Кіріспе

Грузияның Самцхе-Жавахети аймағы (мхаре) — Грузияның оңтүстігінде орналасқан, 147 400 (2023) халқы бар аймақ (мхаре). Аймақтың әкімшілік орталығы – Ахалцихе қаласы. Самцхе-Жавахети аймағы тарихи Грузияның Месхети, Жавахети және Тори провинцияларынан құралған. Баку-Тбилиси-Джейхан мұнай құбыры, Оңтүстік Кавказ табиғи газ құбыры және Карс-Тбилиси-Баку темір жолы осы аймақ арқылы өтеді.

География

Самцхе-Жавахетия солтүстік-батыс жағынан Аджария және Гуриямен, солтүстігінен Имеретимен, солтүстік-шығысынан Шида Картлимен және шығысынан Квемо Картлимен шектеседі. Оңтүстік шекарасын Армения, оңтүстік-батыс жағын Түркия құрайды. Аймақ Жавахети үстіртінен тұрады, ол жанартаулық текті таулы жер және Армения таулы жерінің солтүстік жалғасы. Жазықтар теңіз деңгейінен 1500-2000 метр биіктікте орналасқан. Самцхе-Жавахетия бірнеше тау жоталарымен шектеседі, олардың ең маңыздылары солтүстікте Месхети және Триалети жоталары, ал шығыста Самсари және Жавахети жоталары. Биік жерлерде Грузияның ірі көлдері орналасқан, мысалы Паравани, Табацкури, Ханчали және Карцахи көлдері. Грузияның ең үлкен өзені Мтквари Түркиядан Карцахи көлінен солтүстікке қарай бірнеше шақырым жерден аймақ арқылы өтеді. Өзен таулық аймақтағы каньонды ойып, Түркиямен шекаралас Ерөшеті тауларының шығыс шекарасын құрайды. Осы шатқалда маңызды туристік орын – үлкен тарихи үңгірлік монастырь Вардзия орналасқан. Өзен бастапқыда солтүстік-батыс бағытта Ахалцихеге қарай Хертвиси бекінісі арқылы ағып, онда Паравани өзені Мтквариға қосылады. Өзеннің шатқалының тереңдігі шамамен 500 метрді құрайды. Ахалцихеде өзен солтүстік-шығысқа бұрылып, Месхети жотасының (сол жағалау) және Триалети жотасының (оң жағалау) арасымен Боржомиге ағып, содан кейін Шида Картли жазығы арқылы аймақтан шығады. Биік орналасқандықтан, аймақта қыс суық және қарлы болады. Солтүстікке орналасқан Бакурианиде, туристік орын Боржомиден көп алшақтамай, шаңғы курорты бар.

Тарих

Грузияның қазіргі "аймақтарға" (Мхаре) бөлінуі 1990-шы жылдардың ортасында Шеварднадзе үкіметі тарапынан енгізілді, бұл Абхазияның бөлінуі мен Оңтүстік Осетия қақтығысына жауап ретінде жасалды. Самцхе-Жавахетия негізінен Месхетия (Самцхе) және Жавахетияның екі дәстүрлі провинциясын біріктіру арқылы құрылды.

Месхети

Бұл аймақтың алғашқы тұрғындары - ежелгі Месхи (немесе Моши) және Мосиник тайпалары. Кейбір ғалымдар темір металлургиясын Мосиниктер (немесе Мосиноецтер) ойлап тапқан деп санайды. Б.з.д. 2-ші мыңжылдықтан б.з.д. 4-ші ғасырға дейін Месхетия Диауехи патшалығының құрамында болды деп есептеледі, б.з.д. 4-ші ғасырдан 6-шы ғасырға дейін – Иберия патшалығының құрамында. 10-шы ғасырдан 15-ші ғасырға дейін біріккен Грузия патшалығының бөлігі болды. 16-шы ғасырда Месхетия Сафави империясына, одан кейін Осман империясына қосылды. 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысының нәтижесінде 1817 жылдан 1829 жылға дейін Ресейдің Тифлис генерал-губернаторлығының, 1918 жылдан 1921 жылға дейін Грузия Демократиялық Республикасының, 1921 жылдан 1990 жылға дейін Грузия КСР-нің құрамына кірді. КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан кейін Месхетия Грузияның провинциясы ретінде қайта құрылды, кейін жаңа Самцхе-Джавахетия аймағының құрамына енді.

