмдерімен ластануына немесе композит сияқты толтыру материалдарын орналастыру және бекіту кезінде құрғақ ұстауға) және құралдар мен материалдардың жұтылуына, дем алу жолдарына түсуіне немесе ауызға зақым келтіруіне аларлық жағдайды болдырмау. Стоматологияда резеңке бөгетті пайдалануды кейде оқшаулау немесе ылғалдылықты бақылау деп атайды.
A dental dam or rubber dam is a thin, square sheet, usually latex or nitrile, used in dentistry to isolate the operative site (one or more teeth) from the rest of the mouth. Sometimes termed "Kofferdam" (from German), it was designed in the United States in 1864 by de. It is used mainly in endodontic, fixed prosthodontic (crowns, bridges) and general restorative treatments. Its purpose is both to prevent saliva interfering with the dental work (e. g. contamination of oral micro organisms during root canal therapy, or to keep filling materials such as composite dry during placement and curing), and to prevent instruments and materials from being inhaled, swallowed or damaging the mouth. In dentistry, use of a rubber dam is sometimes referred to as isolation or moisture control.
Өмірбаян
Демпселді қолдану әдісі емдеуді қажет ететін тіске байланысты таңдалады. Бірнеше әдіс қолданылуы мүмкін, оның ішінде жеке тісті оқшаулау, бірнеше тісті оқшаулау немесе бөлінген демпсел әдісі. Демпсел тіс жапсырмасы қажетті тістердің санын оқшаулау үшін бір немесе бірнеше тесіктер жасау арқылы дайындалады. Содан кейін демпсел тіске қолданылып, металл немесе иілгіш пластиктен жасалған қысқышпен (тіс пен қолданылатын аймаққа қарай таңдалған) бекітіледі. Қысқыш тістің қызыл иек тісінің шетімен тығыз орналасып, демпселді тұрақтандырып, сілекейдің енуінен жұмыс аймағының ластануын болдырмайды. Пациенттер қысқыштың тығыздығынан туындаған субъективті дискомфортты сезінуі мүмкін, сондықтан оператордың шешімі бойынша демпселді қолданар алдында тіс жаққа жергілікті анестетик (сұйықтық немесе гель) қолданылуы мүмкін.
Тарих
Резеңке бөгетті оқшаулау әдісі қолданылғанға дейін, көптеген тіс процедуралары кезінде сілекей мен бактериялар тіске енуінен ластану қаупі жоғары болды. Бұл жүргізіліп жатқан емнің сәтсіз аяқталуына, соның салдарынан қосымша шаралар қабылдануына немесе тістің жоғалуына әкелуі мүмкін. Д-р Санфорд С. Барнум тіс бөгетін операция алаңын сілекейден таза ұстау мақсатымен ойлап тапқан. 1882 жылы Д-р С. С. Уайт параққа жасалған тесікті түзету арқылы оның дизайнын одан әрі жетілдірді. Бұл өзгерістерге қарамастан, Д-р Делус Палмер таңдалған тістің айналасына бөгетті бекітуге арналған металл қысқыштарды жасағанша, бөгетті тістің үстінде тұрақтандыру қиын болды. Бұл қысқыштар әртүрлі пішіндер мен өлшемдерде келеді және тістің әртүрлі құрылымы мен морфологиясына сәйкес келеді.
Қолданбалар
Тіс бөгеттерін қолдануға болатын бірнеше емдеулер бар: тіс қалпына келтіру, эндодонтиялық емдеулер, оның ішінде тамыр каналдарының терапиясы, фиссураларды жабу, тіс тәжін дайындау, тіс имплантациясы және кейбір люминирлерді орналастыру. Тіс дәрігерлері арасында резеңке бөгетті қолданудың және оның тиімділігінің мәселесі әлі де талқыланып жүр. Кейбір дәрігерлер оны үнемі қолданады, ал басқалары тек таңдамалы емдеулер кезінде ғана қолданады, ал көптегендері оны мүлдем қолданбайды. Резеңке бөгетті пайдалану стандартты емдеу ретінде саналса да, зерттеулер көрсеткендей, көптеген тіс дәрігерлері процедуралар кезінде оны қолданбайды.
