Кіріспе

Америкалық крокодил (Crocodylus acutus) – Неотропиктерде кездесетін крокодилдердің бір түрі. Бұл Америкадағы төрт крокодил түрінің арасында ең кең таралғаны. Оның популяциясы Оңтүстік Флоридадан, Кариб теңізіндегі Куба, Ямайка, Испаньола аралдарынан және Мексика жағалауынан бастап Перу, Эквадор, Колумбия және Венесуэлаға дейін қоныстанған. Америкалық крокодилдің өмір сүру ортасы көбінесе жағалау аймақтарынан тұрады. Ол өзен жүйелерінде де кездеседі, бірақ тұзды суды артық жақсы көреді, нәтижесінде түрлер тұзды көлдерде, мангр батпақтарында, лагуналарда, кейлерде және кішкентай аралдарда шоғырланады. Басқа крокодилдердің де тілінің астындағы тұз бездері арқасында тұзды суға төзімділігі бар, бірақ американдық крокодил – тұзды суда өмір сүріп, дамитын тұз су крокодилінен басқа жалғыз түр. Оларды тұщы су көзі жоқ жағажайларда және Кариб теңізіндегі көптеген аралдар мен аралшықтарда кездестіруге болады. Олар гиперсольді көлдерде де таралған; ең ірі популяциялардың бірі Доминикан Республикасындағы Энрикильо көлінде орналасқан. Америкалық крокодил – крокодилдердің ең ірі түрлерінің бірі. Еркектердің ұзындығы 5 метрге жетеді, салмағы 900 килограмға дейін болуы мүмкін. Басқа крокодилдер сияқты, аналықтары кішірек болады, ең ірі денелі популяцияда да 3 метрден аспайды. Кез келген ірі крокодил сияқты, американдық крокодил да адамдар үшін қауіпті болуы мүмкін, бірақ ол кейбір басқа түрлерге қарағанда агрессивті емес. Америкалық крокодилдер Флоридада американдық аллигатормен, ал Орталық және Оңтүстік Америкада кішкентай көзілдірік кайманмен бірге өмір сүреді. IUCN американдық крокодилді әлсіреген түрлер тізіміне енгізген.

Таксономия және этимология

Америкалық крокодилді Жорж Кувье 1807 жылы сипаттады, және ол "жіңішке мұрынды аллигатор" деп аталды. 1822 жылы Константин Самуэль Рафинеск бұл түрдің іс жүзінде крокодил екенін айтты. 1875 жылы Уильям Темпл Хорнадей және К. Е. Джексонды Флоридаға аллигатор терілерін жинауға жіберген кезде, түр Crocodylus floridanus деп қайта сипатталды. Бискейн шығанағының басындағы Арч-Крик өзенінде "үлкен ескі аллигатор" бар екенін естіген Хорнадей мен оның серіктері оны іздеп, былай деп хабарлады:

Бірнеше сағаттан соң біз оны көрдік, ол жағада, қамыс арасында жатыр. Ол өте үлкен – сұр түсті, саурия сияқты алып жаратылыс еді, және барлық күш-қуатпен ол нағыз крокодил еді! Crocodylus floridanus қазір C. acutus-тың дұрыс емес кіші синонимі деп есептеледі.

