Кіріспе

Жаңа Зеландияның электр энергиясы нарығы (NZEM) – Электр энергиясы басқармасы (EA) басқаратын Электр энергиясы саласының қатысу кодексімен реттелетін таратылған электр энергиясы нарығы болып табылады. Бұл басқарма 2010 жылғы қарашада Электр энергиясы комиссиясының орнына құрылды.

Үлгі сауданың бірден қолма-қол нарығы

Электр энергиясы көтерме сауда нарығында сатылады. Нарық қызметін Электр энергиясы жөніндегі органмен келісімдеме бойынша бірнеше қызмет көрсетушілер басқарады. Нарықтың физикалық жұмысын жүйе операторы ретінде Transpower жүзеге асырады. Генераторлар Көтерме ақпарат және сауда жүйесі (WITS) арқылы ұсыныстар береді. Әрбір ұсыныс болашақ жарты сағаттық кезеңге (сауда кезеңі деп аталады) арналған және сол уақытта белгіленген мөлшерде электр энергиясын өндіруге, белгіленген баға бойынша ұсыныс болып табылады. Жүйе операторы (Transpower) WITS арқылы ұсынылған ұсыныстарды баға бойынша реттеу үшін кестелеу, баға белгілеу және тарату (SPD) жүйесін пайдаланады және сұранысты қанағаттандыру үшін генераторлардан ең төмен бағалы ұсыныстарды таңдайды. Нарықтық баға қағидаты – ұсынысқа негізделген, қауіпсіздікті қамтамасыз ететін, экономикалық диспетчерлік және түйіндік бағамен есептелу. Белгілі бір жарты сағаттың сұранысын қанағаттандыру үшін қажетті генератор ұсынған ең жоғары бағалы ұсыныс сол сауда кезеңінің спот бағасын анықтайды. Электр энергиясының спот бағасы сауда кезеңінде айтарлықтай өзгеруі мүмкін, бұл сұраныстың (мысалы, жаз айларында сұраныс төмен болғанда бағалар төмендеуі) және ұсыныстың (мысалы, су электр станцияларындағы су деңгейі мен ағын орташадан төмен болғанда бағалардың өсуі) өзгеруіне байланысты. Бағалар орналасқан жерге қарай да айтарлықтай өзгеруі мүмкін, бұл электр желісіндегі шығындар мен шектеулерге байланысты (мысалы, электр станцияларынан алыс жерлерде бағалардың жоғары болуы). Саудалар Жаңа Зеландия бойынша әр жарты сағат сайын шамамен 285 нүктеде (желіге қосылу және желіден шығу нүктелері) жүзеге асырылады. Генераторлар электр станцияларындағы 59 желіге қосылу нүктесінде (GIP) электр энергиясын жеткізуге ұсыныс береді, ал бөлшек саудагерлер мен ірі тұтынушылар ұлттық желідегі 226 желіден шығу нүктесінде (GXP) электр энергиясын сатып алуға ұсыныс береді. Желідегі шығындар мен шектеулерді ескере отырып, әрбір нүктедегі соңғы бағалар келесі күні өңделіп, расталады. 10 МВт-тан аз қуаттылығы бар шағын электр станцияларын қоспағанда, барлық өндірілген электр энергиясы орталық жиынтық арқылы саудалануға тиіс. Екіжақты келісімдер мен басқа да қорқыныштан сақтану шаралары мүмкін, бірақ олар жеке қаржылық келісімдер ретінде жұмыс істейді. Сауда-саттық ұлттық желідегі әрбір баға белгілеу нүктесі үшін 48 жарты сағаттық кезеңде ұсыныстар (сатып алушы/сұраныс) және ұсыныстар (генератор/ұсыныс) арқылы жүзеге асырылады. Сауда-саттық және ұсыныстар нақты тұтыну немесе сауда-саттық кезеңінен 36 сағат бұрын басталады. Сауда-саттық басталғанға дейін төрт сағатқа дейін (алдын ала диспетчерлік) нарықтағы қатысушыларды бағыттау үшін жаңа баға болжамы есептеледі. Сауда кезеңінің басталуына дейін төрт сағаттан бастап әр жарты сағат сайын диспетчерлік баға есептеліп, хабарланады. Сауда-саттық кезеңі басталғанға дейін бір сағат қалғанда ұсыныстарды қайта қарау мүмкін емес (кейбір ерекшеліктермен), ал жаңа бағалар Transpower-дің жүктеме болжамы мен жүйеге қолжетімділіктегі түзетулерін көрсетеді. Әр жарты сағат сайын Transpower әр бес минут сайын жаңа нақты уақыт бағасын және 30 минуттық орташа бағаны жариялайды. Кейбір ірі тікелей қосылған тұтынушылар өз сұраныстарын бейімдеу үшін нақты уақыт бағаларын пайдаланады. Алайда, бағалар тек нұсқаулық сипатта болып табылады, өйткені соңғы бағалар, егер заң бұзушылықтар немесе даулар болмаса, әдетте келесі күні сағат 10:00-де есептелінеді. Бағалар сауда-саттық кезеңінен екі сағат бұрын және сауда-саттық кезеңінде анықталған көлемдер бойынша ұсынылатын бағаларды қолдану арқылы есептеледі. Болжамдық, диспетчерлік, нақты уақыт және соңғы бағалар арасындағы айырмашылықтар айтарлықтай болуы мүмкін.

