Кіріспе

Малидегі дін

Ислам Малидің дәстүрлі мәдениеті үшін өте маңызды. Қазіргі уақытта Мали халқының шамамен 95 пайызы мұсылман. Малидегі мұсылмандардың көпшілігі суфизмге ықпал еткен маликит сүннилері. Ахмадия және шиит тармақтары да кездеседі. Ислам Батыс Африкада мың жылдан бері бар, ал Мали Гана және Сонгхай империялары сияқты түрлі ислам империяларының орталығы болған. Мали Францияның колониясы болды және қазір Францияның зайырлы үлгісін ұстанады, онда үкімет діни мәселелерге араласпайды. Елдегі исламның, соңғы кезге дейін, салыстырмалы түрде төзімді және жергілікті жағдайларға бейімделгені хабарланды. Әйелдер экономикалық және саяси қызметке қатысып, әлеуметтік өмірге белсенді түрде араласып, көбінесе бет жаппаған. Малидегі ислам мистикалық элементтерді, ата-бабаларға құрмет көрсетуді және Африканың дәстүрлі дінін сіңіріп алды, олар әлі де гүлденуде. Малидің дәстүрлі қоғамының көптеген аспектілері демократиялық азаматтыққа сай нормаларды қолдайды, оның ішінде төзімділік, сенім, плюрализм, биліктің бөлінуі және басшының билік иелері алдындағы жауапкершілігі. Соңғы онжылдықтарда исламның консервативті түсініктері күшейді, әсіресе Малидің солтүстігінде экстремистік топтар діни азшылықтарға зорлық-зомбылық көрсетті. Бұл тенденцияға қарамастан, көптеген мұсылман лидерлері шариғат заңын енгізуге қарсы тұрды. Христиан миссионерлері үкімет бақылауындағы аймақтарда христиандар мен басқа да азшылықтарға қатысты ешқандай кемсітушілік байқамады және үкіметтің барлық діндерге тең қарау конституциялық талабын сақтағанын хабарлады.

Тарих

9 ғасырда мұсылман берберлер мен туарег саудагерлері аймақта ислам дінін таратуға көмектесті, суфилік тәріқалардың негізін қалаушылар осы істе маңызды рөл атқарды. Ислам дініне кіру Батыс Африка даласын бір Құдайға сену және жаңа саяси, әлеуметтік, көркемдік ерекшеліктермен байланыстырды. Тимбукту, Гао және Кано қалалары тез арада ислам ғылымының халықаралық орталықтарына айналды. Мали патшаларының ең танымалдарының бірі – Манса Муса (1312–1337), ол Малидің ықпалын Тимбукту, Гао және Дженне сияқты үлкен Нигер қалаларына жеткізді. Манса Муса – берілген мұсылман, ол Мали билігіндегі көптеген маңызды мешіттер салғаны айтылады; алтынмен толы Меккеге жасаған қажылығы оны тарихи деректерде кеңінен танымал есімге айналдырды.

Малидегі мұсылмандар

Мұсылман көпшілігі мен христиан және басқа да діни азшылықтар арасындағы қарым-қатынас, соның ішінде Африка дәстүрлі дінінің өкілдерімен, жақында ғана тұрақтанбаған, бірақ бұрын да тұрақсыздық пен шиеленіс жағдайлары болған. Бір отбасында әртүрлі дінді ұстанатын адамдарды кездестіру жиі кездеседі. Көптеген адамдар бір діннің өкілдері болып, басқа діндердің діни рәсімдеріне, әсіресе үйлену тойларына, крещение рәсімдеріне және жерлеу рәсімдеріне қатысады. 2012 жылы елдің солтүстік бөлігінде шариғат заңы енгізілгеннен кейін солтүстікте христиандарды қудалау күрт өсті және «Ашық есіктер» миссиясы жариялаған христиандарды қудалау индексінде Мали 2013 жылы 7-орынға ие болды. Көтерілісшілер бақылауындағы солтүстікте шариғатты енгізу музыкаға тыйым салуды, ұрылардың қолдарын немесе аяқтарын кесуді, ізгіліксіздік жасағандарды таспен атқылауды, темекі шегушілерді, алкоголь ішетіндерді және лайықты киінбеген әйелдерді жазалауды қамтиды. Кейбір шетелдік ислам уағыздаушылары елдің солтүстігінде жұмыс істейді, ал «Дава» (исламшыл топ) мешіттері Кидал, Мопти және Бамако қалаларында орналасқан. «Дава» ұйымы бұрын туарегтердің құлы болған белла тайпасының және жұмыссыз жастардың арасында жақтастар тапты. Бұл топтардың «Даваға» деген қызығушылығы бұрынғы билеушілерінен өзгешелену және табыс табу ниетіне байланысты. «Дава» сектасы Кидалда күшті ықпалға ие, ал уахаби қозғалысы Тимбуктуда қарқынды өсіп келе жатқаны хабарланды. Елдің исламға қатысты дәстүрлі көзқарасы салыстырмалы түрде орташа, бұл Тимбуктудегі ежелгі университеттің қолжазбаларында көрініс тапқан. 2003 жылдың тамызында Батыс Малидегі Йерере ауылында дәстүрлі сүннилер ваххаби сүннилеріне шабуыл жасады, олар рұқсат етілген мешіт салып жатқан еді. Еуропадағы шетелдік христиан миссионерлік ұйымдары даму жұмыстарымен, негізінен денсаулық сақтау және білім беру саласында айналысады.

Дін бостандығының мәртебесі

Конституция діни бостандықты қамтамасыз етеді және үкімет немесе жеке тұлғалардың діни кемсітушілікке немесе төзімсіздікке жол бермейді. Конституция бойынша мемлекет діни емес болып табылады және әлеуметтік тұрақтылық пен бейбітшілікке қауіп келтірмейтін діни амалдарға рұқсат береді. "Гардиан" газетінде жақында жарияланған хабарламада, экстремистік топтардың белгілі бір аймақтарда музыканы тыйым салғаны және қару-жарақпен ауылдарға кездейсоқ келіп, музыкалық аспаптар мен заттарды өртегені белгілі болды. Бір гитарашыға егер ол сол қалаға қайта келсе, оның саусақтарын кесіп тастайтындарын ескертті. Ресми өкілдердің мәлімдемесіне сәйкес, экстремистер алдымен екі шұңқыр қазып, біреуін ер адамға, екіншісін әйел адамға арнады. Содан кейін олар жұбайларды мойындарына дейін жерге көміп, төрт экстремист оларға тас лақтыра бастады және жарақаттарынан көз жұмғанша лақтыруды тоқтатпады. Көрермендер осы тастауға қатысуға шақырылды. Олар Ислам заңын бұзып, некесіз бірге тұрғандары үшін айыпталды.