Кіріспе

Оңтүстік Австралиядағы таулар тізбегі – The Flinders Ranges. Бұл Оңтүстік Австралиядағы ең үлкен таулар тізбегі, Аделаидадан солтүстікке қарай шамамен 201 км (125 миль) жерден басталады. Таулар Порт-Пириден Каллабонна көліне дейін 426 км-ге созылып жатыр. Адняматанха халқы – бұл тау аймағында ондаған мың жылдар бойы қоныстанған австралиялық аборигендер тобы. Оның ең танымал нысаны – Уилпена фунт / Икара, ол 80 км² (31 шаршы миль) аумақты қамтитын табиғи амфитеатр және тау тізбегінің ең биік нүктесі – Сент-Мэри шыңы (1171 м (3842 фут)) орналасқан жер. Аймақта бірнеше ұлттық саябақтар бар, олардың ішіндегі ең ірісі – Икара Флиндэрс ұлттық саябағы, сондай-ақ басқа да қорғалатын аймақтар кіреді. Бұл геологиялық және палеонтологиялық тұрғыдан маңызды аймақ, мұнда жануарлар өмірінің ең ежелгі қазбалары табылды. Эдиакаран кезеңі мен Эдиакаран биотасы өз атауын тау тізбегіндегі Эдиакара төбелерінен алған. 2022 жылдың тамызында Флиндерс тауларына Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін өтініш берілді.

Дәстүрлі иелері

Флиндерс жотасында алғашқы қоныстанған адамдар – Аднаматханха халқы ("тау халқы" немесе "тас халқы") болды, олардың ұрпақтары әлі де осы аймақта тұрады, бірақ отарлаудан кейін еуропалықтардың келуінен олар шашырап кетті. Үңгір суреттері, жартасқа ойылған бейнелер және басқа да мәдени жәдігерлер Аднаматханха және Ндаджурридің Флиндерс жотасында ондаған мың жылдар бойы өмір сүргенін көрсетеді. Уараты үңгірінің пайда болуы шамамен 49 000 жылға дейін жетеді.