Эволюция

2020 жылға дейін американдық крокодилдің эволюциясы толыққанды түсініксіз болды. Дегенмен, миоцен дәуіріне жататын *Crocodylus checchiai* түрінің табылуы, оның, Ориноко крокодилының (*Crocodylus intermedius*), Морелет крокодилының (*C. moreletii*) және Куба крокодилының (*C. rhombifer*) Африкадан шыққан ортақ ата-тегі бар екенін көрсетті. Жаңадан ашылған жануар осы жануарлардың эволюциялық таралуының бастапқы нүктесі болуы мүмкін, Африка мен Америкадағы крокодилдер арасындағы жоғалған буынды білдіреді. *Crocodylus* туысы, болжам бойынша, Африкада пайда болып, Оңтүстік-Шығыс Азия және Америкаға қарай тараған. Филогенетикалық деректер *Crocodylus* пен оның ең жақын туысы, Мадагаскардың жойылған *Voay* түрінің арасындағы айырылыстың шамамен 25 миллион жыл бұрын, олигоцен/миоцен шекарасында болғанын растайды. Флорида, Ямайка және Испаньола (Доминикан Республикасында) американдық крокодилдерінің популяциялары ген жиіліктерімен ерекшеленеді. Төменде Ли мен Ятстың 2018 жылғы зерттеуіне негізделген кладограмма келтірілген, ол морфологиялық, молекулалық (ДНК тізбегі) және стратиграфиялық (тас жасы) деректерді бірдей қолданды, ал 2021 жылы Хеккала және авторлар тобы жойылған *Voay* түрінен алынған ДНК-ны пайдаланып жасаған палеогеномикалық зерттеумен қайта қарастырылды. Барлық нағыз крокодилдер сияқты, американдық крокодил төрт аяқты, қысқа, мықты денелі, ұзын, күшті құйрықты және арқасы мен құйрығы бойында сүйектелген қабыршақтары бар қабыршақты теріге ие. Жекелеген дарақтарды бірнеше арқалық қабыршақ үлгілерін пайдаланып анықтауға болады. Оның тұмсық бөлігі созылған және күшті жақ жұбын қамтиды. Бір дананың тістеу күші құрады. Көздері қорғаныс үшін никтитациялық жарқын қабаттарымен және жас шығаратын жас бездерімен жабдықталған. Тыныс тесіктері, көздері және құлақтары басының үстіңгі жағында орналасқан, сондықтан денесінің қалған бөлігін су астында жасырып, күтпеген шабуылдар жасауға болады. Ірі дарақтар шамамен дейін жылдамдықпен жүзе алады. Олар денелерін және құйрықтарын иректеп қозғалту арқылы жүзе алады, бірақ бұл жылдамдықты ұзақ сақтай алмайды. Ересектердің түсі біркелкі сұрғылт-жасыл, құрсақ бөлігі ақ немесе сары, ал жасөспірімдердің құйрығы мен арқасында қара жолақтары болады. Америкалық крокодилді кейде Мексикада таралған, кішірек түрі бар Морелет крокодилымен шатастырады.

Өлшемі

Жаңа туған балапандардың ұзындығы шамамен алғанда, ал салмағы шамамен алғанда болады. Флоридадағы ересек американдық крокодилдердің орташа салмағы – дейін, ал оған сәйкес ұзындығы – дейін жетеді. Қазіргі кезде жүргізіліп жатқан консервациялық шаралардың нәтижесінде Флоридада ірі американдық крокодилдердің саны артып жатқан сияқты, кейбіреулерінің ұзындығы тіпті дейін жетеді деген хабарлар бар. Коста-Рикадан алынған сегіз ересек американдық крокодилдің жалпы ұзындығы – дейін болды. Бұл түрдің ірі ересектері салмағы бойынша дейін жете алады, ал кейбір жеке тұлғалары салмағынан асып түседі, бұл оларды Неотропикалық аймақтағы ең ірі крокодилдердің қатарына қосады. Ересектердің дене массасы айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. Коста-Рикадан алынған, жалпы ұзындығы бар ірі еркек крокодилдің салмағы шамамен болды. Ал, жалпы ұзындығы бар тағы бір крокодилдің салмағы болды. "Папийон" атты крокодил тұсаудағы ең ірі американдық крокодилдердің бірі саналды. Оның ұзындығы , салмағы , және ол өлген кезде 80 жылдан астам болған деп есептелді. Ең ірі тіркелген әйелдің ұзындығы , салмағы болды. Өте ірі үлгілер, мүмкін, тіпті асып кетуі мүмкін, тіпті немесе одан да асып кетуі мүмкін, бірақ мұндай үлгілер расталмаған және күмәнді болуы мүмкін, бірақ бас сүйегінің ұзындығынан өлшемді болжаулармен кейбіреулері қолдау табады. Бұл өте ірі крокодилдердің ұзындығы – дейін, ал салмағы – дейін жетеді деп есептеледі, бірақ бұл тек болжамдар және расталмаған мәліметтер.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Америка крокодилы – Америкадағы төрт крокодил түрінің ішіндегі ең көп тараған түрі. Ол Үлкен Антиль аралдарында (Пуэрто-Рико және Исла-де-ла-Хувентуд аралдарынан басқа, онда олар енгізілген көзді қаманмен алмастырылған), Мартиника, Мексиканың оңтүстігінде (Юкатан түбегін қоса алғанда), Орталық Америкада және Оңтүстік Америка елдері Колумбия, Перу, Венесуэла (Маргарита аралында да) және Эквадорда кездеседі. Америка крокодилдері Орталық Америкада кішкентай көзді қаманмен бірге тіршілік етеді. Америка крокодилінің ареалында тағы бір крокодил – Мореле крокодилі және өте сирек кездесетін Куба және Ориноко крокодилдері ғана бар. Сонымен қатар, Мексиканың Канкун аймағында американдық-кубалық крокодилдің буданы жақында табылды. Крокодил, әдетте, Кубаның Запата батпағынан шыққан (осы будандардың табиғатта кездесетін жалғыз жері және екі түрдің бірге тіршілік ету орыны), және Юкатан түбегіне жүзіп келген болуы мүмкін.