Зерттеулер

2009 жылы Сауда комиссиясы Стэнфорд экономисі Франк Волақтың төрт ірі электр энергиясын жеткізушілердің көтерме электр энергиясы нарығында біржақты нарықтық билікті жүзеге асыру қабілеті және экономикалық ренталар (өндіріс шығындарынан артық төлем) туралы баяндамасын жариялады. Волак эмпирикалық өндірістік ұйымдастыру әдістерін қолданып, толық бәсекелестік нарықпен салыстырғанда, ол зерттеген 7 жыл ішінде осы ренталардың көлемін 4,3 миллиард долларға бағалады. Оның әдістемесі мен нәтижелері жұмыс қағазында сипатталған. Оның баяндамасы әдістемелік тұрғыдан сынға ұшырады, Экономикалық даму министрлігінің Электр техникалық консультациялық тобы (ETAG) нарықтық биліктің тұрақты түрде қолданылғанына дәлел жоқ екенін мәлімдеді. Жаңа Зеландияның электр энергиясының көтерме нарығын талдау үшін Окленд университетінде жасалған агенттік модель (ABM) пайдаланылды. Модель нарықтың теріс пайдаланылуын көрсетті және толық бәсекелестік нарығымен салыстырғанда 2006 және 2008 жылдардағы жиынтық нарықтық ренталардың көлемін 2,6 миллиард доллар деп есептеді. 2015 жылғы есеп бойынша, тұрғын үйлерге электр энергиясының бағасы бөлшек саудадағы бәсекелестікке қарағанда екі есе жоғары болды.

Оқиғалар

Көптен бері нарықты бұрыс пайдалану мүмкіндігі туралы алаңдаушылықтар болды, әсіресе тасымалдау жүйесі толыға бастағанда. Genesis Energy 2011 жылдың 26 наурызында Гамильтонның солтүстігінде «желілік өзекті» болды. HVAC желісі жоспарлы жөндеуден өтіп, 6 220 кВ желісінің 2-сі және 5 110 кВ желісінің 3-і істен шыққан, осылайша Оңтүстік аралдан электр беруді шектеді. Genesis Energy компаниясының экстремалды ұсыныстары Окленд спот бағасын 23047 доллар/МВт·сағ (15000 евро/МВт·сағ) деңгейіне көтерді, ал кейін бұл бағалар 197 доллар/МВт·сағ (125 евро/МВт·сағ) дейін төмендеді – 117 есеге азайды. Электр энергиясы жөніндегі орган (Electricity Authority) жағымсыз сауда жағдайы (UTS) деп жариялады және содан кейін соңғы бағаны 3000 доллар/МВт·сағ (2000 евро/МВт·сағ) дейін төмендетті. Электр энергиясы жөніндегі органның шешіміне шағымданылып, Жаңа Зеландияның Жоғарғы соты реттеушінің пайдасына үкім шығарды. Сараптамадан кейін 29 ұсыным жасалды. Кабинет мақұлдаған негізгі ұсынымдардың бірі – екі аралда бөлшек саудадағы бәсекелестікті арттыру және Genesis компаниясына Оңтүстік аралда электр өндіру базасын құру мақсатында Genesis Energy мен Meridian Energy арасындағы бірнеше электр станцияларының меншігін және басқаруын беру болды. Шешім бойынша Genesis компаниясы Meridian компаниясынан Tekapo A және Tekapo B гидроэлектр станцияларын алады, ал Meridian компаниясы Whirinaki электр станциясын үкіметтен алады (бірақ Meridian ақырында оны қабылдаудан бас тартты). Tekapo A және B станцияларын беру 2011 жылдың 1 маусымында аяқталды. 2010 жылдың 1 қарашасында Электр энергиясы жөніндегі орган жұмысын бастады, ол Электр энергиясы жөніндегі комиссиясының функцияларын өз мойнына алды. 2013 жылдың сәуірінде Еңбек партиясы мен Жасыл партия 2014 жылғы сайлауда жеңіске жеткен жағдайда бөлшек сауда бағасын төмендету үшін электр энергиясын бір сатып алушы арқылы жүзеге асыратындарын мәлімдеді. Үкімет бұл қадамды «экономикалық вандализм» деп сипаттап, оны Кеңес Одағымен салыстырды, бірақ Жасылдардың төрағасы Рассел Норман бұл экономиканы дамытып, жаңа жұмыс орындарын құратынын айтты. Келесі күні жекеменшік электр компаниясы Contact Energy акцияларының құны 10 пайыздан астам төмендеді. 2014 жылдың 20 қыркүйегінде өткен жалпы сайлауда Ұлттық партия жеңіске жетті. Сайлаудан кейінгі дүйсенбіде қор биржасы ашылғанда тіркелген электр компанияларының акция бағасы айтарлықтай өсті.