Резеңке бөгетін қолдану
Тіс бөгеттерінің табақтары көбінесе латекс немесе нитрил сияқты резеңке материалдардан жасалады және әдетте 15 см х 15 см өлшемде болады. Әрбір бөгеттің қалыңдығы шамамен 0,14 мм мен 0,38 мм арасында, бірақ бөгеттің мөлшері, пішіні, түсі және материалы әртүрлі өндірушілерде өзгеше болуы мүмкін. Көптеген өндірушілер латекс сияқты материалдарға аллергиясы бар пациенттерге арналған тіс бөгеттерінің баламаларын да жасайды, ал кейбіреулері автоклавтауға болатын нұсқаларды да ұсынады. Тіс бөгеті металл қысқыш арқылы тістің күйдісіне бекітіледі, бұл резеңке бөгет табағын емдеу кезіндегі тіске немесе тістерге жабыстырып, қамтамасыз етеді. Қысқыштардың пішіні мен мөлшері әртүрлі болады және ауыздың әртүрлі тістерінің анатомиясына сәйкес келеді. Бөгетті ауызға салмас бұрын, тіс дәрігерлері қысқыштардың айналасына тіс жібін бекітуді қалайды; бұл сору немесе жұтудың алдын алу үшін қосымша тіреу ретінде қызмет етеді. Сондай-ақ, бұл клиницистке тіс немесе бөгет қысқыштан шығып кеткен жағдайда, қысқышты көруге және қайтарып алуға көмектесетін анықтамалық нүкте болып табылады. Қиын клиникалық жағдайларда стандартты тіс қысқышын бейімдеу қажет. Бір тиімді әдіс – НКЕ Казаку сипаттағандай, оюлы гипс қалыбын пайдалану.
Артықшылықтар
Тіс емдерінде резеңке бөгетті қолданудың көптеген артықшылықтары бар. Резеңке бөгет сілекей мен қан сияқты заттардан алыс, таза және құрғақ жұмыс өрісін қамтамасыз етеді. Бұл тіс емдері үшін маңызды, себебі адгезивтер мен цементтердің жабысу қабілеті ластану мүмкіндігі жоқ, таза және құрғақ ортада артады, соның нәтижесінде қалпына келтіру материалдары, дентин және эмаль арасындағы жабысу күші максималды болады. Егер орта ластанса, материалдардың жабысуы нашарласа, қалпына келтірудің сәттілігі мен ұзақтығы төмендейді. Резеңке бөгет қолданғанда бір немесе бірнеше тісті оқшаулауға болады. Бұл дәрігердің тісті көру мүмкіндігін жақсартады, себебі тіс немесе тістердің айналасындағы резеңке бөгет контрастты арттырады, сонымен қатар ол эритроциттер, тіл және еріксіз бұлшық еттері сияқты жұмсақ тіндерді ығыстырады және айнаның булануын азайтады, дәрігерге қалпына келтіру орнына толық назар аударуға мүмкіндік береді, бұл емдеудің тиімділігін арттыруы мүмкін. Көптеген жағдайларда резеңке бөгетті қолдану көп уақыт алады делінгенімен, ол процедураға жұмсалатын уақытты қысқартуы мүмкін, себебі ол тісті оқшаулап қана қоймай, сонымен қатар науқастың дәрігермен байланысу қабілетін төмендетеді. Бұл әсіресе көп сөйлейтін науқастар үшін пайдалы, себебі олар емдеудің тиімділігіне кедергі келтіруі мүмкін, ал дәрігерге қолдағы жұмыстың өзіне назар аударуға көбірек уақыт береді, нәтижесінде процедура аз уақыт алады. 