Кариб теңізі

Оның ең үлкен құжатталған популяцияларының бірі (Кариб теңізіндегі ең ірісі) Доминикан Республикасындағы Лего Энрикильо гиперсалынды көлінде орналасқан. Ямайкада бұл түр қол жетімді батпақтардың көп бөлігінде, сондай-ақ өзендердің тұзды бөліктерінде мекендейді. Жақында Гранд-Кайман аралында американдық крокодилдер көрінді, бұл сарапшыларды түрдің Кубадан (онда американдық крокодилдердің ірі популяциясы бар) жүзіп келіп, Гранд-Кайманды бірте-бірте қалпына келтіріп жатқандығына сендірді. Тринидадта американдық крокодилдердің кездесуі туралы хабарлар болған, алайда олардың осы жерде пайда болуы жануардың өзінің табиғи ареалынан тыс жерге кездейсоқ көшірілуімен байланысты деп саналады. Сондықтан бұл түр Тринидадтың туа біткен түрі емес.

Флорида

Америка крокодилының тұзды суға төзімділігі оған АҚШ-тың шектеулі аймақтарында, әсіресе Флориданың оңтүстігінде мекендеуге мүмкіндік берген болуы мүмкін. Көпшілікке тараған қате ақпаратқа қарамастан, американдық аллигатордың болуы американдық крокодилдің Флориданың солтүстігіндегі тұз араласқан суларда кеңінен таралмауының себебі емес, керісінше, климат – крокодилдер суыққа төзімсіз келеді. Америка Құрама Штаттарында американдық крокодилдің таралу аймағы көбінесе Флориданың оңтүстік жағалауымен шектеледі, бірақ кем дегенде екеуі Тампа шығанағы аймағына дейін солтүстікке қарай табылған. Олар негізінен Майами қаласының оңтүстігінде, Эверглейдс ұлттық паркінде, Флорида шығанағында, Бискейн шығанағында, Құрғақ Тортугас ұлттық паркінде және Флорида Кілзінде кездеседі. Кейбір жекелеген крокодилдер Палм-Бич, Бревард, Пинеллас және Сарасота округтерінде де көріпті. Флоридадағы олардың мекендейтін аймағы – әлемде аллигатор мен крокодилдің бірге тіршілік ететін жалғыз жер. Қазіргі АҚШ-тағы популяциясы 2000-ға жуық деп есептеледі және өсіп келеді, бұл олардың табиғи ареалының ең солтүстік бөлігіне қайта оралу белгісі. 1829 жылдың өзінде Рафинеск штатта аллигаторлардан басқа да жануарлар болуы мүмкін деген күдікке толы болған, бірақ 1869 жылға дейін нақты дәлелдер табылмады, ол кезде бір крокодилді зерттеу үшін әкелуге мүмкіндік болды. Тарихи мәліметтерде олардың Ки-Ларго, Майами-Бич және ұя салу мен азық табуға қолайлы мангр өсімдіктері бар жерлерде көптеп кездескені көрсетілген. Алайда, 19 ғасырдың соңында терісі үшін крокодилдерді аулау Оңтүстік Флоридада кең таралған кәсіпке айналды, ал 1910 жылдан бастап құрлықты Кілзімен байланыстыратын темір жол құрылысымен байланысты мекендеу орындарының кең ауқымды жойылуы басталды. Темір жол салынатын алдында және кейін Флорида Кілзінің жоғарғы бөлігіне көшіп келген крокодил аулаушылар коммерциялық мақсатта солтүстік-шығыс Флорида шығанағындағы барлық крокодилдерді қырқып тастады. Крокодилдерді аулау 1970 жылдарға дейін тоқтаған жоқ: сол онжылдықта санаулы отыздан аз ұя табылды.