XIX ғасыр: Еуропалық зерттеушілер мен қоныстану

Бірінші еуропалық зерттеушілер Мэттью Флиндерстің HMS Investigator кемесімен Спенсер шығанағының жоғарғы бөлігіне жасаған саяхатындағы экспедициялық топ болды. Олар 1802 жылдың наурыз айында Браун тауына көтерілді. 1839 жылдың қысында Эдвард Джон Эйр бес адаммен, екі арба және он жылқымен 1 мамырда Аделаидадан жолға шығып, аймақты одан әрі зерттеді. Топ Арден тауының жанында базалық пункт құрып, содан кейін айналасындағы аймақты және Спенсер шығанағының жоғарғы бөлігін зерттеді, одан кейін шығысқа қарай Мюррей өзеніне беттеп, Аделаидаға оралды. Кворн ауданында 1845 жылдан бері жерді пайдаланушылар туралы жазбалар бар; алайда, Орталық Флиндерс тауларындағы алғашқы үш мал өсіру келісімі 1851 жылы ғана жасалды. Бұл Вилпена, Аркаба және Ароона болды, олар қой шаруашылығына арналған станциялар ретінде дамыды. Келісімдер бастапқыда Оңтүстік Австралия колониясының үкіметімен 14 жылға "қоныстанбаған бос жерлер" деп аталған жерлерге берілді. Ароона атауы "ағын су" немесе "бақалар орны" деген мағынаны білдіретін Adnyamathanha тілінен алынған. Аруна аңғары – бұл Вилпена шеңберінің солтүстігінде, Хейзен тау жотасы мен ABC тау жоталары арасында жатқан ұзын, ашық аңғар. Жалға алу құқығын алдымен Браунс, содан кейін 1850 жылдары Джонсон Фредерик Хейвард алды. Хейвард 1847 жылы Сомерсеттен келді және бастапқыда Пекина станциясының бақылаушысы болды. Хейвард шығанағы, Жалған Маунт-Хейвард, Оңтүстік Маунт-Хейвард және Хейзен жотасындағы Маунт-Хейвард оның құрметіне аталған. 1860 жылдардың басында Хейвард Англияға оралып, Бат қаласының жанындағы егістікті сатып алды және оған Ароона деп ат қойды. Хейвард Брачина шатқалының жанындағы аборигендерге жасалған қырғынға да қатысқан. 14 наурызда малшы Роберт Ричардсонды өлтіргеніне жауап ретінде 17 наурыз 1852 жылы таңертеңгі шабуылда кемінде 15 ер адам, әйел және бала қаза тапты. 1852 жылы Хью Проби Каньяка станциясын құрды. Уильям Пинкертон Флиндерс таулары арқылы Пичи-Ричи асуы арқылы өтетін жолды тапқан алғашқы еуропалық ретінде танылды. 1853 жылы ол 7000 қойды таудың шығыс жазықтарымен, 25 жылдан кейін Куорн қалашығы салынатын жерге (Пинкертон арнасы Куорн қалашығынан өтеді) айдап әкелді. 1870 жылдардың соңында Гойдер сызығының солтүстігінде бидай үшін егістік жерлерді ашуға жасалған тымырсық әрекеттер жақсы жауын-шашын мен Флиндерс тауларындағы егін өнімділігінің арқасында ерекше табысқа ие болды. Бұл, мыс өндіру лоббисімен бірге (мыс 1850 жылдардың соңында Хокер Флиндерс аймағында өндіріліп, бұқалармен тасымалданды), үкіметті Порт-Аугустадан солтүстікке қарай Пичи-Ричи асуы, Куорн, Хокер және таулардың батысынан Марриге дейін ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы салаларын қамтамасыз ету үшін тар темір жол желісін салуға итермеледі. Алайда, жауын-шашын аймақ үшін қалыпты деңгейге оралды, нәтижесінде көптеген ауыл шаруашылық шаруашылықтары құлап кетті. Құрғақ ландшафтта тастап кетілген үйлердің қалдықтарын әлі де көруге болады. Вилпена станциясы, ерекше географиялық орналасуына байланысты, Куорн және Карриеттон айналасындағы аудандармен бірге, қазір Гойдер сызығының солтүстігінде егін өнімділігін сақтай алатын жалғыз жерлер болып табылады. Вилпена қазір жабайы табиғатқа берілді және тек туристік орын болып табылады. 2009 жылдың мәліметтері бойынша, Австралияның көптеген фермерлері үшін танымал емес, өйткені ол бидайдың басқа сорттарына қарағанда 10-15% азырақ дән береді, ол экспортқа Индияға өсірілуде. Аймақта кендік барлау жұмыстары жалғасты, бірақ Ли Криктегі көмір және Орапариннадағы бариттер ғана ұзақ мерзімді табысқа жетті. Мал шаруашылығы гүлденді, ал темір жол желісі Алис-Спрингске дейінгі маршрут бойындағы қой және ірі қара шаруашылықтарын ашу және қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Хокер қалашығы темір жол желісінің қиылысында, темір жол желісі Блинманға бағытталған басты жолдан шығып, 1880 жылы Оңтүстік Австралия саясаткері және малшы Джордж Чарльз Хокердің құрметіне аталды. Куорн Годфри Уолшпен зерттелді және 1878 жылдың 16 мамырында қала деп жарияланды. Қалалық ауданның аумағы 5 км² және штаттың астанасы Аделаидаға ұқсас формада шаршылармен жоспарланған. Губернатор Джервоаның "Куорн" деген атауды бергені айтылады, өйткені оның жеке хатшысы сол кезде Англиядағы Лестерширдегі Куорн еншісінен шыққан.

