Кіріспе

Австралиядағы тау тізбегі.

География

Бөлу жотасы бір жалғасты тау тізбегі емес, егер ол тау жоталары, платолар, төбелі жоталы аймақтар мен ежелгі және күрделі геологиялық тарихы бар тік жарлардан тұратын біріктірілген кешен (кордильера) болса. Осы құрлықтың физиографиялық бөлінісі Шығыс Австралия Кордильерасы деп аталады. Кейбір жерлердегі жер бедері салыстырмалы түрде тегіс, өте төменгі төбелерден тұрады. Ұлы Бөлу жотасының суайырықтары өзен жүйелерінің су жинау алаптары арасындағы су бөлігі шекарасымен анықталады – шығыс (жағалауға қарай) және батыс (ішкі, жел соқпайтын жақ). "Жотаның" биік және тік беткейлі бөліктері міндетті түрде жотаның бөлігі болуы мүмкін емес, бірақ одан тармақтар мен салалар бөлінуі мүмкін. "Ұлы Бөлу жотасы" термині жотаның суайырық қыртысына немесе Австралияның шығыс жағалауы мен орталық жазықтар мен төмендіктер арасындағы барлық төбелер мен тауларды қамтитын бүкіл жота кешеніне қатысты болуы мүмкін. Кейбір жерлерде ол кеңдігіне жете алады. Шығыс-орталық Австралиядағы Эйр көлі бассейнінің шығыс жартысы (Орталық/Батыс Оңтүстік-Батыс Квинслендтегі Купер Крик және Уорбертон өзендері жүйелері, сондай-ақ Оңтүстік Австралияның шығыс-солтүстік бөлігі) оңтүстік-батысқа қарай Эндероэкалық Кати Тханда – Эйр көліне құйылады. Солтүстік-шығыс Австралиядағы Кейп-Йорк түбегінің батысындағы көптеген өзендер (Солтүстік/Алыс Солтүстік Квинсленд) батысқа немесе солтүстік-батысқа қарай тікелей Карпентария шығанағына құйылады.

Климат

Жағалаудағы жазықтар мен шығыс таулы аймақтары арасындағы тік көтеріліс Австралия климатына әсер етті, негізінен орографиялық жауын-шашын арқасында, ал ең биік рельефті аймақтар әсерлі шатқалдарды көрсетті. Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстігіндегі тау тізбегінің шығысындағы аймақтар көбінесе фён эффектісін бастан кешіреді, бұл Ұлы бөлініс жотасынан шыққан құрғақ жел, ол осы тау тізбегінің ар жағында ауа температурасын күрт көтеріп, атмосфералық ылғалдылықты азайтады. Жылы айларда өрт қаупін күшейтетін бұл құрғақ жел, салыстырмалы түрде ылғалды төменгі қабаттағы ауаның ішінара орографиялық тоқырауы және таулардың ар жағындағы құрғақ жоғарғы қабаттағы ауаның төмен түсуі нәтижесінде пайда болады. Құрғақ ауа төмен түскенде адиабатикалық қысымнан қызып, жаңбыр көлеңкесін құрайды. Суық маусымда Ұлы бөлініс жотасы оңтүстік-шығыстың көп бөлігін (атап айтқанда, Сидней, Орталық жағалау, Хантер аңғары, Иллаварра, АСТ, Монаро және Оңтүстік жағалау) Оңтүстік мұхитынан келетін оңтүстік-батыс суық фронттарынан қорғайды, бұл фронттар жоталардың жел соққан бетіне суық жаңбыр, қышқыл және қар әкеледі, мысалы, Батыс Орталық таулы аймақтар, Оңтүстік-Батыс еңістер және қарлы таулар аймақтары – барлығы салыстырмалы түрде ылғалды қысқа ие. Жел соққан жерлерге Круквелл, Батлоу, Тумут, Коррионг, Брайт, Бичворт, Эйлдон, Толми және Батыс Гиппсленд (атап айтқанда Латроб аңғары және Уилсонс үстіртінде) кіреді. Ал желдің ар жағындағы (шығыс) еңістерде Кума, Омео, Гулберн, Борал, Бомбала, Ниммитабель және Канберра биіктікке байланысты жылырақ және құрғақ. Сонымен қатар, Оберон, Шутерс Хилл және Санни Корнер тау жотасының басында орналасқандықтан, барлық бағыттан әсерге ұшырайды, сондықтан жауын-шашын тең бөлінеді. Жаңа Оңтүстік Уэльстегі негізгі шаңғы курорттары, мысалы, Тредбо ауылы, Перишер және Шарлотта өткелі, желдің ар жағы мен жел соққан жағының арасында (бірінші қала желдің ар жағына, ал екіншісі жел соққан жағына жақын) өтеді. Олар тау жотасының үстінен көп жауын-шашын алғанымен, батыс бетіндегі нағыз жел соққан жерлерге тән тұрақты бұлтты жамылғысы жоқ, олар: Кабрамура, Киандра, Булер тауы, Фоллс Крик, Хотем тауы, Буффало тауы және Бау Бау тауы.