Биология және мінез-құлық

Америка крокодилдері американ аллигаторларына қарағанда суық ауа райына көбірек сезімтал. Америкалық крокодилдерде әлеуметтік топтар болмайды, бірақ олар кейде күндіз тамақтану және күнге қыздыру үшін жиналады. Күнге қыздырғанда, олар ауыздарын кең жайып, ауыздағы қан тамырларын салқын және жылы ауаға шығарады, бұл дене температурасын реттеуге көмектеседі. Америка аллигаторы су температурасы 7,2 °C (45 °F) және одан төменде біраз уақытқа дейін тірі қала алады, ал американдық крокодил осындай ортада гипотермиядан есін жоғалтып, суға батып кетеді. Балықтар мен американдық крокодилдің тазалау симбиозы туралы мәліметтер бар. Гаитиде жас және ересек емес американдық крокодилдер негізінен жәшік шашатын крабтармен (Uca ssp.) қоректенеді, бұл диета салмағының 33,8% және 62,3% құрайды. Басқа жерлерде сулық жәндіктер мен олардың дернәсілдері және бұқақшалар осы жастағы американдық крокодилдердің тамақ тізімінің жоғары жағында тұрады. Мексикадағы зерттеуге сәйкес, жас және ересек емес американдық крокодилдердің диетасы әртүрлірек болады, оған жәндіктер, балықтар, бақалар, кішкентай тасбақалар, құстар және кішкентай сүтқоректілер кіреді. Бір мысалда балық, аза тұтқан көгершін және жалаңаш құйрықты жүнді опоссум кездесті. Флоридада бас, тарпон және әсіресе мулет, ірі крабтар, жыландар, Эверглейдстің жағалау және жағалық аймақтарында мекендейтін сүтқоректілер, мысалы, опоссумдар мен егершіктер американдық крокодилдердің негізгі жемі болып көрінеді. Оңтүстік Флоридада американдық крокодилдердің 65% теңіз тағамына, ал 80% теңіз тағамынан алынған суға тәуелді екені анықталды. Гаитиде ересектер негізінен әртүрлі құстармен, соның ішінде құс, торғай, фламинго, пеликан, греб, кут және моорендермен қоректенеді, содан кейін тилапия және цихласома сияқты балықтардың шоғырлануы, кейде күрішқұйрық, иттер мен ешкілерді аулайды. Мексикада бірнеше жергілікті фермерлер арасында американдық крокодилдердің мал ұрлауы адамдар мен американдық крокодилдер арасындағы қақтығыстардың себебі болған, ал үлкен ересектер кейде ешкі, ит, шошқа және ірі қара малдың тұрақты жеміне айналуы мүмкін. Коста-Рикада американдық крокодилдер жағажайға ұя салуға келген кезде, жетілген аналық теңіз торналар (Lepidochelys olivacea) ауланып, өлтіреді. Бұл американдық крокодилдер түнгі уақытта, әсіресе айсыз түнде аң аулайды, бірақ олар кез келген уақытта тамақтана алады. Әдетте, американдық аллигаторлар американдық крокодилдерге қарағанда үстем және мінез-құлқы жағынан агрессивтірек. Бірақ бірде Флорида зообагында американдық крокодил қақпасынан қашып, көрші қорадағы үлкен американдық аллигатормен ұрысқасып, өлтірілді. Оңтүстік Америкада американдық крокодилдердің көзілдірік киген каймандарды өлтіріп жегені туралы бірнеше жазба бар. Денсаулы американдық крокодилдері бар аймақтарда көзілдірік киген каймандардың саны шектеулі болады, ал керісінше, бұрын американдық крокодилдері болған, бірақ қазірде саны азайып кеткен немесе жергілікті түрден жойылған аймақтарда каймандардың саны артады, себебі бәсекелестік азайған және жемдік қызмет көрсету артық. Мексикада Морелеттің кейбір крокодилдері тұтқыннан қашып, жабайы популяцияларды құрып, американдық крокодилдеріне бәсекелес болу мәселесін тудырды.

