Кіріспе
Эдвард Эльгардың "Си минордағы скрипкалық концерті", Op. 61 – оның ең ұзын оркестрлік шығармаларының бірі және бірден үлкен танымалдыққа ие болған соңғы туындысы. Концерт скрипкашы Фриц Крайслер үшін жазылған, ол 1910 жылы Лондонда премьерасын орындады, ал композитор дирижерлік етті. "His Master's Voice" жазба компаниясының Крайслер мен Эльгармен бірге осы туындыны жазу жоспары іске аспады, содан кейін композитор өспірім Ехуди Менухинмен бірге жазба жасады, ол 1932 жылы тұңғыш рет жарық көргеннен бері каталогта сақталып келеді. Элгардың музыкасы ХХ ғасырдың ортасында сәннен шығып, концерттің скрипка репертуарындағы ең қиын туындылардың бірі ретіндегі даңқы артты (үнемі бірнеше нотада ойнау, жылдам және бейәдеттікше ішектерді қиылыстыру, сондай-ақ аспап бойынша үлкен, жылдам қозғалыстарды пайдалану себепті), десе де, ол әрі қарай белгілі скрипкашылармен концерттік бағдарламаларға енгізіліп, орындалып та тұрды. ХХ ғасырдың соңында, Элгардың музыкасы жалпы репертуарға қайта оралғанда, концерттің жиырмадан астам жазбасы пайда болды. 2010 жылы концерттің жүз жылдығына арналған концерттер әлемнің түкпір-түкпірінде өтті.
Тарих
Эльгар 1890 жылы скрипкалық концертке жұмыс істей бастады, бірақ ол оған қанағаттанбады және қолжазбаны жойды. Екі жыл бұрын Крайслер бір ағылшын газетіне: «Егер сіз менің замандағы ең ұлы композитор деп кімді есептейтінімді білгіңіз келсе, мен еш ойланбастан Эльгар деймін. Бұл сөзді ешкімді қуанту үшін айтпаймын, бұл менің жеке көзқарасым. Мен оны өзім құдай тұтатын Бетховен мен Брамспен бірдей деңгейге қоямын. Ол да сондай аристократиялық отбасыдан шыққан. Оның таланты, оркестрлеуі, гармониясы, ұлылығы – керемет. Бұл таза, жасанды емес музыка. Мен Эльгардың скрипкаға арналған нәрсе жазса екен деймін». Лондон Корольдік филармониялық қоғамы 1909 жылы осы концертті ресми түрде тапсырды. Эльгар өзі де скрипкашы болғанына қарамастан, концерт жазу кезінде Лондон симфониялық оркестрінің концертмейстері У.Х. «Билли» Ридтен техникалық кеңес алды. Рид оған иілімдерді, пассаждарды және саусақ қоюды үйретуге көмектесті, Эльгар оларға қанағаттанғанша қайта-қайта орындады. Премьераға дейін Рид, Эльгар оркестрлік бөлімін фортепианода орындағанда, жеке кеште концертті орындап берді. Премьера 1910 жылдың 10 қарашасында Корольдік филармониялық қоғамның концертінде өтті, онда Крайслер және Лондон симфониялық оркестрі композитордың басқаруымен тартты. Рид еске алды: «Концерт толыққанды табысқа ие болды, ал концерт – керемет және есімде қаларлық оқиға болды». Концерттің әсері соншалық, Крайслердің бәсекелесі Эжен Изаэ көп уақытын Эльгармен бірге концертті пысықтауда өткізді. Бірақ келісімшарт бойынша туындаған қиындықтар Изаенің Лондонда орындауына мүмкіндік бермеді, бұл көптің көңілін қалдырды. Эльгар Айвор Аткинске андантедегі «nobilmente» тақырыбын өзінің қабіріне жазуын қалағанын айтты. ХХ ғасырдың соңында Эльгардың музыкасы қайтадан кең таралғанда, концерттің 20-дан астам граммофондық жазбасы жарық көрді. 2010 жылы, концерттің жүз жылдығына орай, скрипкашы Николай Знайдер Вена, Лондон және Нью-Йорк сияқты қалаларда Вена филармониясы, Лондон симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониясы және дирижерлер Валерий Гергиев пен сэр Колин Дэвиспен бірге концерттер сериясын өткізді. Сондай-ақ 2010 жылы Филипп Граффин Үш хор фестивалінде Эльгардың түпнұсқа қолжазбасын пайдаланып орындады, ал Знайдер, Томас Цеетмайр және Тасмин Литтл жаңа жазбаларын шығарды.