Тарих

Ұлы бөлгіш тау жотасы көміртек периодында – 300 миллион жылдан астам бұрын – Австралия қазіргі Оңтүстік Америка мен Жаңа Зеландиямен соқтығысқанда пайда болған. Одан бері бұл аймақ айтарлықтай эрозияға ұшырады. (Австралия геологиясын қараңыз.) Британдық отарлауға дейін ондаған мыңдаған жылдар бойы бұл жоталар әртүрлі Австралия аборигендері мен руларының мекені болды. Олардың дәстүрлі өмір салтының куәліктері, соның ішінде әшекейленген үңгірлер, тұрақтар және жағалау мен ішкі аймақтар арасында саяхаттауға қолданылған жолдар әлі де сақталған. Бұл халықтардың көптеген ұрпақтары бүгінге дейін сақталған, ал кейбіреулері өздерінің жерлерінің дәстүрлі иелері және қамқорлары болып табылады. 1788 жылы британдықтар отарлағаннан кейін, бұл жоталар британдықтардың барлау және қоныстануына кедергі келтірді. Жоталар аса биік болмаса да, кейбір бөліктері өте қиын-қыстау болды. Көк тауларды кесіп өту, әсіресе, сағаларды емес, қырқаларды ұстану керек деген жаңылыс пікірдің салдарынан және түйінделіп, лабиринттей құмтас таулардың болуынан қиындықтар тудырды. Өркениеттің батысқа қарай кеңеюіне ең үлкен кедергі болғанымен, Көк таулар шын мәнінде Хоксбери-Непиан және Мюррей-Дарлинг жүйелерін бөлетін суайырықтан шығысқа қарай орналасқан, нағыз Ұлы Бөлгіш тау жотасы. Бұл аймақтағы суайырық Литгоудың батысында, Лэмби тауының және Каперти ауылының жанынан өтеді. Мұнда, Жаңа Оңтүстік Уэльстің басқа да аймақтарындағыдай, Ұлы Бөлгіш айналадағы жер бедерінде шамалы ғана көтеріңкі болып көрінеді. Жергілікті аборигендердің бұл жоталарды кесіп өтуге арналған жолдарды бұрыннан-ақ салғанын білгеннен кейін және аборигендердің жаяу жолдарынан пайдаланып, еуропалықтар Грегори Блэксленд, Уильям Лоусон және Уильям Чарльз Вентворт басшылығымен Сиднейден Баттерстке дейін Көк таулар арқылы батысқа қарай қолданылатын қырқалық жолды тапты.

Жол көлігі

Австралияның Альпілік жол, Ұлы Альпілік жол, Қарлы таулар тас жолы, Хьюм тас жолы, Иллаварра тас жолы, Солтүстік тас жолы, Мелба тас жолы, Марундах тас жолы, Мидленд тас жолы, Пиреней тас жолы, Санрейсия тас жолы, Монаро тас жолы, Олимпиада тас жолы, Ньюэлл тас жолы, Лаклан аңғары жолы, Бартон тас жолы, Федералдық тас жолы, Кингс тас жолы, Ұлы батыс тас жолы, Митчелл тас жолы, Орта батыс тас жолы, Кастлеррег тас жолы, Муллиган тас жолы, Каприкон тас жолы, Каннингхам тас жолы, Гор тас жолы, Флиндерс тас жолы, Грегори тас жолы, Пик Даунс тас жолы, Доусон тас жолы, Жаңа Англия тас жолы, Алтын тас жолы, Брукснер тас жолы, Гвидир тас жолы, Оксергей тас жолы, Уаррего тас жолы, Саммерленд жолы, Уотерфоллс жолы, Тандерболтс жолы, Калдер тас жолы, Батыс тас жолы және Мюррей аңғары тас жолы сияқты көптеген тас жолдары осы таулардың бір бөлігінен өтеді.

Марапаттар

2009 жылы Q150 мерекелері аясында Ұлы бөлгіш жотасы «мекенжай» рөлі үшін Квинслендтің Q150 иконасы ретінде жарияланды.