Көбею

Америка крокодилдері күздің соңында немесе қыстың басында ұзаққа созылатын жұптасу рәсімдерін өткізеді, онда аталықтары ұрғашыларды тарту үшін төмен жиілікті сопақшалар шығарады. Репродуктивті қабілеттерді анықтауда дене мөлшері жастан гөрі маңызды, ал әйелдер шамамен ақпан немесе наурыз айларында жыныстық жетілуге жетеді. Жүкті әйелдер су жағасында құмнан, саздан және шіріген өсімдіктерден ұялар салады. Ұя орны өте маңызды, ал өсімдіктердің жеткілікті мөлшері болғанда, жұмыртқалар белгілі бір температура диапазонында дамиды. Крокодилдерде жыныстың анықталуы температураға байланысты болғандықтан, температураның шамалы өзгеруі барлық еркек немесе барлық әйел жұмыртқалардың тууына әкелуі мүмкін, бұл популяцияның денсаулығына зиян келтіруі мүмкін. Әйелдер осы тесіктерді көп жылдар бойы сақтап, қайта пайдаланады. Жұмыртқа салғаннан кейін аналық жұмыртқаларды қоқыспен жабады немесе оларды ашық қалдырады. Ақ, сопақша пішіндес жұмыртқалар ұзындығы және ені белгілі бір шамада болады, ал олардың қабығында көптеген тесіктер болады. 75-тен 80 күнге дейін созылатын инкубация кезеңінде ата-аналар ұяны қорғайды, көбінесе жақын жердегі жартастағы ойықта тұрады. Әсіресе аналықтары ұяларын аяусыз қорғайтыны белгілі. Бірақ бұл сақтық шараларына қарамастан, американдық крокодилдердің жұмыртқалары кейде ракунға (Америкадағы крокодил ұяларының ең қауіпті табиғи жыртқышы), коатиге, түлкіге, скункске немесе басқа да сүтқоректілерге (Мексикадағы койоттар мен Оңтүстік Флоридадағы американдық қара аюлар сияқты), сондай-ақ ірі жыртқыш құмырсқаларға, крабтар мен құстарға шала келеді. Панамада жасыл игуаналар американдық крокодилдердің жұмыртқаларын қазып, кейде жейді, бірақ бірнеше жағдайда аналық американдық крокодил оларды ұстап жеген. Крокодил жұмыртқалары сәл жұмсақ, бірақ құс жұмыртқаларынан жұмсақ. Жұмыртқаны инкубациялау кезінде ұяны күзетудің айқын байқалуына қарамастан, ұядан шыққаннан кейін жас ұяны күзету бұл түрде өте аз көрінеді. Бұл түр көбінесе жаңбырлы маусымдары бар тропикалық аймақтарда кездеседі. Жас балапандар жазғы алғашқы жаңбырлар кезінде (шілде-тамыз) алдыңғы құрғақ маусымнан кейін және олар тұратын су айдындары су тасқынына ұшырамас бұрын шығады. Осы даму кезеңінде аналық американдық крокодилдер ерекше ата-аналық күтім көрсетеді. Жас американдық крокодилдердің ең осал болатын уақыты – ұядан шығу кезінде, олар инстинктивті түрде жұмсақ, ырғақ сияқты дыбыстар шығарады. Бұл дыбыстар аналықты ұяға баруға итермелейді, егер жұмыртқалар жабылған болса, оларды ашады. Содан кейін ол балапандарға жұмыртқаларынан шығуға көмектеседі және оларды аузымен алып, жақын жердегі су көзіне жеткізеді. Шамамен осы мөлшердегі балапандар ұядан шыққаннан кейін бірнеше күн ішінде олжаға белсенді түрде аң ауады. Аналықтары ұядан шыққаннан кейін