Қазіргі құрылым

Жаңа Зеландия электр энергиясы нарығы келесі салаларға бөлінеді: басқару және нарықты тазарту, реттеу, электр энергиясын өндіру, беру, тарату және бөлшек сауда. Қазіргі заңнама (1998 жылғы Электр энергетикасы саласын реформалау туралы заң) бірнеше секторға инвестициялауға (яғни энергия және желілік функцияларға) иелік етуге тыйым салады. Бұл, электр энергиясын өндіруші компания тарату компаниясына иелік ете алмайды немесе үлесіне ие бола алмайды, ал тарату компаниясы электр энергиясын бөлшектеп сата алмайды немесе электр энергиясы бойынша саудалық мәмілелер жасамайды дегенді білдіреді. Ережелерге екі ерекшелік бар: электр энергиясын өндіруші компаниялар өз электр станцияларынан желіге немесе жергілікті тарату желісіне электр энергиясын тасымалдау үшін қажетті желілерге иелік ете алады; және тарату компаниялары өз желісіндегі электр қуатының шағын бөлігіне иелік ете алады, бірақ жаңартылатын энергия қуатының деңгейімен шектелмейді. Электр энергиясын өндіруден бөлшек саудаға дейін тік интеграцияға ешқандай кедергі жоқ. Индустрияның жалпы құрылымы қатысушылар арасында қызықты нарықтық мінез-құлықты тудырады. Электр энергиясын өндіруде бес компания басым: Contact Energy, Genesis Energy, Mercury Energy, Meridian Energy және Trustpower.

Бөлшек сауда компаниялары

Бөлшек саудада: Contact Energy, Ecotricity, Electra Energy, Electric Kiwi, Energy Direct, Energy Online, Flick Electric, Genesis Energy, Giving Energy, GLOBUG, King Country Energy, Mercury Energy, Meridian Energy, Nova Energy, Opunake Hydro, Paua to the People, Payless Energy, Powershop, Pulse Energy, Tiny Mighty Power және Trustpower. Көптеген бөлшек сауда орындары электр энергиясын өндіретін компанияларға тиесілі. Мысалы, Mercury Energy компаниясына GLOBUG және Tiny Mighty Power компаниялары тиесілі. Кейбір бөлшек саудашылар белгілі бір географиялық орындарға ғана шектелген, мысалы, Уайкатоның Корольдік аймағын қамтамасыз ететін King Country Energy сияқты. + 2021 жылдың 30 маусымына электр бөлшек саудасының нарықтық үлесі Компания Жаңа Зеландия Солтүстік арал Оңтүстік арал ICP саны ICP үлесі ICP саны ICP үлесі ICP саны ICP үлесі Genesis Energy 488,416 22.07% 411,547 25.22% 76,844 13.22% Contact Energy 419,992 18.98% 269,998 16.55% 149,966 25.80% Meridian Energy 349,677 15.80% 196,262 12.03% 153,368 26.38% Mercury Energy 330,955 14.95% 293,279 17.97% 37,647 6.48% Trustpower 266,349 12.03% 196,262 12.04% 69,832 12.01% Nova Energy 112,640 5.09% 98,090 6.01% 14,534 2.50% Pulse Energy 84,472 3.82% 52,487 3.22% 31,984 5.50% Electric Kiwi 78,349 3.54% 55,353 3.39% 22,996 3.96% Vocus 39,163 1.77% 30,147 1.85% 9,011 1.55% Flick Electric 26,672 1.21% 16,784 1.03% 9,888 1.70% Басқа бөлшек сауда орындары 16,626 0.75%