Кіріспе
Швед сериялы кісі өлтіруші Стур Рагнар Бергвалл (1950 жылдың 26 сәуірінде туған), 1993–2002 жылдары Томас Квик деп те белгілі, бұрын сериялы кісі өлтіруші деп саналған швед азаматы. Ол жеке тұлғаның бұзылуына байланысты психиатриялық емханада ұсталғанда 30-дан астам кісі өлтіргенін мойындаған. 1994–2001 жылдар аралығында Куик осы кісі өлтірулердің сегізіне кінәлі деп танылды. Бірақ ол 2008 жылы барлық мойындауларын қайтарып алды. Осының салдарынан оның кісі өлтіру бойынша айыптаулары күштен шығарылды, соңғысы 2013 жылдың шілдесінде, және ол ауруханадан босатылды. Оқиға қандай нашар дәлелдермен кісі өлтіруге айыптау шығарылуы мүмкін екені туралы мәселелерді көтерді және Швеция тарихындағы ең ірі сот қатесі деп аталды. Журналистер Ханнес Растам, Дженни Кюттим және Дэн Йосефссон кісі өлтірулер туралы теледокументалды фильмдер мен кітаптар жариялады; олар нашар терапия жалған мойындауға әкелді деп мәлімдеді. Дэн Йосефссон психолог Маргит Норелл басқарған "культ" сияқты топ полицияны манипуляциялап, Стур Бергваллді жалған мойындауға итермелегенін айтады.
Sture Ragnar Bergwall (born 26 April 1950), also known as Thomas Quick from 1993–2002, is a Swedish man previously believed to have been a serial killer, having confessed to more than 30 murders while detained in a mental institution for personality disorders. Between 1994 and 2001, Quick was convicted of eight of these murders. However, he withdrew all of his confessions in 2008. As a result, his murder convictions were quashed, the final one in July 2013, and he was released from hospital. The episode raised issues about how murder convictions could have been obtained on such weak evidence, and has been called the largest miscarriage of justice in Swedish history. Journalists Hannes Råstam and Jenny Küttim and Dan Josefsson published TV documentaries and books about the murder cases; they claimed that bad therapy led to false confessions. Dan Josefsson claims that a "cult" like group led by psychologist Margit Norell manipulated the police and talked Sture Bergwall into false confessions.
Ерте өмір
Бергвалл алты бауырымен бірге Корснас қаласында өсті. Шамамен 1991 жылы анасының бойындағы тегін – Квик есімін қабылдады. Бұрын қылмыстық әрекеттер жасаған (жігіттерді зорлау, түрлі шабуылдар мен есірткі қолдану) болатын, Куик 1991 жылы қарулы тонау үшін сотталды. Психиатриялық емдеу орталығында амбулаторлық ем алу кезінде ол бір адамды пышақтап жаралады.
Өлімге кінәлау және сотталу
Қылмыстық іс бойынша айыптаудан кейін Квик психиатриялық мекемеде қарауға алынды. Терапия барысында ол 1964-1993 жылдар аралығында Швецияда, Норвегияда, Данияда және Финляндияда жасалған отыздан астам кісі өлтіргенін мойындады. Терапиялық сеанстардан кейін полициямен әңгімелесулер өтті. Оның бір мойындауы 18 жыл бұрын жасалған, шешілмейтін деп есептелген кісі өлтірудің ашылуына, ал екіншісі – 1964 жылы Векшёдегі кісі өлтірудің ресми емес ашылуына әкелді. Бұл 1964 жылғы қылмыс Швециядағы 25 жылдық мерзімнің өтуінен тыс болды, бірақ Квик берген мәліметтерге сүйене отырып, іс жабық деп есептелді. Квиктің қылмыстармен байланысты куәгерлер немесе техникалық сараптамалық дәлелдер болмағандықтан, ол тек қана өзінің мойындауының негізінде, бензодиазепиндермен