Австралияның тау жүйесі – Great Dividing Range. Геологиялық тарихы күрделі, шығыс және батыс су алаптарын бөліп тұрады. Таулар, үстірттер, төбелерден тұрады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австралиядағы тау тізбегі.
Mountain range in Australia
География
Бөлу жотасы бір жалғасты тау тізбегі емес, егер ол тау жоталары, платолар, төбелі жоталы аймақтар мен ежелгі және күрделі геологиялық тарихы бар тік жарлардан тұратын біріктірілген кешен (кордильера) болса. Осы құрлықтың физиографиялық бөлінісі Шығыс Австралия Кордильерасы деп аталады. Кейбір жерлердегі жер бедері салыстырмалы түрде тегіс, өте төменгі төбелерден тұрады. Ұлы Бөлу жотасының суайырықтары өзен жүйелерінің су жинау алаптары арасындағы су бөлігі шекарасымен анықталады – шығыс (жағалауға қарай) және батыс (ішкі, жел соқпайтын жақ). "Жотаның" биік және тік беткейлі бөліктері міндетті түрде жотаның бөлігі болуы мүмкін емес, бірақ одан тармақтар мен салалар бөлінуі мүмкін. "Ұлы Бөлу жотасы" термині жотаның суайырық қыртысына немесе Австралияның шығыс жағалауы мен орталық жазықтар мен төмендіктер арасындағы барлық төбелер мен тауларды қамтитын бүкіл жота кешеніне қатысты болуы мүмкін. Кейбір жерлерде ол кеңдігіне жете алады. Шығыс-орталық Австралиядағы Эйр көлі бассейнінің шығыс жартысы (Орталық/Батыс Оңтүстік-Батыс Квинслендтегі Купер Крик және Уорбертон өзендері жүйелері, сондай-ақ Оңтүстік Австралияның шығыс-солтүстік бөлігі) оңтүстік-батысқа қарай Эндероэкалық Кати Тханда – Эйр көліне құйылады. Солтүстік-шығыс Австралиядағы Кейп-Йорк түбегінің батысындағы көптеген өзендер (Солтүстік/Алыс Солтүстік Квинсленд) батысқа немесе солтүстік-батысқа қарай тікелей Карпентария шығанағына құйылады.
The Dividing Range does not consist of a single continuous mountain chain, but is rather a combined complex (cordillera) of mountain ranges, plateaus, hilly upland areas and escarpments with an ancient and complex geological history. The physiographic division name for the landmass is called the East Australian Cordillera. In some places the terrain is relatively flat, consisting of very low hills. The crests of the Great Dividing Range is defined by the watershed boundary between the drainage basins of river systems east (the coastal or rainward side) and west (the inland or leeward side) of it. The higher and more rugged parts of the "range" do not necessarily form part of the crest of the range, but may be branches and offshoots from it. The term "Great Dividing Range" may refer specifically to the watershed crest of the range, or to the entire upland complex including all of the hills and mountains between the east coast of Australia and the central plains and lowlands. At some places it can be up to wide. the eastern half of the Lake Eyre basin in east central Australia (the Cooper Creek and Warburton River systems in Central/western South West Queensland and eastern Far North of South Australia) drain southwestwards into the endorheic Kati Thanda–Lake Eyre; the numerous rivers of western Cape York Peninsula in northeastern Australia (North/Far North Queensland) drain westwards or northwestwards directly into the Gulf of Carpentaria.
Климат
Жағалаудағы жазықтар мен шығыс таулы аймақтары арасындағы тік көтеріліс Австралия климатына әсер етті, негізінен орографиялық жауын-шашын арқасында, ал ең биік рельефті аймақтар әсерлі шатқалдарды көрсетті. Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстігіндегі тау тізбегінің шығысындағы аймақтар көбінесе фён эффектісін бастан кешіреді, бұл Ұлы бөлініс жотасынан шыққан құрғақ жел, ол осы тау тізбегінің ар жағында ауа температурасын күрт көтеріп, атмосфералық ылғалдылықты азайтады. Жылы айларда өрт қаупін күшейтетін бұл құрғақ жел, салыстырмалы түрде ылғалды төменгі қабаттағы ауаның ішінара орографиялық тоқырауы және таулардың ар жағындағы құрғақ жоғарғы қабаттағы ауаның төмен түсуі нәтижесінде пайда болады. Құрғақ ауа төмен түскенде адиабатикалық қысымнан қызып, жаңбыр көлеңкесін құрайды. Суық маусымда Ұлы бөлініс жотасы оңтүстік-шығыстың көп бөлігін (атап айтқанда, Сидней, Орталық жағалау, Хантер аңғары, Иллаварра, АСТ, Монаро және Оңтүстік жағалау) Оңтүстік мұхитынан келетін оңтүстік-батыс суық фронттарынан қорғайды, бұл фронттар жоталардың жел соққан бетіне суық жаңбыр, қышқыл және қар әкеледі, мысалы, Батыс Орталық таулы аймақтар, Оңтүстік-Батыс еңістер және қарлы таулар аймақтары – барлығы салыстырмалы түрде ылғалды қысқа ие. Жел соққан жерлерге Круквелл, Батлоу, Тумут, Коррионг, Брайт, Бичворт, Эйлдон, Толми және Батыс Гиппсленд (атап айтқанда Латроб аңғары және Уилсонс үстіртінде) кіреді. Ал желдің ар жағындағы (шығыс) еңістерде Кума, Омео, Гулберн, Борал, Бомбала, Ниммитабель және Канберра биіктікке байланысты жылырақ және құрғақ. Сонымен қатар, Оберон, Шутерс Хилл және Санни Корнер тау жотасының басында орналасқандықтан, барлық бағыттан әсерге ұшырайды, сондықтан жауын-шашын тең бөлінеді. Жаңа Оңтүстік Уэльстегі негізгі шаңғы курорттары, мысалы, Тредбо ауылы, Перишер және Шарлотта өткелі, желдің ар жағы мен жел соққан жағының арасында (бірінші қала желдің ар жағына, ал екіншісі жел соққан жағына жақын) өтеді. Олар тау жотасының үстінен көп жауын-шашын алғанымен, батыс бетіндегі нағыз жел соққан жерлерге тән тұрақты бұлтты жамылғысы жоқ, олар: Кабрамура, Киандра, Булер тауы, Фоллс Крик, Хотем тауы, Буффало тауы және Бау Бау тауы.
