Кіріспе

Эдвард Эльгардың "Си минордағы скрипкалық концерті", Op. 61 – оның ең ұзын оркестрлік шығармаларының бірі және бірден үлкен танымалдыққа ие болған соңғы туындысы. Концерт скрипкашы Фриц Крайслер үшін жазылған, ол 1910 жылы Лондонда премьерасын орындады, ал композитор дирижерлік етті. "His Master's Voice" жазба компаниясының Крайслер мен Эльгармен бірге осы туындыны жазу жоспары іске аспады, содан кейін композитор өспірім Ехуди Менухинмен бірге жазба жасады, ол 1932 жылы тұңғыш рет жарық көргеннен бері каталогта сақталып келеді. Элгардың музыкасы ХХ ғасырдың ортасында сәннен шығып, концерттің скрипка репертуарындағы ең қиын туындылардың бірі ретіндегі даңқы артты (үнемі бірнеше нотада ойнау, жылдам және бейәдеттікше ішектерді қиылыстыру, сондай-ақ аспап бойынша үлкен, жылдам қозғалыстарды пайдалану себепті), десе де, ол әрі қарай белгілі скрипкашылармен концерттік бағдарламаларға енгізіліп, орындалып та тұрды. ХХ ғасырдың соңында, Элгардың музыкасы жалпы репертуарға қайта оралғанда, концерттің жиырмадан астам жазбасы пайда болды. 2010 жылы концерттің жүз жылдығына арналған концерттер әлемнің түкпір-түкпірінде өтті.

Тарих

Эльгар 1890 жылы скрипкалық концертке жұмыс істей бастады, бірақ ол оған қанағаттанбады және қолжазбаны жойды. Екі жыл бұрын Крайслер бір ағылшын газетіне: «Егер сіз менің замандағы ең ұлы композитор деп кімді есептейтінімді білгіңіз келсе, мен еш ойланбастан Эльгар деймін. Бұл сөзді ешкімді қуанту үшін айтпаймын, бұл менің жеке көзқарасым. Мен оны өзім құдай тұтатын Бетховен мен Брамспен бірдей деңгейге қоямын. Ол да сондай аристократиялық отбасыдан шыққан. Оның таланты, оркестрлеуі, гармониясы, ұлылығы – керемет. Бұл таза, жасанды емес музыка. Мен Эльгардың скрипкаға арналған нәрсе жазса екен деймін». Лондон Корольдік филармониялық қоғамы 1909 жылы осы концертті ресми түрде тапсырды. Эльгар өзі де скрипкашы болғанына қарамастан, концерт жазу кезінде Лондон симфониялық оркестрінің концертмейстері У.Х. «Билли» Ридтен техникалық кеңес алды. Рид оған иілімдерді, пассаждарды және саусақ қоюды үйретуге көмектесті, Эльгар оларға қанағаттанғанша қайта-қайта орындады. Премьераға дейін Рид, Эльгар оркестрлік бөлімін фортепианода орындағанда, жеке кеште концертті орындап берді. Премьера 1910 жылдың 10 қарашасында Корольдік филармониялық қоғамның концертінде өтті, онда Крайслер және Лондон симфониялық оркестрі композитордың басқаруымен тартты. Рид еске алды: «Концерт толыққанды табысқа ие болды, ал концерт – керемет және есімде қаларлық оқиға болды». Концерттің әсері соншалық, Крайслердің бәсекелесі Эжен Изаэ көп уақытын Эльгармен бірге концертті пысықтауда өткізді. Бірақ келісімшарт бойынша туындаған қиындықтар Изаенің Лондонда орындауына мүмкіндік бермеді, бұл көптің көңілін қалдырды. Эльгар Айвор Аткинске андантедегі «nobilmente» тақырыбын өзінің қабіріне жазуын қалағанын айтты. ХХ ғасырдың соңында Эльгардың музыкасы қайтадан кең таралғанда, концерттің 20-дан астам граммофондық жазбасы жарық көрді. 2010 жылы, концерттің жүз жылдығына орай, скрипкашы Николай Знайдер Вена, Лондон және Нью-Йорк сияқты қалаларда Вена филармониясы, Лондон симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониясы және дирижерлер Валерий Гергиев пен сэр Колин Дэвиспен бірге концерттер сериясын өткізді. Сондай-ақ 2010 жылы Филипп Граффин Үш хор фестивалінде Эльгардың түпнұсқа қолжазбасын пайдаланып орындады, ал Знайдер, Томас Цеетмайр және Тасмин Литтл жаңа жазбаларын шығарды.