емделу кезінде және одан кейінгі полиция сұрақтарынан кейін сотталды. Мойындаулардың мәліметтері өте қате болды және Квик өзінен күтілетін жауаптарды болжау үшін сұрақ қоюшылардың ишараттары мен дене тіліне сүйенді. Бергвалл/Квик Стокгольмдегі Корольдік кітапханадағы микрофильмдерде шешілмеген кісі өлтірулер туралы зерттеулер жүргізген кезде күндізгі демалыста болды. Осының салдарынан, Норвегиядағы кісі өлтіруге қатысқандығын мойындауы норвегиялық газеттің оның оқиғасын жазуына себеп болды. Квик швед полициясына бұрын белгілі болмаған мәліметтерді қамтитын, тек қылмыскер ғана білуі мүмкін екеніне сендіретін норвегиялық журналистерден оқиғаның бұрынғы хабарламаларын, соның ішінде көшірмелерін сұрады. Тоғыз жасар Тереза Йоханнессен 1988 жылы Драммендегі Фьеллден жоғалып кетті және табылған жоқ. Он жылдан кейін Квик оны өлтіргені үшін сотталды. Істің маңызды дәлелі – балаға тиесілі болуы керек күйген сүйек сынықтарының табылуы болды. 2012 жылы зертханалық сараптамалар көрсеткендей, аталған сүйек сынықтары ағаш пен желімнен тұрған, мүмкін, прессованный ағаштан жасалған. Дәлелдер сотқа ұсынылғанға дейін сараптама жүргізілмеген. Оның жауаптарын тексеру көрсеткендей, оның (мысалы) кісі өлтіру қарулары және туылған белгілерге қатысты сұрақтарға жауап беруге жасаған алғашқы әрекеттері қате болды, полиция сұрақтарында жетекші сұрақтар қойылды және сотқа ұсынылған нұсқадан бастапқы қате болжамдар алынып тасталды. Терапевтердің қатысуы Квиктің бастапқыда нақты емес, шатасқан және дүмпуіл суретті ұсынуға келмейтінін, оның жадысы терапия нәтижесінде қалпына келтірілген деп түсіндірді; мысалы, Терезаның ісі бойынша сотта психолог Кристиансон "Травматикалық оқиғалар есте сақталады, бірақ олардың еске түсірілуін басу үшін санадан тыс жұмыс істейтін қорғау механизмдері болуы мүмкін" деді. Квиктің "басып тасталған" жады туралы ұқсас аргументтер сот шешімдерінде қайта-қайта кездеседі. Квиктің мойындауының сенімділігі шведтік БАҚ-та кеңінен талқыланды. Мойындаулар мен сот процестерін сынағандар, соның ішінде тергеуге қатысқан полиция қызметкері, Квикті мойындаған кісі өлтірулердің ешқайсысымен байланыстыратын ешқандай дәлел болмағанын және ол құрбандарының біріне тиесілі бір нәрсені көрсеткенше, ол өтірікші болуы мүмкін екенін жазды. 2008 жылғы желтоқсанда Ханнес Растаммен болған телеинтервьюда Квик өзі сотталған кісі өлтірулерге қатысқан жоқ, сондай-ақ ол мойындаған 30-дан астам кісі өлтіруге қатысқан жоқ деп мәлімдеді. Үкім күші жойылды: 2010 жылғы қыркүйек. Тереза Йоханнессен, Драммен, Норвегия, 1988 жыл, 1998 жылы сотталған – сот-медициналық сараптама ретінде ұсынылған сүйек сынықтары прессованный ағаштан жасалған болып шықты. Үкім күші жойылды: 2011 жылғы наурыз. Трин Дженсен, Осло, 1981 жыл, 2000 жылы сотталған – сот-медициналық дәлелдер жоқ. Үкім күші жойылды: 2012 жылғы қыркүйек. Гри Сторвик, Осло, 1985 жыл – сот-медициналық дәлелдер жоқ, мойындау; құрбаннан табылған сперма Квикке тиесілі емес. Үкім күші жойылды: 2012 жылғы қыркүйек. Швецияда сотталушы сотқа дейін полиция тергеуінің толық нәтижелерімен танысуға құқылы. Квиктің адвокаты Клас Боргстрём ақыл-саулығы бұзылған клиентінің кінәсіз деп танылуына қол жеткізудегі объективті мүддесін қорғамағаны үшін сынға ұшырады.