Жавахети

Ежелгі дереккөздерде аймақ б.з.д. 785 жылы Урарту патшасы Аргишти I-нің жазбаларында Забакха деп тіркелген. Кирилл Тумановтың сөзіне сәйкес, Явахетия б.з.д. 4-3 ғасырлардан бастап Иберияның Цундалық герцогтығының құрамында болған. Әулие Нино Иберияға Явахетия арқылы кірді, Кура өзенінің бойымен Мцхетаға, патшалықтың астанасына жетті. Онда ол христиан дінін уағыздап, Иберияның христианға айналуына әкелді. Арабтардың басқыншылығына қарсы күресте Багратиони әулеті Тао-Кларджетиді биледі және Иберияның Куропалататын құрды. Тао-Кларджети билеушілері арабтармен соғысып, араб үстемдігінен Самцхе және Явахетияны, сондай-ақ басқа да кішігірім жерлерді біртіндеп өздеріне қосты. Осы аймақ ұзақ жылдар бойы мәдени ошаққа айналып, Грузияның маңызды діни орталықтарының бірі болды. 10 ғасырдың ортасында Явахетия Абхазия патшалығының құрамына енді. 964 жылы Абхазияның Леон III-і Явахетияға ықпалын кеңейтті, оның тұсында Кумурдо соборы салынды. Келесі ғасырларда Явахетия біртұтас грузин монархиясының бөлігі болды және қарқынды дамыды: көптеген көпірлер, шіркеулер, монастырлар және патшалық резиденциялары (Лгиви, Грттила, Божано, Вардзия) салынды. 11 ғасырдан бастап Жоғарғы Явахетияның орталығы Ахалкалаки болды. 10 ғасырдан бастап Төменгі Явахетияның орталығы Тмогви болды. 12 ғасырдан бастап аймақты Торели әулетінің өкілдері басқарды. 15 ғасырда Явахетия Самцхе-Саатабаго княздығының құрамына қосылды. 16 ғасырда аймақ, сондай-ақ Батыс Грузияның іргелес аумақтары Осман империясының билігіне көшті. Явахетияның грузин халқы Грузияның ішкі аймақтарына, мысалы, Имерети мен Картлиге көшірілді. Ал қалғандары біртіндеп мұсылмандыққа көшті. Ресей империясының Осман империясымен күресінің нәтижесінде, 1828 жылдан кейін Ресей билігі осы аймаққа христиан армяндар мен Кавказ гректерін қоныстандырды. Осман империясындағы армян геноцидінен қашқан армян босқындары 20 ғасырдың басында келді. Сонымен қатар, көптеген орыс духоборлары да осы аймаққа қоныстанды.

Кеңес дәуірі

Грузия 1921 жылы Қызыл Армияның Грузияға басып кіруінен кейін толыққанды түрде Советтік бақылауға көшті. Месхетиядағы қалған мұсылман азшылығы, сондай-ақ "месхеттік түріктер" деп белгілі, Сталиннің бұйрығымен мал вагондарында Орталық Азияға жер аударылып, қазіргі Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан мемлекеттерінің шекараларымен келісетін аймаққа қоныстанды. Бүгінде олардың көп бөлігі сол елдерде шашырап отыр. Күштеп жер аударылған 100 мың адамның ішінде 30 000-50 000-ға дейін қаза болды.

Туристік жерлер

Туристерді қызықтыратын негізгі орындар – Вардзия (1185 жылы патшайым Тамар құрған), Ванис Квабеби (8-ғасыр), Рабати қамалы және Хертвиси бекінісі. Сонымен қатар, жергілікті туристердің арасында 10 ғасырлық Сапара монастыры, Тмогви бекінісі және 8 ғасырлық Зарзма монастыры да өте танымал.