2021 жылғы Кокран шолуы резеңке бөгетті оқшаулау әдісі ретінде қолдану тіс қалпына келтірудің ұзақтығын арттыруға мүмкіндік береді деп көрсеткен. Бұл дәлелдеме төмен сапалы болғанымен, екі жылдық кезеңде резеңке бөгеттерді қолданып жасалған қалпына келтірулер, мақта орамаларымен оқшауланғандармен салыстырғанда, 0,80 тәуекел коэффициентімен сәттілікке ие болды, ал мақта орамалары үшін бұл көрсеткіш 1,19-ды құрады, яғни резеңке бөгет тобында сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы төмен. Сонымен қатар, резеңке бөгет инфекциялық бақылау кедергісі ретінде әрекет ете алады және өзара жұғу және инфекция қаупін азайтады. Егер науқаста жұқпалы ауру болса, резеңке бөгет микроорганизмдердің таралу мүмкіндігін азайтады, мысалы, науқас жөтелгенде немесе үштік құбырдан (ауа немесе су жеткізуге арналған құбыр немесе шприц) туындаған қысымнан микробтар тарағанда. Резеңке бөгет сонымен қатар науқастың тыныс жолдарына қорғаныш ұсынады. Ол жағдайды толығымен болдырмаса да, науқастың қалпына келтіру құралдарын, тіс сынықтарын немесе қалдықтарын кездейсоқ жұтып алу немесе тыныс алу мүмкіндігін азайтады. [10] Мұндай жағдайлар бұрын да болған, сондықтан мұндай жағдай орын алғанда науқасты әрқашан ауруханаға жатқызу қажет, себебі ингаляциялық заттың қайда орналасқанын анықтау және оны операцияда алып тастау қажеттігін анықтау үшін кеуде рентгені жасау қажет. Егер оған назар берілмесе, бұл өмірге қауіпті болуы мүмкін. Аспаптар мен қалдықтар ғана емес, сонымен қатар тіс емдерінде қолданылатын химиялық заттар (мысалы, қышқыл этт, пломбалар және амальгама) да зиянды әсер ете алады. Эндодонтиялық емдеулерде коррозиялық дезинфекциялық заттар, мысалы, натрий гипохлориті (ағартқыш) қолданылады. Резеңке бөгетсіз бұл химиялық зат ауыздың жұмсақ тіндеріне зақым келтіруі және жұтқанда зиянды болуы мүмкін. Тағы бір мысал - амальгаманы қалпына келтіру кезінде, себебі амальгамада сынап элементі бар, ал амальгаманы орналастыру кезінде сіңірілсе, емделмеген жағдайда зиянды әсерлерге әкелуі мүмкін. Алайда амальгама қауіпсіз орналастырылғаннан кейін, сынапқа ұшырау деңгейі адам ағзасына зиянсыз және қауіпсіз деңгейде екенін көрсетеді. Резеңке бөгет ауыздың шырышты қабығының жұмсақ тіндерін өткір аспаптардан қосымша қорғай алады, аспап пен жұмсақ тіндер арасындағы кедергі ретінде әрекет етеді. Сонымен қатар, резеңке бөгетпен бірге қолданылатын герметик жабысқыш бар, герметик – бұл буындарды бітеуге арналған материал, оны резеңке бөгет пен емізу арасындағы саңылауларды толтыру үшін пайдалануға болады, себебі ол ылғалды резеңке бөгетке немесе шырышты қабыққа жабысады, бұл қосымша қорғаныш механизмі болып табылады. Резеңке бөгетті пайдаланудың маңызды мәселесі – оны заңдық міндеттің бір бөлігі ретінде қарастыру. Әлемнің кейбір аймақтарында эндодонтиялық емдеу сияқты процедуралар үшін резеңке бөгетті қолдану міндетті. Бұған себеп – егер жарақат немесе өзара жұғу орын алса және бұл жағдайды резеңке бөгеттің қолдануымен болдырмауға болып жатса, онда бұл жағдай медициналық-құқықтық тұрғыдан қорғауға келмейді, яғни дәрігер өзінің кінәсіздігін сотта қорғай алмайды, себебі пациентке тиген зиянға келтірілген залал үшін жауапкершілік дәрігерге жүктеледі. Соңғысы – кейбір науқастар, шындығында, резеңке бөгетті пайдалануды қалайды, себебі тәуекелдер туралы хабардар болғаннан және түсінгеннен кейін, олар онысыз қарағанда онымен қауіпсіз екенін сезінеді, сонымен қатар айналадағы шудан (мысалы, дрельдің шуы) оқшауланғандай сезінеді. Сонымен қатар, кейбір науқастар ауыздарында су мен сорғыш жұмыс істемейтініне көбірек үйренеді.
