Энергия нарығын либерализациялау: тәжірибе және салдары

Кіріспе

Нарықтық механизмдер арқылы энергиямен қамтамасыз ету. Энергияны либерализациялау – электр энергиясын өндіру нарықтарына ерекше назар аудара отырып, энергия нарықтарын либерализациялауды білдіреді. Бұл электр және газ нарықтарында бәсекелестікті күшейту, осы арқылы бәсекелестік нарықтар құру және жекешелендіру есебінен бағаны төмендету мақсатын көздейді. Электр энергиясын беру табиғи монополия болып табылатындықтан, бәсекелестік жүйесін сақтау үшін күрделі және қымбат реттеу жүйесі қажет. Бұл Тэтчер кезеңінде, алдыңғы онжылдықтарда бұрынғы Лейбористік үкіметтер ұлттықтандырған көптеген салаларды жаппай жекешелендіру науқанының бір бөлігі ретінде іске асырылды. Өндірушілер мен таратушылар үшін туындаған тәуекелдер вертикальды қайта интеграцияға алып келді.

Либерализацияның пайдасы

Либерализацияны жақтаушылар негізгі пайдасы нарықтағы бәсекелестіктің артуынан туындайды деп санайды. Бұл энергия жеткізімінде энергияның қолжетімділігі мен таралуын арттырады, ашық баға сигналдарын құру және газ турбиналық технологиялардан ядролық энергияға дейін электр энергиясын өндіруді әртараптандыру арқылы. Бұрын мемлекеттік меншікке алынған нарықтардағы артық шығындарды жоюға да мүмкіндік береді, бұл капитал ресурстарын жұмыс істемейтін электр станцияларын күтіп-ұстаудың орнына, мысалы, желілік инфрақұрылым сияқты маңызды салаларға тиімдірек жұмсауға ықпал етеді. Ұлыбританиялық үлгідегі біріктірілген энергия көздерінің құрылысы және Чили мен Техаста қолданылған басқа да жүйелер сұраныс бағасына жауаптылықты арттырды, электр энергиясын тиімді пайдалануға және тұтынушылардың бағаларға сезімталдығын жоғарылатты, нәтижесінде оларға төленетін шығындар азайды. Сонымен қатар, жүйе қажеттілік туындаған кезде электр энергиясын өндіру үшін жеткілікті қуаттылықты құруға ынталандыру арқылы ұзақ мерзімді жабдықтау қауіпсіздігін қамтамасыз ете алатынына күмән туындайды. Бұл мәселе 2010 жылдардың ортасында Ұлыбританияны мазалаған, 2015 жылы бос қуаттың 1,2%-дан астам болмауына әкелді. Сонымен қатар, дамып келе жатқан елдерде электр энергиясын либерализациялау тәжірибесі қиындықтарға толы болды, өйткені көптеген ірі көпұлттық компаниялар 21-ші ғасырдың басында электр станцияларын салу жобаларын қолдаудан бас тартты, Аргентина, Колумбия, Чили және Уганда сияқты елдер электр желілерін кеңейту шығындарын өз мойнына алды. Либералды экономистер ұсынған және британдық үлгіге сүйенген электр энергиясын жекешелендіру тұтынушыларға жарнама және қуатты ауыстыруға арналған ынталандыруларға жұмсалатын шығындардың өсуіне әкелді. Бұл 2007 жылы Еуропалық Парламент пен Еуропалық Кеңестің ұсынысы бойынша, 2009 жылғы 13 шілдедегі 2009/72/ЕҚ директивасымен алмастырылды, ол энергияны жеткізу және өндіру қызметтерін бөлуге қатысты. PSIRU талдауына сәйкес, Еуропалық Комиссияның либерализациялық директивалары нарыққа сенімділікке емес, электр энергиясын ұлттық үкіметтерден алуға, әлемдік нарықта күшті бәсекелестікке қабілетті ірі еуропалық электр компанияларын құруға және ұлттық монополиялық компанияларды жоюға бағытталған сияқты.

Proponents of liberalisation assert that the main benefit comes from the increased competition afforded to the market. This would increase the availability and distribution of energy in supply situations by building transparent price signals and diversifying the production of electricity between gas turbine technologies to nuclear energy. It would also lead to the elimination of unnecessary overhead supply in formerly nationalised markets, allowing for capital resources to be utilised more effectively on things such as network infrastructure instead of maintaining idle power stations. The creation of pooled energy sources per the British model and other systems adopted in Chile and Texas have led to greater demand price response, allowing for the more efficient use of electricity and increasing the response of consumers to prices so fewer costs are afforded to them. There are also doubts over whether the system can ensure long term security of supply through providing sufficient incentives to begin building generation capacity in time for when it is needed, an issue which has started to plague Britain in the mid 2010s as spare capacity has decreased significantly to just over 1.2 percent in 2015. Furthermore, the experience of electricity liberalisation in developing countries has proven problematic, as many large multinationals withdrew support for power plant construction projects in the start of the 21st century, leaving countries such as Argentina, Colombia, Chile, and Uganda to pick up the bill for the expansion of their electric networks. The privatisation of electricity favoured by liberal economists mirroring the British model have also led to increased expenditure on advertising and power switching incentives for consumers. It was replaced by Directive 2009/72/EC of 13 July 2009, following a proposal by the European Parliament and the European Council in 2007 concerning separation of supply and generation or production activities. An analysis of PSIRU states that it seems that the European Commission's liberalisation directives were motivated more about taking control of electricity from national governments, creating large European electricity companies that can compete strongly in world market and destroying nationally owned monopoly companies, rather than a belief in the market.