If you want to know whom I consider to be the greatest living composer, I say without hesitation Elgar I say this to please no one; it is my own conviction I place him on an equal footing with my idols, Beethoven and Brahms. He is of the same aristocratic family. His invention, his orchestration, his harmony, his grandeur, it is wonderful. And it is all pure, unaffected music. I wish Elgar would write something for the violin. The Royal Philharmonic Society of London formally commissioned the concerto in 1909. Elgar, despite himself being a violinist, called upon W. H. "Billy" Reed, leader of the London Symphony Orchestra, for technical advice while writing the concerto. Reed helped him with bowings, passage work and fingerings, playing passages over and over again until Elgar was satisfied with them.|group= n Kreisler also made suggestions, some for making the solo part more brilliant and some for making it more playable. Before the premiere, Reed, with Elgar playing the orchestral part on the piano, played through the work at a private party. The premiere was at a Royal Philharmonic Society concert on 10 November 1910, with Kreisler and the London Symphony Orchestra conducted by the composer. Reed recalled, "the Concerto proved to be a complete triumph, the concert a brilliant and unforgettable occasion". So great was the impact of the concerto that Kreisler's rival Eugène Ysaÿe spent much time with Elgar going through the work. There was great disappointment when contractual difficulties prevented Ysaÿe from playing it in London. Elgar told Ivor Atkins that he would like the nobilmente theme in the andante inscribed on his tomb. By the end of the twentieth century, when Elgar's music was once again in the general repertoire, there were more than 20 gramophone recordings of the concerto. In 2010, the centenary year of the work, the violinist Nikolaj Znaider began a series of performances in venues including Vienna, London and New York, with the Vienna Philharmonic, London Symphony Orchestra, New York Philharmonic, and conductors Valery Gergiev and Sir Colin Davis. Also in 2010 Philippe Graffin gave a performance at the Three Choirs Festival using Elgar's original manuscript, and new recordings were issued by Znaider, Thomas Zehetmair, and Tasmin Little.
Құпия жазу
Концерт Крайслерге арналған, бірақ партитурада «Aquí está encerrada el alma de» («Мұнда жан сақталған») деген испанша жазу бар, ол Ален Рене Лесаждың «Гил Блас» романынан алынған цитата. Бес нүкте – Элгардың жұмбақтарының бірі, және жазуға сәйкес келетін бірнеше есім ұсынылды. Көптеген адамдар бұл суретші Джон Эверетт Миллестің қызы Элис Стюарт Вортлиге сілтеме жасайды деп санайды. Ол концерттің жазуымен байланысты екеніне нақты дәлел жоқ, бірақ Элгар бірнеше тақырыпты «Жел гүлі» деп атады, ал оған жазған хаттарында оны «біздің концертіміз» деп атады. Дора Пауэлл («Энигма вариацияларының» Дорабелласы) үшінші мүмкін үміткерді ұсынды – Элгардың американдық досы Джулия «Пиппа» Уортингтон: Пауэлл Элгарлардың үйінде, Плас Гвинде болған бір оқиғаны еске алды, ол концерттің нотасының көшірмесін қарап отырғанда:
«Мен испанша цитатаға келдім, бес нүкте көзіме түсті және бірден есім есіме түсті. Ал қыз маған келіп, жанымда тұрды, мен не қарап тұрғанымды көрді және испанша сөйлемді аударды: «Мұнда жан сақталған». Содан кейін ол жеке досының атын айтты – бұл есім де бес әріптен тұрады, композитор осы есімді немесе оның бірінші есімін ойлаған жоқпын, мен нақты айта алмаймын. Бұл да маңызды емес, ол бос орын енді толтырылды. Элгардың өмірбаясын жазған Джеррольд Нортроп Мур жазуда бір ғана адам туралы емес, концерттің әрбір бөлімінде тірі шабыт пен көрініс бар екенін айтады: бірінші бөлімде Элис Стюарт Вортли мен Хелен Уивер; екіншісінде Элгардың әйелі мен анасы; ал финалда Билли Рид пен Август Джейгер («Энигма вариацияларының» Нимрод).
I came next to the Spanish quotation the five dots caught my eye and a name immediately sprang to my mind. The Lady [i. e. Alice Elgar] came and stood by me, saw what I was looking at, and translated the Spanish sentence: "Herein is enshrined the soul of " Then she went on to fill in the name – that of a personal friend Mrs. Julia H. Worthington, a most charming and kind American friend. She was known to intimate friends by another name – also of five letters, and I cannot say definitely whether the composer had this name or her first Christian name in mind. Nor does this matter; the gap is now filled. The Elgar biographer Jerrold Northrop Moore suggests that the inscription does not refer to just one person, but enshrined in each movement of the concerto are both a living inspiration and a ghost: Alice Stuart Wortley and Helen Weaver in the first movement; Elgar's wife and his mother in the second; and in the finale, Billy Reed and August Jaeger ("Nimrod" of the Enigma Variations).