Кемшіліктер
Тіс емдеу кезінде резеңке бөгеттердің көптеген артықшылықтары бар, бірақ олармен байланысты тәуекелдер мен кемшіліктер де кездеседі. Резеңке бөгетті орнатуға қосымша уақыт кетіп, бірақ тәжірибелі тіс дәрігері тұрақты түрде қолданса, емдеу ұзақтығына әсер етпеуі мүмкін. Тиісті оқытудың жетіспеуі және орнатудың қиындығы оны қолданудан бас тартуға себеп болуы мүмкін, сондай-ақ уақытты ысырап етуге әкелуі мүмкін. Тіс бөгеттерінің құны тіс дәрігері үшін шығын болып табылады және оны қолдануға ынталандырмауы мүмкін. Резеңке бөгеттерді сатып алу арзан болғанымен, құрал-жабдықтың бастапқы құны жоғары болуы мүмкін. Резеңке бөгетті бекітуге арналған қысқыштар тамыр арналарын емдеу кезінде қолданылатын антисептик – гипохлорит натрийдің химиялық әсерінен, клиникалық қолданудың көп рет қайталануынан немесе автоклавтаудан зақымдануы мүмкін, бұл материалдың әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Қысқыштардың жұтылуына немесе сорылуына жол бермеу үшін тіс дәрігері қысқыштың айналасына тіс жібін орап, процедура кезінде қысқыш сынса немесе түсіп кетсе, оны қайтаруға мүмкіндік беруі керек. Резеңке бөгетті ауызға орнату тыныс жолдарын жабады, сондықтан науқас мұрын арқылы еркін тыныс алуы тиіс. Бұл мұрындық тыныс жолдарындағы кедергілерге тап болған науқастар үшін мәселе тудыруы мүмкін, мысалы, суық тию, мұрынның сынуы, аденоїдтер, синустың қабынуы немесе әдетте ауыздан тыныс алатын науқастар үшін. Сондай-ақ, науқастар тіс дәрігерімен байланыстың нашарлауын сезінуі мүмкін, бұл клаустрофобия, осалдық және алаңдаушылық сезімдеріне әкелуі мүмкін. Тіс қорқынышына бейім адамдар, оқуда қиындықтары бар, мүгедектігі немесе ерекше қажеттіліктері бар науқастар үшін резеңке бөгетті қолдану мүмкін емес немесе төзбеуге болады. Бір жағынан, резеңке бөгет тістің пішінін бұрмалауға әкелуі мүмкін, өйткені басқа тістер мен ауыздың қалған бөлігі көзден жасырылады. Бұл тамыр арналарын емдеу кезінде кіру тесігі дұрыс бұрылмаса, перфорацияға әкелуі мүмкін. Осы себепті эндодонт дәрігерлері бөгетті орнату алдында кіру тесігін ашуды қалайды, бұл қан тамырларын, жүйке тінін және тістің басқа жасушалық құрылымдарын алып тастауды бастамас бұрын дұрыс бағытты қамтамасыз етеді. Әдетте ашық түсті (көк немесе жасыл) резеңке бөгет тістің түсін өзгерте алады, бұл түс таңдау қателігіне әкелуі мүмкін, мысалы, қалпына келтіру кезінде тіс композитін орналастыру кезінде. Осы себепті тіс дәрігерлері резеңке бөгетті орнату алдында материалдың дұрыс түсін таңдауы керек. Резеңке бөгеттер негізінен латекстен жасалғандықтан, науқастарда ыңғайсыздықтан (аллергиялық контактты дерматит, аллергиялық контактты хелит, аллергиялық контактты стоматит) тіршілікке қауіп төндіретін (анафилаксия) реакциялар пайда болуы мүмкін. Латекске аллергиясы бар науқастар үшін нитрилден жасалған нұсқалар бар, ал латекске аллергиясы бар науқастар емдеуден бұрын немесе резеңке бөгетті орнатудан кейін жағымсыз реакциялар туралы тіс дәрігеріне хабарласа, жағымсыз реакциялардан сақтануға болады.
Оралдық жыныстық қатынас
Тіс бөгеттерін кейде куннилингус және анилингус кезінде дене сұйықтықтарының алмасуына қарсы физикалық кедергі ретінде пайдалану ұсынылады, әсіресе әйелдермен жыныстық қатынаста болатын әйелдер үшін, жыныстық жолмен берілетін инфекциялардан (ЖЖИ) қорғану мақсатында. Дегенмен, олар осы мақсатта сирек қолданылады және оларды қолдану ЖЖИ жұқтыру қаупін, соның ішінде ВИЧ инфекциясының да қаупін азайтатынына сенімді дәлелдер жоқ. Тіс бөгеттері алғаш рет 1980 жылдары ауыз арқылы жыныстық қатынас кезінде ЖЖИ таралуын болдырмау үшін кедергі ретінде кейбір қауіпсіз жыныстық қатынас науқандарында қолдауға ие болды. Резеңке бөгеттер ЖЖИ-ді алдын алу құралы ретінде тиімділігі үшін өндірілмейді, сатылмайды, тіркелмейді, сынақтан өткізілмейді және бағаланбайды, сондай-ақ ЖЖИ патогендеріне олардың өткізгіштігін зерттейтін ешқандай зерттеулер жоқ.