Құпия жазу

Концерт Крайслерге арналған, бірақ партитурада «Aquí está encerrada el alma de» («Мұнда жан сақталған») деген испанша жазу бар, ол Ален Рене Лесаждың «Гил Блас» романынан алынған цитата. Бес нүкте – Элгардың жұмбақтарының бірі, және жазуға сәйкес келетін бірнеше есім ұсынылды. Көптеген адамдар бұл суретші Джон Эверетт Миллестің қызы Элис Стюарт Вортлиге сілтеме жасайды деп санайды. Ол концерттің жазуымен байланысты екеніне нақты дәлел жоқ, бірақ Элгар бірнеше тақырыпты «Жел гүлі» деп атады, ал оған жазған хаттарында оны «біздің концертіміз» деп атады. Дора Пауэлл («Энигма вариацияларының» Дорабелласы) үшінші мүмкін үміткерді ұсынды – Элгардың американдық досы Джулия «Пиппа» Уортингтон: Пауэлл Элгарлардың үйінде, Плас Гвинде болған бір оқиғаны еске алды, ол концерттің нотасының көшірмесін қарап отырғанда:
«Мен испанша цитатаға келдім, бес нүкте көзіме түсті және бірден есім есіме түсті. Ал қыз маған келіп, жанымда тұрды, мен не қарап тұрғанымды көрді және испанша сөйлемді аударды: «Мұнда жан сақталған». Содан кейін ол жеке досының атын айтты – бұл есім де бес әріптен тұрады, композитор осы есімді немесе оның бірінші есімін ойлаған жоқпын, мен нақты айта алмаймын. Бұл да маңызды емес, ол бос орын енді толтырылды. Элгардың өмірбаясын жазған Джеррольд Нортроп Мур жазуда бір ғана адам туралы емес, концерттің әрбір бөлімінде тірі шабыт пен көрініс бар екенін айтады: бірінші бөлімде Элис Стюарт Вортли мен Хелен Уивер; екіншісінде Элгардың әйелі мен анасы; ал финалда Билли Рид пен Август Джейгер («Энигма вариацияларының» Нимрод).

Оркестрлеу

Эльгардың скрипкалық концерті жеке скрипка, екі флейта, екі гобой, A кларинеті, екі фагот, контрафагот (ad lib), F мүйізі, екі керней, үш тромбон, туба (ad lib), 3 тимпан және ішекті аспаптар тобы үшін жазылған.

Музыкалық талдау

Эльгар скрипкалық концерт туралы: «Бұл жақсы! Өте эмоционалды! Тым эмоционалды, бірақ мен оны жақсы көремін». Скрипканың жеке партиясы бес тақырыпты қайталайды және дамытады, әсіресе екінші тақырыпты – ол бастапқы оркестрлік бөлімде қысқаша көрініп, жеке партияда «Жел гүлі» тақырыбына айналады, «өте ерекше поэзиялық сұлулығымен, тіпті Эльгар үшін де». Бұл бөлім классикалық даму және қайталау үлгісін сақтайды, онда «скрипкашы мен оркестрдің өзара әрекеттесуі қаһармандық деңгейде» болады және оркестрлік жарқын финалмен аяқталады.

Анданте

Екінші бөлім, B-bemol тонында, оркестрлік прелюдиясы қысқа, көбінесе тыныш әрі әншіл, бірақ құмарлыққа толы шыңға жетеді. Кеннеди оны "ұзаққа созылған және асыл шешендіктің көрнекісі" деп атайды. 1920-жылдары енгізілген электрлік жазу динамикалық диапазонды және реализмді едәуір жақсартты, ал екі жетекші ағылшын жазба компаниясы – Columbia және HMV концерттің каталогында сақталған жазбаларын жасады. Алғашқы толық жазба 1929 жылы Columbia үшін Альберт Саммонс, сэр Генри Вудтың дирижерлігімен New Queen’s Hall Orchestra орындауында жасалды. HMV Крайслермен жұмыс істеуді үміттенеді, бірақ ол (Элгарды нашар дирижер деп есептегендіктен) қол жеткізбеді, ал HMV продюсері Фред Гайсберг оның орнына жас Ехуди Менухинге жүгінді. Жазу 1932 жылдың маусым айында EMI-дың Abbey Road Studio 1-де жасалды және содан бері 78 айналымдық пластинкада, LP және CD-де жарық көріп келеді. Бұл екі жазба жұмысты орындаудың екі қарама-қарсы тәсілін көрсетеді: Саммонс пен Вуд жұмысты орындауға 43 минуттан астам уақыт жұмсайды; ал Менухин мен Эльгар, одан да экспрессивті орындауда шамамен 50 минут алады. Монауральдық дәуірдегі басқа жазбаларға Яша Хайфец (1949) және Альфредо Камполи (1954) жатады. Бұл екі орындалым да Саммонс/Вуд дәстүрінде, тиісінше шамамен 42 және 45 минутқа созылады. Көптеген қазіргі стерео жазбалар Менухин мен Эльгардың баяу тәсілін ұнатады. Менухин өзінің 1965 жылғы стерео қайта жазуында 1932 жылғыдан сәл жылдам (48 минуттан кем) болды, бірақ Пинхас Цукерманның екі студиялық нұсқасының біріншісіне 50 минуттан астам, ал екіншісіне 49 минуттан кем уақыт кетті. Найджел Кеннедидің екі жазбасы да шамамен 54 минутқа созылады. Ицхак Перлманның жазбасы сәл жылдам, 47 минуттан астам, ал Донг Сук Кангтың жазбасы 45 минуттан кем. Ең баяу нұсқасы Ида Хендель мен сэр Адриан Боулттың дирижерлігімен London Philharmonic Orchestra орындауында 55 минуттан асады. 2006 жылы шыққан жазбада Эльгардың қолжазбалық ноталарына негізделген мәтін пайдаланылды. BBC Radio 3-тің "Building a Library" бағдарламасы концерттің барлық қол жетімді нұсқаларына екі рет салыстырмалы шолу жасады. The Penguin Guide to Recorded Classical Music, 2008 жылғы басылымында жұмыстың жазбаларына арналған үш беттік шолу бар. BBC және The Penguin Guide ұсынған нұсқалар – Менухин (1932) және Саммонс (1929) жазбалары.