Мойындаулар және кейіннен кері қайтарулар
1990 жылдан кейін, Куик жабық психиатриялық емханаға қамауға алынғанда, ол бірнеше шешілмеген кісі өлтіруді мойындады. Оның айтуынша, алғашқы кісі өлтіруі 1964 жылы Вексjö қаласында болған, ол кезде Куик 14 жаста болған. Құрбан, Томас Бломгрен, Куикпен бір жаста болған, бірақ одан кем күшті және бойы төмен болған. Оның мойындауы кезінде бұл кісі өлтіруге қатысты мерзімнің өтуіне байланысты Бергваль/Куик мойындағаны кейіннен анықталды, бірақ кейін Куиктің темірдей алибиі болғаны белгілі болды. Ол кісі өлтіру болған күні отбасымен бірге Фалундағы Пятидесятник шіркеуінде өз дінін қабылдау рәсіміне қатысқан, бұл оқиға Вексjö қаласынан шамамен 500 километр қашықтықта болған. Екінші құрбан болған Альвар Ларссон, оны Куик Уршульт қаласының жанындағы Асен көліндегі Сиркёнде өлтірді деп мәлімдеді. Куиктің әпкесі Куик кісі өлтіру кезінде Фалуннан шықпағанын айтады. 1993 жылдан бастап 2008 жылға дейін, Куик өзінің барлық мойындауларын қайтарып алғанға дейін, шведтік БАҚ-та Куиктің мойындауларының сенімділігі кеңінен талқыланды. Норвегиядағы қылмыстан алынған ДНК үлгісі сәйкес келмеді және Куикті қылмыстармен байланыстыратын техникалық сот-медициналық дәлелдер жоқ еді. Тағы бір күмәнді жағдай – Куикті қылмыс орнына жақын жерде көрген куәгерлердің болмауы, тіпті 10 000-нан астам адам тереңінен сұраққа тартылған болатын. Осы мойындаулар мен сот процестерін сынағандар Куик ешкімді өлтірмегенін, ол шектен шыққан өтірікші екенін айтады. Сыншылардың арасында оның 1970-жылдардың соңында өлтіргенін мойындаған баланың ата-анасы бар. Осы айыптауларға жауап ретінде Куик 2001 жылы швед газеті Dagens Nyheter-де жариялаған мақаласында барлық ашық кісі өлтіру істері бойынша билікпен одан әрі ынтымақтастық жасаудан бас тартатынын мәлімдеді. 2006 жылдың қарашасында Томас Куиктің сот процестері зейнеткер заңгер Пелле Свенссонның кісі өлтіру құрбанының ата-анасы атынан Әділет министріне хабарланды, олар сот процестерін жарамсыз деп тануды қалады. Заң және психиатрия саласындағы бірнеше сарапшылар, оның ішінде швед криминологы және телеарнадағы қылмыс туралы комментатор Лейф Г.В. Перссон және кісі өлтіруді тергеуге қатысқан, одан әрі тергеуге қатысудан бас тартқан екі полиция қызметкері Куиктің психикалық ауру тарихы бар екенін, бірақ ол мойындаған қылмыстардың ешқайсысына кінәлі емес еді деп мәлімдеді. Куик істерін қарау скандинавиялық қылмыстық тарихтың «ең үлкен даулы» тарауы деп сипатталды, полиция және сот жүйесіндегі нашарлық, наивтік және мүмкіндіктерді пайдалануды көрсетті. Куик 2008 жылы жүлделі тергеуші журналист Ханнес Растам түсірген теледокументальды фильмді түсіру кезінде өзінің барлық мойындауларын қайтарып алды, ол кітабы жарияланбастан аз уақыт бұрын қайтыс болды. Куиктің адвокаты айыптау тарапы қорғаныстан маңызды тергеу материалдарын жасырды деп мәлімдеді (айыптау тарапы бұл мәлімдемені жоққа шығарды). Куиктің адвокаты оның клиенті психикалық аурумен ауырып, мойындау кезінде рецепт бойынша дәрі-дәрмек (бензодиазепин) қабылдап отырғанын мәлімдеді. Бұл аргументтер алты сот процесінде және алты