The sharp rise between the coastal lowlands and the eastern uplands has affected Australia's climate, mainly due to orographic precipitation, and these areas of highest relief have revealed an impressive gorge country. Areas to the east of the mountain range in southern NSW usually experience a Föhn effect, which is a dry wind originating from the Great Dividing Range that abruptly raises the air temperature in the lee of that mountain range and reduces atmospheric moisture. This dry wind, which elevates fire danger in the warm months, occurs because of the partial orographic obstruction of relatively damp low level air and the subsiding of drier upper level air in leeward of the mountains. The drier air is then heated more because of the adiabatic compression as it comes down the lee slopes, forming a rain shadow. In the cool season, the Great Dividing Range would shield much of the southeast (i. e. Sydney, Central Coast, Hunter Valley, Illawarra, the ACT, the Monaro and South Coast) from south westerly cold fronts that originate from the Southern Ocean, which bring chilling rains, sleet and snow to the upwind side of the ranges, such as on the western Central Tablelands, South West Slopes and Snowy Mountains regions – all which have relatively wetter winters. Upwind locations include Crookwell, Batlow, Tumut, Corryong, Bright, Beechworth, Eildon, Tolmie and those in West Gippsland (namely the Latrobe Valley and Wilsons Promontory). Whereas on the downwind (eastern) slopes, Cooma, Omeo, Goulburn, Bowral, Bombala, Nimmitabel, and Canberra, are warmer and drier relative to altitude. Moreover, Oberon, Shooters Hill and Sunny Corner are on the crest of the ranges and thus exposed from all directions, hence their evenly spread rainfall. The main ski resorts in New South Wales, such as Thredbo Village, Perisher and Charlotte Pass, lie transitionally between the leeward and windward side (the former town being more leeward and the latter more windward). Although they receive substantial precipitation from over the crest of the ranges, they lack the persistent cloud cover which characterises truly windward locations on the western face, which are; Cabramurra, Kiandra, Mount Buller, Falls Creek, Mount Hotham, Mount Buffalo and Mount Baw Baw.
Тарих
Ұлы бөлгіш тау жотасы көміртек периодында – 300 миллион жылдан астам бұрын – Австралия қазіргі Оңтүстік Америка мен Жаңа Зеландиямен соқтығысқанда пайда болған. Одан бері бұл аймақ айтарлықтай эрозияға ұшырады. (Австралия геологиясын қараңыз.) Британдық отарлауға дейін ондаған мыңдаған жылдар бойы бұл жоталар әртүрлі Австралия аборигендері мен руларының мекені болды. Олардың дәстүрлі өмір салтының куәліктері, соның ішінде әшекейленген үңгірлер, тұрақтар және жағалау мен ішкі аймақтар арасында саяхаттауға қолданылған жолдар әлі де сақталған. Бұл халықтардың көптеген ұрпақтары бүгінге дейін сақталған, ал кейбіреулері өздерінің жерлерінің дәстүрлі иелері және қамқорлары болып табылады. 1788 жылы британдықтар отарлағаннан кейін, бұл жоталар британдықтардың барлау және қоныстануына кедергі келтірді. Жоталар аса биік болмаса да, кейбір бөліктері өте қиын-қыстау болды. Көк тауларды кесіп өту, әсіресе, сағаларды емес, қырқаларды ұстану керек деген жаңылыс пікірдің салдарынан және түйінделіп, лабиринттей құмтас таулардың болуынан қиындықтар тудырды. Өркениеттің батысқа қарай кеңеюіне ең үлкен кедергі болғанымен, Көк таулар шын мәнінде Хоксбери-Непиан және Мюррей-Дарлинг жүйелерін бөлетін суайырықтан шығысқа қарай орналасқан, нағыз Ұлы Бөлгіш тау жотасы. Бұл аймақтағы суайырық Литгоудың батысында, Лэмби тауының және Каперти ауылының жанынан өтеді. Мұнда, Жаңа Оңтүстік Уэльстің басқа да аймақтарындағыдай, Ұлы Бөлгіш айналадағы жер бедерінде шамалы ғана көтеріңкі болып көрінеді. Жергілікті аборигендердің бұл жоталарды кесіп өтуге арналған жолдарды бұрыннан-ақ салғанын білгеннен кейін және аборигендердің жаяу жолдарынан пайдаланып, еуропалықтар Грегори Блэксленд, Уильям Лоусон және Уильям Чарльз Вентворт басшылығымен Сиднейден Баттерстке дейін Көк таулар арқылы батысқа қарай қолданылатын қырқалық жолды тапты.