Қорғалатын аумақтар

Таулы аймақтарда бірнеше шағын аумақ қорғалатын аумақ статусына ие. Оларға Уилпена фунт/Икара жанындағы Икара Флиндерлер ұлттық паркі, Мелроуз қаласының оңтүстігіндегі Ерекше тау ұлттық паркі, солтүстіктегі Аркарула қорғалатын аймағы, Куорн қаласының батысындағы Голланд биігінің сақтау паркі және Куорнның оңтүстігіндегі Маунт Браун сақтау паркі кіреді.

Геология

Флиндерс жоталары негізінен Аделаида геосинклинасының бүктеліп, жарылған шөгінділерінен тұрады. Бұл өте қалың шөгінді қабат неопротерозой дәуірінде ежелгі Родиния құрлығының пассивті шетінде үлкен алапта жиналған. Кембрий кезеңінде (шамамен 540 миллион жыл бұрын) бұл аймақ Деламер орогенезіне ұшырады, нәтижесінде тау жыныстары қатары бүктеліп, үлкен тау тізбегіне айналды. Кейіннен аймақ эрозияға ұшырап, бүгінгі салыстырмалы түрде төменгі жоталарға дейін тозып қалды. Көптеген биік жерлер мен қырқалардың жоталары – қатар бойымен көрінетін кварциттердің қабаттарынан тұрады. Уилпена Пундтың тік қабырғалары сол атпен аталатын Пунд кварцитінің синклинальді құрылымдағы жатырларынан қалыптасқан. Синклиндер Флиндерс жоталарының басқа да биік бөліктерін құрайды, оның ішінде Гаммон жоталары мен Хейсен жоталарының үстірттері бар. Куесталық пішіндер де кең таралған. 2004 жылы Эдиакаран биотасының пайда болуын белгілеу үшін Эдиакаран периоды деген жаңа геологиялық кезең құрылды.

Климат

Бұл аймақтың климаты жартылай құрғақ, ыстық, құрғақ жаздары және салқын қыстары бар. Жазғы температура әдетте 38 °C (100 °F) жоғары болады, ал қыстағы ең жоғары температура биіктікке байланысты өзгереді. Жаңбырдың мөлшері тұрақсыз болғанымен, жауын-шашынның көп бөлігі қыс айларында жауады. Жазда сонымен қатар солтүстіктен келген муссондық жаңбырлар мен дауылдар да болады. Аймаққа жыл сайын шамамен жаңбыр жауады, ең көп жауын-шашын Уилпена Паундта тіркелді. Қысқы таңертең мұз жиі түседі және температура 8 °C (18 °F) дейін төмендеген. Вилпена Паунд және Блинман аудандарында қар да жауған. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, соңғы маңызды қар жауғаны 1995 жылы болған.

Флора мен фауна

Флиндерс тауларының флорасы негізінен жартылай шөл ортасына бейімделген түрлерден тұрады, оның ішінде қант емені, кипарис қарағайы, малли және қара шаған. Уилпена фунт маңындағы ылғалды жерлерде гревиллеялар, Гвинея гүлдері, лалагүлдер тұқымдасы және папоротниктер өседі. Қамыстар мен құрақтар көктемдер және су ойпаздары сияқты тұрақты су көздерінің жанында өседі. Дингголарды жою және малға тұрақты суаттар құрудың нәтижесінде Флиндерс тауларында қызыл кенгурулардың, батыс сұр кенгурулардың және валларулардың саны артты. Еуропалықтар келгеннен кейін аң ауру мен түлкілердің шабуылына байланысты құрылысқа жақын келген сары аяқты тас валлаби қазірде тұрақтанды. Басқа эндемикалық сүтқоректілерге дунарттар мен планикалар жатады. Жәндіктермен қоректенетін жарықашандар сүтқоректілердің маңызды бөлігін құрайды. Торғайлар, галахтар, эмулар, кенелі бүркіт және аз мөлшерде су құстары сияқты көптеген құс түрлері бар. Жыланбас бақалар, жыландар, игуаналар, скинктер және гекон сияқты бауырымен жорғалаушылар да кездеседі. Ағын жағасындағы бақа – эндемикалық қосмекенді. Таулар Тирари-Стурт тасты шөлінің бөлігі болып табылады.