Оркестрлеу
Эльгардың скрипкалық концерті жеке скрипка, екі флейта, екі гобой, A кларинеті, екі фагот, контрафагот (ad lib), F мүйізі, екі керней, үш тромбон, туба (ad lib), 3 тимпан және ішекті аспаптар тобы үшін жазылған.
Музыкалық талдау
Эльгар скрипкалық концерт туралы: «Бұл жақсы! Өте эмоционалды! Тым эмоционалды, бірақ мен оны жақсы көремін». Скрипканың жеке партиясы бес тақырыпты қайталайды және дамытады, әсіресе екінші тақырыпты – ол бастапқы оркестрлік бөлімде қысқаша көрініп, жеке партияда «Жел гүлі» тақырыбына айналады, «өте ерекше поэзиялық сұлулығымен, тіпті Эльгар үшін де». Бұл бөлім классикалық даму және қайталау үлгісін сақтайды, онда «скрипкашы мен оркестрдің өзара әрекеттесуі қаһармандық деңгейде» болады және оркестрлік жарқын финалмен аяқталады.
Анданте
Екінші бөлім, B-bemol тонында, оркестрлік прелюдиясы қысқа, көбінесе тыныш әрі әншіл, бірақ құмарлыққа толы шыңға жетеді. Кеннеди оны "ұзаққа созылған және асыл шешендіктің көрнекісі" деп атайды. 1920-жылдары енгізілген электрлік жазу динамикалық диапазонды және реализмді едәуір жақсартты, ал екі жетекші ағылшын жазба компаниясы – Columbia және HMV концерттің каталогында сақталған жазбаларын жасады. Алғашқы толық жазба 1929 жылы Columbia үшін Альберт Саммонс, сэр Генри Вудтың дирижерлігімен New Queen’s Hall Orchestra орындауында жасалды. HMV Крайслермен жұмыс істеуді үміттенеді, бірақ ол (Элгарды нашар дирижер деп есептегендіктен) қол жеткізбеді, ал HMV продюсері Фред Гайсберг оның орнына жас Ехуди Менухинге жүгінді. Жазу 1932 жылдың маусым айында EMI-дың Abbey Road Studio 1-де жасалды және содан бері 78 айналымдық пластинкада, LP және CD-де жарық көріп келеді. Бұл екі жазба жұмысты орындаудың екі қарама-қарсы тәсілін көрсетеді: Саммонс пен Вуд жұмысты орындауға 43 минуттан астам уақыт жұмсайды; ал Менухин мен Эльгар, одан да экспрессивті орындауда шамамен 50 минут алады. Монауральдық дәуірдегі басқа жазбаларға Яша Хайфец (1949) және Альфредо Камполи (1954) жатады. Бұл екі орындалым да Саммонс/Вуд дәстүрінде, тиісінше шамамен 42 және 45 минутқа созылады. Көптеген қазіргі стерео жазбалар Менухин мен Эльгардың баяу тәсілін ұнатады. Менухин өзінің 1965 жылғы стерео қайта жазуында 1932 жылғыдан сәл жылдам (48 минуттан кем) болды, бірақ Пинхас Цукерманның екі студиялық нұсқасының біріншісіне 50 минуттан астам, ал екіншісіне 49 минуттан кем уақыт кетті. Найджел Кеннедидің екі жазбасы да шамамен 54 минутқа созылады. Ицхак Перлманның жазбасы сәл жылдам, 47 минуттан астам, ал Донг Сук Кангтың жазбасы 45 минуттан кем. Ең баяу нұсқасы Ида Хендель мен сэр Адриан Боулттың дирижерлігімен London Philharmonic Orchestra орындауында 55 минуттан асады. 2006 жылы шыққан жазбада Эльгардың қолжазбалық ноталарына негізделген мәтін пайдаланылды. BBC Radio 3-тің "Building a Library" бағдарламасы концерттің барлық қол жетімді нұсқаларына екі рет салыстырмалы шолу жасады. The Penguin Guide to Recorded Classical Music, 2008 жылғы басылымында жұмыстың жазбаларына арналған үш беттік шолу бар. BBC және The Penguin Guide ұсынған нұсқалар – Менухин (1932) және Саммонс (1929) жазбалары.
The BBC Radio 3 feature "Building a Library" has presented comparative reviews of all available versions of the concerto on two occasions. The Penguin Guide to Recorded Classical Music, 2008, has three pages of reviews of recordings of the work. The versions recommended by both the BBC and The Penguin Guide are those by Menuhin (1932) and Sammons (1929).