бірнеше апта бойы балапандарына күтім жасай беруі жиі кездеседі, олардың дыбыстарын тыңдайды және тасымалдауды жалғастырады. Ұядан шыққаннан кейін шамамен бес аптадан кейін жас американдық крокодилдер өздерінің тәуелсіз өмірін іздеп таралады. Олардың көпшілігі тірі қалмайды, оларды түрлі құс-торғайлар, басқа бауырымен жорғалаушылар және ірі балықтар (мысалы, жолақты сом, Атлантикалық тарпон, қарапайым снук және лимон акулалары, боа констрикторлар, қара тікенді құйрықты игуаналар және көзілдірікпен жасалған каймандар) жейді. Дәлелдер мейоз кезіндегі терминалды синтез автомиксисінің белгілі бір механизмін қолдайды. NatureServe Флорида популяциясын "Қауіпті жағдайда" деп санайды. Аңшылық, ластану, мекен-жайдың жойылуы және коммерциялық шаруашылықтың салдарынан американдық крокодил таралу аймағының кейбір бөліктерінде жойылып кету қаупі төнген. Флориданың оңтүстігінде крокодилдер өлімінің үштен екісі жол апатынан, 10 пайызы қасақана өлтірілуінен, ал 5 пайызы табиғи себептерден болады. Соңғы жылдары Ямайкада олардың етін заңсыз аулау кең етек алды, сонымен қатар олардың саны азайды, бұл жағдай үкіметтің әрекетсіздігімен байланысты. Испанияда олар бір кездері бүкіл аралда кездесті, бірақ қазіргі уақытта олардың жалғыз расталған тіршілігі аралдағы ең үлкен екі көлде: Гаитидегі Этанг Сауматре және Доминикан Республикасындағы Энрикильо көлінде. Мексикада, Орталық Америкада және Оңтүстік Америкада шамамен 1000-2000 американдық крокодилдер тіршілік етеді, бірақ олардың саны туралы мәліметтер шектеулі. 2020 жылы жетілген адамдар саны шамамен 5000-ға жуық болады деп болжанады. Бұл түр әдетте адамдарға Ескі әлем крокодилдері сияқты жиі шабуыл жасамайды; Куба крокодилі (C. rhombifer) американдық крокодилге қарағанда түрлер аралық өзара әрекеттесуде күштірек, жануарлар бағында немесе крокодил шаруашылықтарында бірге ұсталғанда американдық крокодилдерге шабуыл жасайды және оларды ығыстырады, тіпті американдық түрден кішкентай болса да. Дегенмен, Куба крокодилдерінде адамдарға шабуыл жасау туралы хабарлар сирек, өйткені оның мекендеу ортасы мен таралу аймағы өте шектеулі. 2014 жылдың 24 тамызында Флорида штатының Корал Гейблс қаласындағы Gables by the Sea қауымдастығындағы каналда ер адам мен әйел сағат 02:00-де, крокодилдердің кездесетіні белгілі каналда жүзгенде, американдық крокодил оларды иықтарынан және қолынан шаққан. Крокодилдің ұзындығы 12 фут (4 метр) болса да, салмағы шамамен болса да, ол шабуылды тоқтатқан, құрбандарынан босап кеткен. (Флорида балық және жабайы табиғатты сақтау комиссиясы, Крокодилге жауап беру бағдарламасы) Бұл Флоридадағы адамдарға крокодил шабуылдарының ресми тіркелген алғашқы жағдайы. Мексиканың оңтүстік-шығысындағы Канкун аймағында 1995 жылдан 2017 жылға дейін американдық крокодилдердің 36 шабуылы тіркелген.