апелляциялық шағымда сегіз кісі өлтіру ісі бойынша айыпталған сегіз адамның барлығын ақтауға негіз болды. Томас Куик, енді туған есімі Стур Бергвальға оралды, өзінің мойындауларын қайтарып алып, Свеа апелляциялық сотынан Роршиттандағы Йенон Леви ісі бойынша жаңа сот процесін талап етті. 2009 жылдың желтоқсан айында апелляциялық сот Йенон Леви ісі бойынша қайта қарауға рұқсат берді. Сот шешімінде төменгі сот Куик қылмыс құралын дұрыс анықтағанын естігені айтылды. Алайда, соттан бастапқыда Куик полиция анықтаған деректерге сәйкес келетін есеп беруден бұрын қылмыс құралын анықтау үшін көптеген қате әрекеттер жасағаны туралы ақпарат жасырылды. Куик ақталу туралы үкімді ұсынды және 2010 жылдың қыркүйегінде ақталды. Куиктің адвокаты Тереза Йоханнессен ісі бойынша қайта қарауды сұрауға ниетті екенін мәлімдеді, ол Тереза Йоханнессенді ұрлап, өлтірген күні Куиктің алибиі болғанын мәлімдеді. 2010 жылдың наурыз айында SKL (Statens Kriminaltekniska Laboratorium, ағылш. - "Қылмыстық-техникалық зертхана") Швед ұлттық сот-медициналық зертханасы (Швед ұлттық сот-медициналық орталығы) прокурордың сүйек сынықтары деп мәлімдеген екі экспонаттың шын мәнінде қатты картоннан жасалған бөлшектер екенін анықтады. Сот қайта қаралды және прокурор айыптауды алғаннан кейін Куик ақталды. 2013 жылдың 30 шілдесінде Куик сегіз кісі өлтіру ісі бойынша ақталды. Стур Бергваль психикалық аурулар үшін арналған Säter мекемесінен босатылды және емдеу жоспарының көп бөлігі құпия және жасырын болып сақталды. Алайда, баспасөзге тараған цензураланбаған бөліктерден Бергваль бірнеше жылдан бері дәрі қабылдамайтыны және оған ем қажет емес деп сақталғаны белгілі болды.
Кино және теледидар
2015 жылы "Томас Квиктің мойындауы" атты деректі фильм Бергвольдтың өмірі мен оның кісі өлтіру туралы мойындауы мен бас тартысы, соның ішінде Бергвольдпен және оқиғаларға қатысушылармен сұхбаттарды баяндады. Онда Бергвольд терең жалғыздықтан назар аудару үшін мойындаулар жасағанын түсіндірді. Деректі фильмде Бергвольд әрбір кісі өлтіру туралы аз білгені, бірақ тергеу кезінде оған егжей-тегжейлі ақпарат берілгені, оның нәтижесінде ол оларды жасады деп сендіруге жеткілікті мәлімет жинағаны айтылады. Сондай-ақ, мойындауларының нәтижесінде Бергвольдке ауруханада ерекше жағдай жасалғаны, оның ішінде қажетті дәрі-дәрмек пен терапия, компьютер мен интернетке қол жеткізілетін жеке кеңсе, кісі өлтіру орындарына сапар жасағанда мейрамханада тамақтану мүмкіндігі болғаны және мұның оны одан да көп қылмыстарды мойындауға ынталандырған болуы мүмкін екені де көрсетіледі. 2018 жылы швед теледидарында Кьелл Аке Андерссон режиссерлік еткен "Det som göms i snö" (аудармасы: Қарда жасырылған) атты теледрама көрсетілді, онда басты рөлде полицияның ескі істерді тергеушісі Роберт Густафсон ойнады. Томас Квик оқиғасынан шабыттанған бұл сериал 2020 жылы ағылшын тілінде әртүрлі онлайн платформаларда "The Truth Will Out" деген атпен жарық көрді. Микаэль Хофстремнің "Кәміл науқас" триллері 2019 жылы Швецияда көрсетілді, онда Томас Квик рөлін Дэвид Денчик, журналист Ханнес Растам рөлін Джонас Карлссон сомдады.