The Great Dividing Range was formed during the Carboniferous period—over 300 million years ago—when Australia collided with what are now parts of South America and New Zealand. The range has experienced significant erosion since. (See Geology of Australia.) For tens of thousands of years prior to British colonisation the ranges were home to various Aboriginal Australian nations and clans. Evidence remains in some places of their traditional way of life including decorated caves, campsites and trails used to travel between the coastal and inland regions. Many descendants of these nations still exist today, and some remain the traditional owners and custodians of their lands. After British colonisation in 1788, the ranges were an obstacle to exploration and settlement by the British settlers. Although not high, parts of the highlands were very rugged. Crossing the Blue Mountains was particularly challenging due to the mistaken idea that the creeks should be followed rather than the ridges, and almost impenetrable, labyrinthine, sandstone mountains. Although the most daunting obstacle to the western expansion of civilisation, the Blue Mountains actually lie to the east of the watershed that divides the Hawkesbury Nepean system and the Murray Darling system, the true Great Dividing Range. The watershed in this area lies to the west of Lithgow, passing near the locality of Mt Lambie and village of Capertee. There, as in some other places in New South Wales, the Great Divide is only a slight rise in the surrounding topography. Knowing that local Aboriginal people had already established routes crossing the range and by making use of Aboriginal walking trails, a usable ridge top route was finally discovered by Europeans directly westward from Sydney across the Blue Mountains to Bathurst by an expedition jointly led by Gregory Blaxland, William Lawson and William Charles Wentworth.
Жол көлігі
Австралияның Альпілік жол, Ұлы Альпілік жол, Қарлы таулар тас жолы, Хьюм тас жолы, Иллаварра тас жолы, Солтүстік тас жолы, Мелба тас жолы, Марундах тас жолы, Мидленд тас жолы, Пиреней тас жолы, Санрейсия тас жолы, Монаро тас жолы, Олимпиада тас жолы, Ньюэлл тас жолы, Лаклан аңғары жолы, Бартон тас жолы, Федералдық тас жолы, Кингс тас жолы, Ұлы батыс тас жолы, Митчелл тас жолы, Орта батыс тас жолы, Кастлеррег тас жолы, Муллиган тас жолы, Каприкон тас жолы, Каннингхам тас жолы, Гор тас жолы, Флиндерс тас жолы, Грегори тас жолы, Пик Даунс тас жолы, Доусон тас жолы, Жаңа Англия тас жолы, Алтын тас жолы, Брукснер тас жолы, Гвидир тас жолы, Оксергей тас жолы, Уаррего тас жолы, Саммерленд жолы, Уотерфоллс жолы, Тандерболтс жолы, Калдер тас жолы, Батыс тас жолы және Мюррей аңғары тас жолы сияқты көптеген тас жолдары осы таулардың бір бөлігінен өтеді.
Many of Australia's highways such as the Alpine Way, Great Alpine Road, Snowy Mountains Highway, Hume Highway, Illawarra Highway, Northern Highway, Melba Highway, Maroondah Highway, Midland Highway, Pyrenees Highway, Sunraysia Highway, Monaro Highway, Olympic Highway, Newell Highway, Lachlan Valley Way, Barton Highway, Federal Highway, Kings Highway, Great Western Highway, Mitchell Highway, Mid Western Highway, Castlereagh Highway, Mulligan Highway, Capricorn Highway, Cunningham Highway, Gore Highway, Flinders Highway, Gregory Highway, Peak Downs Highway, Dawson Highway, New England Highway, Golden Highway, Bruxner Highway, Gwydir Highway, Oxley Highway, Warrego Highway, Summerland Way, Waterfall Way, Thunderbolts Way, the Calder Highway, the Western Highway, and the Murray Valley Highway traverse parts of the range.
Марапаттар
2009 жылы Q150 мерекелері аясында Ұлы бөлгіш жотасы «мекенжай» рөлі үшін Квинслендтің Q150 иконасы ретінде жарияланды.
In 2009 as part of the Q150 celebrations, the Great Dividing Range was announced as one of the Q150 Icons of Queensland for its role as a "location".